Кіріспе

Ваиофар, сонымен қатар Ваифар, Ваифер немесе Ваиффре (өлді 2 маусым 768), 745-768 жылдар аралығында Аквитанияның соңғы тәуелсіз герцогы болды. Ол әкесі Хуннальд I монастырьға кіргеннен кейін, бейбіт түрде оның орнына келді. Сонымен қатар, ол 751 жылдан кейін франктардың королі болған және осылайша Ваиофардың номиналды жоғары тұрушысы болған Каролингтер әулетінің күшеуімен және оның басшысы Ұзынсыз Пепинмен болған қақтығысты мұра етті.

752760

Ваофар мен Пипин арасындағы ашық қақтығыстың басталуы 753 жылға дейін барып жетеді, осы жылы Аквитания герцогы Пипиннің бауыры Грифонға пана берді. Грифон Бавария герцогтігін заңды иесінен тартып алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Франкиядан қашуға мәжбүр болған еді. Пепиннің дереу қандай әрекет еткені белгісіз, бірақ Грифон кейіннен Аквитаниядан Римге аттануға дайындалып жатқанда өлтірілді. 751 жылы Мойсак жылнамасы бойынша, Вайофар 720 жылы арабтар бағындырған, Пиреней тауларының солтүстігіндегі ислам билігінің орталығы – Нарбонна қаласын (Narbonam depraedat) тонады. Келесі жылы Пиренейдің солтүстігіндегі бірнеше бұрынғы вестгот қалалары граф Ансемунд басшылығымен франктарға өткен. 752 мен 759 жылдар аралығында Пипин әскері Нарбоннаны қоршауға алды. Белгісіз себептермен Вайофар Пепин әскері қаланың жанында орналасқанда шабуыл жасады, Аниан жылнамаларында айтылғандай, "оның әкесі Карл Мартелге шабуыл жасағандай". Осы шабуыл туралы мәліметтер тек Мойсак жылнамасы мен Аниан жылнамаларында кездеседі. Ұзес жылнамасында Руэргтің 754 жылы Нарбонна қоршауы кезінде Пепин бағындырғаны жазылған, бірақ оның жергілікті вестготтардың көмегімен, Нарбонна құлағаннан кейін ғана (арабтар бағындыру алдындағы гот қаласы) жүзеге асырылуы мүмкін. Аниан жылнамалары мен Мойсак жылнамасы 759 жылы Нарбонна құлағаннан кейін Пепин басшылығымен франк әскерінің Оңтүстік Аквитанияны жаулап алуды бастағанын, ал 760 жылы Тулуза, Родез (Руэргтің астанасы) және Альби олардың қолына түскенін көрсетеді.

760763

760 жылы Пипин Ваиофардың шіркеу жерлерін тартып алуын айыптады және оған қарсы жорыққа дайындалды. Ваиофардың бейбітшілік туралы өтінішіне көңіл бөлмей, Пипин Берри және Оверньге шапқындап кірді де, «Аквитанияның көп бөлігін» (maximam partem Aquitaniae) қиратты. 761 жылы Ваиофар Бурж графы Чуньбертке және Овернь графы Бландинусқа, Аквитанияның солтүстік-шығыс шекарасын бақылаған өзінің қолдаушыларына, Шалон-сюр-Саонға шабуыл үшін күштерін жинауға бұйрық берді. Бұл әскердің көп бөлігі жергілікті жасақтан тұрған болуы мүмкін, себебі гаскондар (басктар) туралы ештеңе айтылмаған. Фредегар жылнамасын жалғастырған автор гаскондардың (немесе басктардың, латынша Vascones) қатысуын әдетте мұқият тіркеп отыратын, олар Гаскониядан шақырылып, Ваиофар әскерінің кәсіби ядросын құрады. Келесі науқанда Бургундия қиратылды, бірақ Пипин басқыншыларды кері тартты және Оверньдегі Бурбон, Шантел және Клермон қамалдарына ие болды, граф Бландинусты қарсылық көрсетпей берілуге мәжбүр етті. Фредегардың жалғастырушысы Бурбондағы гарнизонды «Ваиофардың адамдары» (homines Waiofarii) деп сипаттады. Бұл жорықтың соңында Пипин келісім арқылы Оверньдегі көптеген қамалдарды толық бақылауға алды. 762 жылы Пипин Берри және Пуатуға шапқындады. Ол Буржді басып алды, ұзақ қоршаудан кейін граф Чуньберттің берілуіне қол жеткізді, оның барысында қала төңірегіне қоршаулар салынып, қабырғаларға қоршау машиналарын орнатуға арналған бекіністер құрылды. Сол жылы Туар түсті, ал Пуатье графы Пипинге бағынды. Annales Laurissenses maiores хабарлайды, Бурж және Пуатье графтарының ізінен көптеген гаскондықтар тұтқындалып, Неустрияға жеткізілді. 762 жылы Ваиофардың туысы граф Мантио, гаскондық жасақпен бірге, Нарбонға кірген немесе одан шығып бара жатқан Каролингтер әскеріне шабуыл жасады. Олар аттан түсіп, күтіп отырды, бірақ одан кейін болған шайқаста олар жеңіліске ұшырады. Мантио мен оның серіктерінің барлығы қаза тауып, гаскондықтар жаяу қашып кетті, ал каролингтер олардың жылқыларын олжа ретінде алды.

