Кіріспе

Нагку қаласында 89 кент, 25 қала және 1283 ауыл бар. Нагку қаласы Лхасадан солтүстік-шығысқа қарай Қытайдың 109-шы ұлттық тас жолының жанында орналасқан. Амдо, Ньяйнронг және Ксаинза да маңызды қалалардың қатарында. Су ресурстарына өте бай, Тибеттің көлдерінің 81%-ы осында орналасқан, жалпы ауданы 500 мыңнан астам шаршы шақырымды құрайды, оның ішінде Намцзо, Силинг көлі және Дангку сияқты көлдер мен өзендер бар. Әр тамыз айында (тибет күнтізбесі бойынша алтыншы ай) Нагкуда Кягкэн ат жарысы өтеді, бұл жергілікті тұрғындар үшін маңызды шара, онда ондаған мың малшылар ат спорты және садақ ату жарыстарына қатысады.

Этимология

Нагку бұрын "Хейхе" деп аталатын, бұл атау тибет тілінде "қара өзен" деген мағынаны білдіреді. Аймақ арқылы ағатын Ню өзенінің бастауы – Нагку өзені, осы өзеннің атымен аталған. Мин және Цин дәуірлерінде "Хала Вусу" (моңғол тілінде "Қара өзен" деп транслитерацияланған) деп белгілі болған. Қазіргі кезде Нагку (Нагку қаласы төңірегіндегі аймақ) "У'ергуксионг" немесе "Серуксианба" деп аталады.

Тарих

Нагкю ең ерте тарихи жазбаларда айқын көрінеді, ол ежелгі Чжанчжунның бір бөлігі болды және қытай тарихи жазбаларында Янтонг деп аталды. Тибет тарихи жазбаларында бұл жер "Жуодай" деп аталады, яғни "көшпелі тайпа", ал мұндағы тұрғындары "Жуоба" деп аталады, яғни "көшпелілер"; немесе "Цянба" – "солтүстік адамдар"; немесе "Чангри" – "солтүстік тайпасы". Чжанчжун билігінің шарықталу кезінде оның тұрғындары аумақтарын ішкі, сыртқы және орталық үш бөлікке бөлді. Қазіргі Нагкю шамамен орталық Чжанчжун және сыртқы Чжанчжун аумақтарын қамтиды. Даннуоцюн дзонгі – орталық Чжанчжунның орталығы, ол Нагкюдің оңтүстік-батысындағы Тангра Юмко көлінің маңында орналасқан. Чжанчжун режимі әлсіреген сайын оның аумағы батысқа қарай тарылды. Ең алғашқы мешіт 14 ғасырда салынған. Сун әулеті кезінде Нагкю Солтүстік Төрт Тайпаның бірі деп аталды. 1269 жылы моңғол әскері Солтүстік Тибетте бекініс құра бастады, ал кейін "39 Хор тайпасы" (, ) Солтүстік Тибетте моңғол күштерін құрады. 1731 жылы Цин үкіметі 39 тайпаның аумағын Амбанның тікелей басқаруына берді. 1751 жылы Нагкюдегі Кансян дзонгі Кашаг үкіметінің тікелей басқаруымен құрылды, ал ауданның бір бөлігі Панченнің қарауына өтті. Синьхай революциясы кезінде Кашаг үкіметі 39 тайпа аймағын өзінің билігіне қайтарды және Панчен-ламаның билігін күшпен басып алды. 1916 жылы "Хор директоры" құрылды. 1942 жылы Чанчуб Чикяб (, ) префектурасы құрылды. 1951 жылы Чанчуб Чикяб префектурасының орталығы Нагкю (Хейхе) қаласы болды, бұл префектура Солтүстік Лхасадағы жайылымдық жерлерді және Хейхе аймағындағы 6 дзонгты басқарды, Панчен палатасының мәжіліс залы Дамусажя дзонгын басқарды. 1954 жылы Чанчуб Чикяб префектурасы 14 дзонгқа билік етті. 1956 жылдың қазан айында Тибет Автономиялық Аймағының Дайындық Комитеті Нагкюде Чикяб кеңсесін құрды. 1959 жылы Чанчуб Чикяб префектурасы Хейхе деп аталды, ал 1960 жылдың қаңтарында Хейхе префектурасы Нагкю деп аталды, оның орталығы Хейхе ауданы (қазіргі Сени ауданы) болды. 2018 жылдың 7 мамырында ресми түрде құрылды.

