Кіріспе

Көптілді аудандардағы жастар арасында қолданылатын неміс тілінің нұсқасы. Kiezdeutsch – көптеген тұрғындары көптілді және иммигранттық тарихы бар қалалық кеңістіктердегі жастар арасында кең таралған неміс тілінің бір түрі. 1990 жылдардан бері Kiezdeutsch көпұлтты тіл ретінде қауымдық назарға ілікті.

Анықтама

"Kiezdeutsch" термині Берлиннің Кройцберг ауданындағы жастар арасында туындады, олар оны өздерінің тіл қолданысын сипаттау үшін пайдаланды. 2006 жылы тіл білімі маманы Хейке Визе жазған мақалада бұл термин қолданылып, содан кейін академиялық және қоғамдық салаларда орнықты. Бұрын қолданылған терминдердің ішінде "Gemischt sprechen" (аралас сөйлеу), "Türkendeutsch" (түрік тіліндегі неміс тілі), "Ghettodeutsch" (геттодағы неміс тілі) және "Kanak Sprak" (канаке тілі, бұрынғы қарапайым сөздің жаңа мағынада қолданылуы) бар. "Kiezdeutsch" термині теріс түйсіктерден сақтайды және тілдік топты нақты бір ұлтқа шектемейді. Бұдан өзге, бұл неміс тілінің бір түрі екенін және "Kiez" (Берлин неміс тілінде қалалық ауданды білдіретін сөз) ауданында қолданылатын бейресми сөйлеу стилі екенін көрсетеді.

Жіктеу

Тіл біліміндегі Норберт Диттмар киездеучті этнолекті деп жіктейді және 2007 жылға дейін тек ауызша этнолектілік қолданыс тіркелгенін мәлімдейді. Ева Виттенберг киездеучті бірнеше этнолектальды неміс жастар тілі деп нақтырақ анықтайды. Хайке Визе киездеучті "жаңа диалект" деп қарастыру қажет екенін айтады, себебі оны иммигранттардың үлесі жоғары қалалық аймақтардағы түрлі этникалық топтардың жастары қолданады. Бұл неміс тілі маманы Гельмут Глюктің сынына ұшырады, ол диалект әрқашан белгілі бір аймаққа тән, тарихи тұрғыдан қалыптасқан сөйлеу екенін (ал емес, белгілі бір этникалық және жас топтарына) көрсетеді. Ол поляк иммиграциясының ықпалымен пайда болған Руррдуич мысалымен салыстырады және киездеучті социолект деп атау дұрыс екенін айтады.

Грамматикалық және лексикалық ерекшеліктер

Кицдеутш стандартты неміс тілінен көптеген жағынан өзгешеленеді және грамматикалық және лексикалық жаңалықтарға ие. Ол жиі қатты сынға ұшырайды және кейбіреулер оны бұзылған немесе қателерге толы тіл деп сипаттайды. Дегенмен, Неміс тіл білімі қоғамының мәлімдемесі осы сынға қарсы тұрады. Тіл мамандарының пікірінше, неміс тілінің басқа да түрлері сияқты, кицдеутшті қолдану тілдік біліктің төмендігін көрсетпейді. Керісінше, кицдеутш оның қолданушылары үшін стандартты неміс тілі сияқты ресми сөйлеу стильдерін де қамтитын кең сөйлеу мүмкіндіктерінің бір бөлігі болып табылады. Төменде егжей-тегжейлі сипатталған грамматикалық ерекшеліктер көбінесе бейресми топтар арасында қолданылады және белгілі бір қауымдастыққа жататынын білдіреді.

Сөз ретімен ауысуы

Киездеуч тілінде, стандартты неміс тіліндегідей, етістіктерді хабарлама сөйлемдерде екінші орынға, ал бағынышты сөйлемдерде соңғы орынға қоюға болады. Дегенмен, стандартты неміс тілінен өзгеше, Киездеуч тілінде етістіктерді бірінші және үшінші орындарға да қоюға рұқсат етіледі: бұл бір тілді контекстке қарағанда көп тілді контексте жиі кездеседі. "Dicker, ich hab, ich weiß nicht, also die Stadt ist nicht mein Dings so. Білесіз бе, мен не айтқым келді? Мен табиғатқа жақынмын, ауылға жақынмын. Жасыл жерде болу – менің ісім." Хайке Вайзе әлеуметтік топтардың құрылысы туралы, ал Янис Андруцопулос – монолингвтер арасында Киездеучтің таралуы және оның медиалық өзгерістері туралы эсселер жазған. Жаңа зерттеулер Киездеучті сөйлейтін адамдардың сөздік қорын және оған байланысты стильдік айырмашылықтарды қарастырады. Сонымен қатар, Киездеучтің социолингвистикалық зерттеулерінің басты назарында Киездеучті сөйлейтін адамдардың және жалпы қоғамның тілге қатысты көзқарастарын бағалау тұр. Қолданылу саласында Киездеучтің мектептерде қолданылуына қатысты көптеген зерттеулер бар, әсіресе оны неміс тілі сабақтарына енгізу жөніндегі ұсыныстар қарастырылған. Грамматика саласындағы зерттеулердің көп бөлігі Киездеучтің фонетикасына, фонологиясына және синтаксисіне бағытталған. Фонетика және фонология саласындағы зерттеушілерге Selting & Kern (2009), Jannedy et al. (2011), Шимшек (2012), Керн (2013) және Jannedy & Weirich (2014) кіреді. Синтаксистік зерттеулер көбінесе бұйрық сөйлемдерде етістіктің үшінші орынға қойылуымен, сондай-ақ қысқартылған есімдік және сөз тіркестерімен айналысады.

Киездеуч корпусы (KiDKo)

Киездеуч тіліндегі әңгімелердің толық жинағы Киездеуч корпусы (Kiezdeutschkorpus, немесе KiDKo) арқылы қолжетімді. KiDKo 2008-2015 жылдар аралығында Потсдам университетіндегі жоба арқылы жасалды. Корпусқа тегін қолжетімділік бар және ол онлайн режимінде қолжетімді. Ол көпұлтты аудандағы (Берлин Кройцберг) жастардың бос уақытында достарымен араласып жатқандағы аудио жазбаларына негізделген. Корпустың тағы бір бөлімі салыстырмалы әлеуметтік-экономикалық жағдайлары бар моноэтникалық аудандағы (Берлин Хеллерсдорф) жастарға негізделген, бұл салыстыру зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік береді. Жазбалар 2008 жылы жасалған және жазбаша транскрипттер түрінде қолжетімді. Корпус тілдік тұрғыдан түсіндірілген. Сөзбе-сөз транскриптке қоса, ол орфографиялық нормаланған түрін (ішінара түрік тілінен аудармаларды қамтиды), сөздердің тілдік бөліктерін белгілеуді, сондай-ақ синтаксистік ақпаратты қамтиды. Транскрипттер олардың аудио файлдарымен байланыстырылған. Барлық деректер анонимділенген.