Кіріспе

Аристорх Самостың еңбегі, грек астрономы Гиппархтың еңбегі

"Күн мен Айдың өлшемдері мен қашықтығы туралы" еңбегі б.з.д. 310–230 жылдары өмір сүрген ежегі грек астрономы Аристорх Самостың жазған жалғыз сақталған еңбегі ретінде кеңінен қабылданады. Бұл жұмыста Күн мен Айдың мөлшері, сондай-ақ Жер радиусымен салыстырылғанда Жерден олардың қашықтығы есептеледі. Кітаптың Александриялық Папптың математика курсының студенттерімен сақталғаны болжамдалады, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. "Editio princeps" 1688 жылы Джон Уоллис, сэр Генри Савил жинаған бірнеше ортағасырлық қолжазбаларды пайдаланып жариялаған. Латын тіліне алғашқы аударманы 1488 жылы Джорджио Валла жасаған. 1572 жылы Фредерико Командиноның латын аудармасы мен түсіндірмесі де бар.

Нәтижелер

Жоғарыда келтірілген формулаларды Аристорхтың нәтижелерін қайта құру үшін қолдануға болады. Келесі кестеде n = 2, x = 19.1 (φ = 87°) және θ = 1° қолданып, қазіргі қабылданған мәндермен қатар ұзақ уақытқа созылған (бірақ күмәнді) қайта құру нәтижелері көрсетілген.

| Көлiм | Қатынас | Қайта құру | Қазiргi мәндер |
|---|---|---|---|
| Күн радиусы (Жер радиусында) | t/ℓ | 6.7109 | - |
| Ай радиусы (Жер радиусында) | L/t | 2.85 | 3.67 |
| Айға дейiнгi қашықтық (Жер радиусында) | S/t | 2060.34 | - |
| Күнге дейiнгi қашықтық (Жер радиусында) | S/t | 380 | 23,481 |

Бұл есептеудегi қате негiзiнен x және θ-ның нашар мәндерiнен туындайды. θ-ның төмен мәнi ерекше таңғалдырады, өйткенi Архимед Күн мен Айдың жарты градус диаметрi бар екенiн алғаш рет анықтаған Аристорх екендiгiн жазды. Бұл θ = 0.25 мәнiн бередi, ал Айға 80 Жер радиусынан болатын арақашықтық, әлдеқайда жақсы бағалау. Архимедпен жұмыстың келіспеушiлiгi оның Аристорхтың ай-күн диаметрi зодиактың "мерос" -ынiң 1/15 -iн зодиак белгiсiнiң (30°) 1/15 -i деп қабылдауынан туындаған сияқты, грек сөзi "мерос" деген сөздің "бөлшек" немесе 7°1/2 дегендi бiлдiретiнiн бiлместен; және соңғысының 1/15 -i 1°/2, Архимедтiң куәлiгiне сәйкес. Кейiннен осыған ұқсас әдiстi Айға дейiнгi орташа қашықтықты Жердiң 67 радиусы деп есептеген Гиппарх және 59 радиусы бар Птолемей қолданған.

Белгілі көшірмелері

Конгресс кітапханасы Ватикан көрмесі.