География және климат

Нагкю Тибеттің солтүстік-шығысында орналасқан. Нагку қаласы Лхасадан солтүстік-шығысқа қарай Қытайдың 109-шы ұлттық тас жолының бойында жатыр. Нагку солтүстікте Синьцзянның Байинголин және Хотан префектураларымен, шығыста Хайси және Цинхай провинцияларының Юшу префектурасымен, Чамдомен, оңтүстікте Ньинчи, Лхаса және Шигатсемен, батыста Нгари префектурасымен шектеседі. Ол Ненчен Тангхла тауларының солтүстік беткейінде және Чантанг платосының шығыс шетінде жатыр. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Аймақтың негізгі қалаларына Нагку, Амдо, Ньяйнронг және Ксаинза кіреді. Нагкудың негізгі өзендері – Дангку, Чжацзя Цангбо, Цзяганг Цангбу, Суоку, Сяку, Бенку, Ба Цинку және Ику, сондай-ақ аймақ бойынша жүздеген өзендер бар. Пуругангри мұздығы Цянтанг табиғи қорығындағы Нагку қаласынан шамамен 6000-ден 6800 метр биіктікте орналасқан. Оның ауданы , бұл әлемдегі үшінші ірі мұздық екені расталды. Нагку – табиғи апаттарға бейім аймақ, оған муссондық климат, геологиялық плиталардың қозғалысы, сондай-ақ күрделі жер бедері және басқа да апаттарға себеп болатын факторлар әсер етеді. Жылдық орташа температурасы -7°C, ал ең төмен температура -20°C дейін жетеді. Жалпы алғанда, бұл құрғақ қысқы субальпілік климат (Dwc) болып жіктеледі, ол салқын жартылай шөлейтті климатқа (BSk) жақын, жаз айлары ылғалды әрі жайлы, ал қыс айлары ұзақ, суық, құрғақ және желді. Күн мен түннің температурасы арасындағы айырмашылық өте зор. Қыста күндізгі температура 0°C-ден жоғары болғаннан кейін түнгі температура төмендеуі немесе түнгі температура төмен болғаннан кейін күндізгі температура 0°C-ден жоғары болуы жиі кездеседі. Жылдық күн сәулесінің жалпы сомасы 2886 сағаттан астам. Нагку қаласында 1956-2010 жылдар аралығында орташа жылдық жауын-шашын мөлшері құрады.

Әкімшілік бөлімшелер

Нақұ қалалық Халық үкіметінің әкімшілік орталығы қаланың басты бөлігіндегі Чжэцзян батыс жолы, 3 нөмірде орналасқан. Оның құрамында 89 ауылдық округ, 25 қала және 1283 ауыл бар. Картасы Атауы Қытай тілі (жеңілдетілген) Hanyu Pinyin Тибет тілі (Wylie) Халқы Ауданы (км2) Тығыздығы (/км2) Сэни ауданы 色尼区 Sèní Qū gser rnyed chus 108,781 16,195 6.71 Лари ауданы 嘉黎县 Jiālí Xiàn lha ri rdzong 32,356 13,056 2.47 Биру ауданы 比如县 Bǐrú Xiàn 'bri ru rdzong 60,179 11,680 5.15 Ньяйнронг ауданы 聂荣县 Nièróng Xiàng nyan rong rdzong 32,376 9,017 3.59 Амдо ауданы 安多县 Ānduō Xiàn a mdo rdzong 37,802 43,411 0.87 Шэйнза ауданы 申扎县 Shēnzhā Xiàn shan rtsa rdzong 20,285 25,546 0.79 Сог ауданы 索县 Suǒ Xiàn sog rdzong 43,621 5,744 7.59 Байнгойн ауданы 班戈县 Bāngē Xiàn dpal mgon rdzong 36,842 28,383 1.29 Бақен ауданы 巴青县 Bāqīng Xiàn sbra chen rdzong 48,284 10,326 4.67 Нима ауданы 尼玛县 Nímǎ Xiàn nyi ma rdzong 29,856 72,499 0.41 Шуанху ауданы 双湖县 Shuānghú Xiàn mtsho gnyis rdzong 11,999 116,637 0.10

