Советтік Одақта неміс халқының мәжбүрлі еңбекте қолданылуы және депортациясы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейінгі Кеңес үкіметінің саясаты

Екінші дүниежүзілік соғыстың (1941–1945 жж.) барысында және одан кейін Кеңес Одағында немістерді мәжбүрлі еңбекке тарту, нацистік Германияның Кеңес Одағына келтірген зияны үшін Германияның соғыс өтемақысының бір бөлігі деп есептелді. Кеңес билігі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия мен Шығыс Еуропадан неміс азаматтарын КСРО-ға мәжбүрлі еңбекке депортациялады, ал КСРО-да тұратын этникалық немістер соғыс кезінде депортацияланып, мәжбүрлі еңбекке жұмылдырылды. Соғыстағы неміс әскері тұтқындары да Кеңес Одағы мен Батыс одақтастары тарапынан соғыстың кезінде және одан кейін мәжбүрлі еңбек күші ретінде пайдаланылды. Нацистік Германия Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бері оккупацияланған аумақтардағы адамдарды мәжбүрлі еңбекке тартты. 1940 жылы ол Шығыс Еуропа елдерінің халқын Германияның зауыттарында және ауыл шаруашылығында мәжбүрлі еңбекке пайдалану үшін құлдыққа айналдырудың ірі жобасын бастады. Кеңес үкіметі 1943 жылы неміс еңбегін өтемақы ретінде пайдалануды ұсынды және 1945 жылдың ақпан айында Ялта конференциясында осы мәселені көтерді. КСРО 1944 жылдың соңында Балқан аймағынан этникалық немістерді депортациялай бастады, ал 1950 жылға қарай аман қалған интернирлердің көпшілігі өз елдеріне оралды. ҰҚК (Ішкі істер халық комиссариаты) соғыс тұтқындары және интернирленгендер ісі жөніндегі Бас басқарма арқылы депортацияларға жетекшілік етті. Кеңес Одағындағы немістердің мәжбүрлі еңбегі туралы ақпарат 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін Шығыс блогында жасырылды. Алайда, бұрын ол Батыс Германияда жарияланған мәліметтер мен интернирленгендердің естеліктері арқылы Батыс елдеріне белгілі болды. Тарихшылар КСРО-да неміс еңбегін пайдалануды растайтын неміс деректерін келтіреді. Германияның азаматтық еңбек күшін пайдалану туралы статистика әртүрлі және қайшылы. Бұл мақалада 1951–1961 жылдардағы Батыс Германияның Шидер комиссиясының, Германияның Қызыл Крестінің, Германия Федералдық архивінің есебі және Герхард Райхлингтің (Германия Федералдық статистикалық кеңсесінің қызметкері) зерттеуінен алынған жарияланған статистикалық деректер келтірілген. Жақында құпиясы алынған Сталин дәуірінде неміс азаматтық еңбек күшін пайдалану туралы совет архивтерінен алынған статистикалық деректер «Against Their Will» (lang ru, 2001) кітабында жарияланды.

Forced labor of Germans in the Soviet Union was considered by the Soviet Union to be part of German war reparations for the damage inflicted by Nazi Germany on the Soviet Union during the Axis Soviet campaigns (1941–1945) of World War II. Soviet authorities deported German civilians from Germany and Eastern Europe to the USSR after World War II as forced laborers, while ethnic Germans living in the USSR were deported during World War II and conscripted for forced labor. German prisoners of war were also used as a source of forced labor during and after the war by the Soviet Union and by the Western Allies. Nazi Germany had used forced labour of people in the occupied territories since the beginning of World War II. In 1940, it initiated Ostarbeiter, a massive project of enslaving the populations of Eastern European countries to use as forced labour in German factories and agricultural facilities. The Soviet government proposed the use of German labor as reparations in 1943, and raised the issue at the Yalta Conference in February 1945. The USSR began deporting ethnic Germans from the Balkans in late 1944, most of the surviving internees had returned by 1950. The NKVD took the lead role in the deportations via its department, the Chief Directorate for Prisoners of War and Internee Affairs (GUPVI). Information about the forced labor of Germans in the Soviet Union was suppressed in the Eastern Bloc until after the dissolution of the Soviet Union in 1991. Before that, however, it was known in the West through accounts released in West Germany and recollections of the internees. Historians cite German accounts that cover the employment of German labor by the USSR. Statistics for the Soviet use of German civilian labor are divergent and contradictory. This article details the published statistical data from the West German Schieder commission of 1951–1961, the German Red Cross, the report of the German Federal Archives and a study by Gerhard Reichling (an employee of the Federal Statistical Office of Germany). Recently declassified statistical data from the Soviet archives on the use of German civilian labor in the Stalin era were published in the book Against Their Will (lang ru , 2001).