763766

763 жылы Ваиофар, егер ол Бурге және басқа да Аквитания қалаларын "франк патшалары Аквитания провинциясынан алатын сыйлықтар мен құрбандықтарға (tributa uel munera)" алмаса, Пипинге бағынуды ұсынды. Бірақ ешқандай нәтиже болмады. 763 жылы Пепин Аквитанияның тереңіне, Лимузин мен Кверсиге дейін шабуыл жасады. 764 жылы Пипин Вормс қаласында франктардың жылдық жиналысын – Майфилдті өткізді. Ваиофар мен Баварияның герцогы Тассило III қатысты. Фредегардың жалғастырушысының мәлімдемесіне сәйкес, Ваиофар 765 жылы "көптеген әскерімен және Гароннаның арғы жағынан келген көптеген васкондармен [гаскондармен], бұрынғы заманда вацети [басктар] деп аталған" Пепинге қарсы тұрды. "Ұлы әскер" мен "көптеген гаскондықтар" бұл науқан үшін біріктірілген екі бөлек күш болуы мүмкін. 764 жылы Аувернь графы Чильпинг осындай екі күшті – жергілікті жұмылдыруды және Клермонт гарнизонынан алынған гаскондық сарбаздарды басқарды. 763 және 766 жылдар аралығында Ваиофар Пуатье, Лимож, Сент, Перигу және Ангулем қалаларындағы (цивитат) гарнизондарын шығарды. Бұл бекіністердің көпшілігі Пепин әскерлері қалаларды басып алғаннан кейін қайта жаңартылды. Арчибальд Льюис, Пепин қалаларды жаулап алғаннан кейін, оларды ұстай алмайтынына көз жеткізсе, қабырғаларын қиратқанын айтады. Бұл түсіндіруге Бернард Бахрах қарсы шығып, Ваиофар қалаларын тастап кетуге дейін, Пепинге қарсы пайдалануына жол бермеу үшін олардың қорғанысын және қабырғаларын өзі қиратқанын мәлімдейді. Соғыстың соңғы кезеңі күшейе түскен қатыгездікпен жүргізілді, сонымен қатар жылнамашылар Пепиннің виллаларды өртеп, жүзімдіктерді тонап, монастырларды жойғанын жазды. Осы кезеңде (763–66) Берри бекінісін франк гарнизоны бақылады.