Экономика

2009 жылға қарай аймақта 55 түрлі минерал ашылды, олардың ішіндегі ең ірілері – темір, хром, алтын, антимон, қорғасын, мырыш, мыс, бор, литий, тас тұзы және гипс. Мұнай, табиғи газ, мұнай тақтасы және басқа да маңызды қорлар бар. Алайда, Нагқу ұзақ жылдар бойы энергия өндіру және қолдану саласында қанағаттанғысыз жағдайда болды, тіпті бір кезде Нагқу қаласында ғана 2 МВт дизельдік электр станциясы жұмыс істеді. Геотермальдық энергияны өндіруді зерттеу 1984 жылы басталды. Нагқу геотермальдық алаңы Нагқу қаласынан шалқары орналасқан. Ксаинза ауданындағы Цзяганг су электр станциясы 1990 жылдары салынды және 2008 жылдан бері аудан бойынша 20 000-ға жуық көшпелі шаруаларға қызмет көрсетуде. 2019 жылдың маусым айында Тибеттегі алғашқы тасқа толы бетонды гравитациялық бөгетпен салынған Цзиньцзяо су электр станциясы Лари ауданында ашылды. Бұл станция бұрын электр қуаты болмаған аймақтағы 30 000-ға жуық жергілікті шаруалар мен малшыларға қызмет етеді. Станция мен бөгеттің құны 1,4 миллиард юань (шамамен 202,7 миллион АҚШ доллары) екендігі хабарланды және жылдық қуат өндіру қабілеті 357 миллион киловатт-сағатқа жетеді. Нагқу Қытайдың бес ірі жайылымының бірі және теңіз деңгейінен биік орналасқандықтан, көптеген аудандар мал шаруашылығына тәуелді, ал кейбір аудандар жартылай ауыл шаруашылығы және жартылай мал шаруашылығы аймақтары болып табылады. Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы 1,923 миллиард юань құрады. 2015 жылға қарай өңдеу өнеркәсібінің құны 1,852 миллиард юаньға жетеді деп күтілді, бұл 23,4%-ға өсімді білдіреді. Дәрі-дәрмек және тибет кілемдерін өндіру соңғы уақытта айтарлықтай артты. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, 5 ғылыми-зерттеу институты және 11 ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы ғылымдары мен технологиясымен байланысты мекемелер жұмыс істеді, онда 5 856 кәсіби және техникалық қызметкерлер еңбек етті.