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде совет немістерінің депортациясы мен мәжбүрлі еңбегі

КСРО-дағы этникалық неміс азшылығы Кеңес үкіметі тарапынан қауіпсіздікке қауіп төндіретін деп есептелді және нацистік басқыншылармен ынтымақтасу мүмкіндігін болдырмау үшін соғыс жылдарында депортацияланды. 1941 жылдың тамызында Кеңес үкіметі Еуропалық КСРО-дан этникалық немістерді жер аударуға бұйрық берді. 1942 жылдың басына қарай 1 031 300 неміс Орталық Азия мен Сібірге қуылды. 1945 жылы Кеңес үкіметі Германия Польшаға қоныстандырған тағы 203 796 совет немісін арнайы қоныстарға жер аударды. Соғыс кезінде азық-түлік тапшылығы бүкіл Кеңес Одағын, әсіресе арнайы қоныстарды қамды. Арнайы қоныстардағы өмір ауыр және қатал болды; азық-түлік шектеулі болды және депортацияланған халыққа қатаң ережелер салынды. Кеңес архивтерінің мәліметтеріне сәйкес, 1945 жылдың қазанына қарай арнайы қоныстарда 687 300 неміс тірі қалды, ал тағы 316 600 совет немісі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде НКВД еңбек колонналарында еңбекке алынды, кейін бұл «еңбек армиясы» деп аталды. Совет немістері тұрақты қарулы күштерге қабылданбады, бірақ олардың орнына міндетті еңбекшілер ретінде жұмысқа тартылды. Еңбек армиясының мүшелері лагерь тәрізді ережелерді сақтады және ГУЛАГ рационын алды. 1949 жылы НКВД арнайы қоныстардағы неміс халқының санын 1 035 701 деп есептеді. Дж. Отто Польдің мәліметінше, арнайы қоныстарда 65 599 неміс қаза тапты; ол тағы 176 352 есімдері белгісіз адамның «көптеген жағдайда еңбек армиясында қаза тапқан болуы мүмкін» деп санайды. Сталин дәуірінде совет немістері қатаң бақылауда арнайы қоныстарда ұсталып тұрды. Олар 1955 жылы ақталып, 1972 жылға дейін Еуропалық КСРО-ға оралуға рұқсат алмады.