Қуатты жоғалту және өлім

766 жылы Ваофардың көптеген жақтастары оны тастап кетті, бірақ Аквитания үшін соғыс оның өлімімен де аяқталмады, тіпті Пепиннің өліміне дейін, 768 жылы. Екі жақ арасындағы соғыстың (766–67) соңғы белсенді кезеңі Перигор, Ангумоа және Бордо аймақтарында, Гасконияға жақын жерлерде болды. Бұл аймақтар Ваофардың тікелей билігінде болмаса, оның бақылауында немесе оған одақтас болған. Хроникашылар Пепиннің қамалдар мен қалаларды, кастеллалар мен цивитаттарды қиратқанын, сондай-ақ ауылды мұндай дәрежеде ойран еткенін жазады, "жерді өңдейтін ешбір шаруа қалмады" (nullus colonus terram ad laborandam). Осы шамада Пепин гаскондарды дала шайқасында жеңді. 768 жылы Бурж графы Бландин Пепинге бағынды. Ваофардың отбасының көпшілігі тұтқындалып, Перигор орманында жазаланды. Ваофардың өзі 2 маусымда Пепиннің ықпалымен өз адамдарының қолынан қаза болды. Оның туысы, мүмкін ұлы Хунальд II, Аквитанияға деген құқығын мұраға алып, Пепиннің мұрагері Карлға қарсы күресін жалғастырды.

Аквитаниядағы билік

Ваиофардың шығарған бір жарғысы Брюдедегі Сент-Жулиен базиликасының карталарында сақталған. Өзін және өзінің алдыңғы Хунальдты "князьдер" (principes) деп атап, Ваиофар Гедеонға басқа вилла мен екі фунт күміспен алмасу шартымен, өмір бойына прекариум ретінде вилла берді. Жарғы шамамен 756–57 жылдары ("қыркүйек айында, князь Ваифарийдың билігінің 12-ші жылында") Лиманьде ("in pago limanico") жасалды. Ваиофар, мүмкін, 743–44 жылдары өзінің қарсыласы Пепиннің саясатын үлгі еткен болуы мүмкін, ол өз ізбасарларына, шіркеу жерлерін алғандарға, оларды шіркеуге қайтаруға, төлем (ценс) жасауға және оларды шіркеуден "патша сөзімен" (precaria verbo regis) прекария ретінде қайта алуға бұйрық берген. Прекария құру арқылы Ваиофар Пепинмен болатын соғыстан Аквитанияны қорғау үшін адамдар мен әскер жинауға мүмкіндік алды. Фредегардың жалғастырушысы Ваиофардың шіркеу жерлерін тартып алып, оларды өз ізбасарларына қалай бөліп бергенін айтады. 250 жыл өткен соң жазған Адемар Шабаннскийдің сөзіне қарағанда, Пепин Ваиофармен соғыс кезінде Лимождағы Сент-Марциаль аббаттығы мен Сент-Этьен соборының канондарына екі вилла берген. Ваиофардың Пепин Ұзынмен соғыстары туралы көп мәлімет болса да, оның Аквитанияны басқаруы туралы аз ғана мәлімет бар. Ол ірі қалаларды (civitates, жекеше – civitas) франктардың дәстүрімен басқару үшін графтарды (латынша comites, жекеше – comes) пайдаланды. Кем дегенде Бурж, Пуатье және Оверньде аквитаниялық графтар болды. Тек қамал (castra) болған Туарс жағдайында, граф гарнизонға (қамқоршыларға) басшылық ету үшін тағайындалды. Арчибальд Льюис Ваиофардың әскерлерінде гаскондық (баск) әскерлердің көп болуын Гаскония герцогы Люпус II-мен жазылмаған одақтан туындайды деп болжайды; сондай-ақ, ол Пепиннің Нарбоннаны басып алғаннан кейін Септимания готтарымен одақ құрғанын болжайды. Ваиофардың ағасы Ремистан, герцогтің қызметінде болмаса да, бірнеше каролинг гарнизондарын қоршауға алу үшін әскер құрауға жеткілікті бай болды. 765 жылы Пепин Ремистанды алтын, күміс, мата, жылқы және қару-жарақпен сатып алып, оны өз жағына көшіруге сәукелестірді. Ол оны Бурж аймағының шығыс жартысын Шер өзеніне дейін басқаруға тағайындады және қаладағы цитадельді басқару құқығын берді. Сол кезде Чуньберт, ол Ваиофардың қол астында Бурж графы болып қызмет еткен, 762 жылы Пепинге қаланы жоғалтқанға дейін, қайтадан граф болып қызмет етті, бұл жолы Пепинге.