Мәдениет

Нагқұда көптеген тибет буддалық монастырлары бар. Шодайн монастыры (сондай-ақ "Шодайн Ярба" немесе "Шодайн" деп те аталады), шамамен 350 ламамен, ең маңыздыларының бірі болып табылады және оны Лхасадағы Сера монастыры басқарады. Монастырь 1884 жылы құрылған және бастапқыда Ньингма сектасына, содан кейін Геру сектасына тиесілі болған. 1908 жылы 13-ші Далай-лама Пекиннен оралған кезде бір айдан астам уақыт монастырда тұрды. Ол жыл сайын 4 қаңтарда тибет күнтізбесі бойынша өткізілетін Ұлы шақыру рәсімін ашты. Чанмо биі (сондай-ақ Дже Чанмо немесе Джюсон Чанмо Цин деп те аталады, Чанмо – би немесе секіру деген мағынаны білдіреді) тамыз айында Шодайнде кең таралған. Монастырьдің ортаңғы жабынында екі алтын қоймен қоршалған алтын заң дөңгелегі бар, ол Лхасадағы Джоханг монастырындағыдай. Согоу ауданындағы Цанден (немесе Занден) монастыры 1668 жылы Дрепунг монастырының бұйрығымен салынған. Оның ауданы 25 975 шаршы метрді құрайды және ақ сарайы мен қызыл сарайы алыстан Потала сарайына ұқсайды. Монастырда Будданың көптеген мүсіндері, қабырға суреттері, жазбалар және өнер туындылары сақталған. Бадан Боннер ғибадатханасы, Сичхонг Гармахан құрған, Сог ауданындағы Сечан ауылында орналасқан және онда дұғахана мен дәстүрлі тибеттік ақтарту бөлмесі бар. Байнгоин ауданының оңтүстік-шығысындағы Жажун монастырында жазбалар залы, Будда залы және Сенгше бар, ол негізінен Шакьямуниге арналған. Әр тамыз айында (тибет күнтізбесі бойынша маусым айында) Нагқұда Киагкэн ат жарысы өтеді, бұл жергілікті маңызды оқиға, онда ондаған мың малшылар аттарымен және тауарларымен Нагқұға келеді. Олар қаланың оңтүстік бөлігінде шатырлар тігіп, 10 тамызда ат жарысына, атқа міну және садақ ату жарыстарына қатысады. Мереке кезінде әйелдер көбінесе қозы терісінен және жасанды былғарыдан жасалған бас киімдерді, сондай-ақ жоғарғы жағында "антенна тәрізді жолақ" бар киімдерді киеді. Байнгуин ауданындағы Қидуо үңгірінде 200-ден астам жануарлардың, кейіпкерлердің және символдардың суреттері сақталған.

Жабайы табиғат

Нагқуде жануарлар мен жануарлар дүниесінің жоғары биологиялық әртүрлілігі бар. Мұнда жабайы ешкілер, тас қойлар, шаян, есек, аю, түлкі, қасқыр, сондай-ақ тибеттік қайың, қоңыр арқалы қарға, фазан, бүркіт, жабайы қаз, аққу, қара мойынды жұлдыз және қызыл бауырсақ жұлдыз сияқты құстар кездеседі. 2018 жылға дейін Нагқуде жеті жабайы табиғат қорығы құрылды. Силинг көлінің маңындағы 400 000 гектар аумақты алып жатқан Силинг Ко ұлттық табиғи қорығы (сонымен қатар Селинкуо қорығы немесе Ксаинза табиғи қорығы) 1993 жылы құрылды және онда қара мойынды жұлдыздар мен құстардың 120-ға жуық түрі қорғалады. Ялонг көрікті аймағы 1988 жылы құрылды. Ол Зеданг қаласының жанында Ялунг Зангбо өзенінің орта ағысында орналасқан. Фритиллярия 4000–5000 метр биіктіктегі альпілік бұталар мен шалғындарда өседі және қытайлық дәстүрлі медицинасында өкпедегі шырышты ерітетін және өкпе ауруларын емдейтін қасиеттері үшін бағаланады. Кордицепс синенсис те өкпе мен бүйрекке тигізетін әсері үшін құнды, және Сингапур сияқты елдердегі мейрамханаларда дәмді тағам ретінде қолданылады. Орталық нерв жүйесін қоздыратын қасиеттерімен танылған қар лотосы мен мыск та өсіріледі. Аймақта ағаштар өсуге қолайсыз болғандықтан, Қытай үкіметі Нагқуға жаңа ормандық аймақтарды енгізу үшін күн энергиясын пайдалануды қарастырып жатыр, бірақ бұл экономикалық тұрғыдан тиімді емес деп саналады.