Шлайдер комиссиясы

Батыс Германия үкіметі 1950-ші жылдары Шидер комиссиясын қаржылап, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Орталық Еуропадан немістердің қоныс аударуын құжаттады. Комиссия төрағасы – доктор Теодор Шидер, ол бұрын нацистік партияның мүшесі болған және кейіннен қызметіне қайта оралған. 1952 жылы Шидер Батыс Германия үкіметі тарапынан Шығыс Еуропадан шыққан немістердің тағдырын анықтау үшін арнайы комиссияны басқаруға тағайындалды. 1953 жылдан 1961 жылға дейін Шидер комиссиясы, қуғын-сүргін кезінде қайтыс болған неміс азаматтарының және КСРО-ға мәжбүрлі еңбекке жіберілгендердің санын бағалады. Бұл бағалаулар қазіргі кездегі қуғын-сүргін мен депортация туралы мәліметтерде әлі де пайдаланылуда. Төменде Шидер комиссиясының 1953-1961 жылдар аралығында жариялаған мәжбүрлі еңбекке қатысты сандарының шолуы келтірілген. Бұл көрсеткіштер шамамен есептелген және өлгендердің нақты тізіміне негізделмеген. Германияның бұрынғы шығыс аумақтары – 218 000 неміс азаматы КСРО-ға депортацияланды, олардың кемінде 100 000-125 000-ы қаза тапты. Румыния – 75 000 неміс азаматы КСРО-ға депортацияланды, олардың 15% (10 000) қайтып оралмады. Венгрия – 30 000-ден 35 000-ға дейін неміс азаматы КСРО-ға депортацияланды, олардың арасынан 6 000 адам қаза тапты. Югославия – 27 000-ден 35 000-ға дейін неміс азаматы КСРО-ға депортацияланды, олардың арасынан 4 500-5 000 адам қаза тапты.

Соғыс тұтқындары

Мәжбүрлі еңбек 1944 жылдың қыркүйегінде Моргентау жоспарының жобасына енгізілді және Ялта конференциясының соңғы хаттамасына да кірісті. 1949 жылға дейін Кеңес Одағы мен батыс одақтастары неміс соғыс тұтқындарын жұмысқа пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Кеңес Одағы неміс тұтқындарын мәжбүрлі еңбекке тартты. Ресейлік мұрағаттардағы құжаттарға сүйене отырып, Григорий Ф. Кривошеев 1993 жылғы зерттемесінде 2 389 600 неміс азаматының соғыс тұтқыны ретінде алынғанын және олардың 450 600-інің қайтыс болғанын, оның ішінде 356 700-і НКВД лагерьлерінде, ал 93 900-і жолда қайтыс болғанын көрсетті. Ол сонымен қатар 182 000 австриялықтың тұтқынға алынғанын тіркеді. 2001 жылы жаңартылған басылымында Кривошеев неміс әскери тұтқындарының (барлық ұлттан құралған Вермахт) санын 2 733 739 деп, ал қаза тапқандардың санын 381 067 деп көрсетті. Бұл көрсеткіштер батыстық дереккөздермен келіспейді, олар тұтқынға алынғандардың санын жоғарырақ бағалап, КСРО хабарлаған көрсеткіштерден жоғары шығындар болуы мүмкін екенін айтады. Ричард Овери "Диктаторлар: Гитлер Германиясы және Сталиннің Ресейі" кітабында КСРО-ның тұтқындаған неміс соғыс тұтқындарының жалпы санын 2 880 000 деп санайды, олардың 356 000-ы қаза тапқан. Алайда, "Ресейдің соғысы" атты еңбегінде Ричард Овери ресейлік дереккөздерге сәйкес, 2 388 000 соғыс тұтқынының 356 000-ы Кеңес тұтқындарында қайтыс болғанын мәлімдейді. Неміс әскери тарихшысы Рудигер Оверманстың зерттеу жобасы 363 000 неміс соғыс тұтқынының Кеңес тұтқындарында қайтыс болғанын көрсетті; Оверманс Батыс Германияның Машке комиссиясының статистикасын келтірді, ол советтер тұтқындаған неміс соғыс тұтқындарының санын 3 060 000 деп көрсетті, олардың 1 090 000-ы тұтқында қайтыс болды. Оверманс сонымен қатар 700 000 неміс әскери қызметкерінің жоғалып кеткені туралы хабарланғанын, бірақ бұл дәлелденбегенін, алайда олардың шын мәнінде Кеңес тұтқындарында қайтыс болған болуы мүмкін деп санайды; Оверманс КСРО-дағы неміс соғыс тұтқындарының "максималды" қаза болу санын 1,0 миллионға бағалайды, ол жоғалып кеткендердің арасында соғыс тұтқыны ретінде қайтыс болғандар да болуы мүмкін деп мәлімдейді.