Кіріспе

Лавр Дмитриевич Проскуряков (18 тамыз 1858 – 14 қыркүйек 1926) – ресейлік көпірлерді салушы инженер. Ол Ресей империясы және ерте Совет Одағында көпірлерді салу және құрылымдық механика саласындағы маңызды мамандардың бірі болды.

Өмір және мансап

Лавр Проскоряков 1858 жылы 18 тамызда Воронеж губерниясының Борисовка қаласындағы ірі шаруа отбасында дүниеге келген. 1884 жылы Санкт-Петербург теміржол инженерлері институтын бітіріп, көпірлерді жобалаумен айналыса бастады. 1887 жылдан бастап сол институтта дәріс оқыды, ал 1896 жылдан бастап Мәскеу мемлекеттік теміржол инженерлік университетінің профессоры болды. Проскоряковтың 1885 жылғы Батыс Буг және 1887 жылғы Украинаның Ромны қаласындағы Сула өзендеріндегі көпірлер жобалары жаңашылдығымен және шеберлігімен көзге түсті. Бұл көпірлердің суреттемелерін Петербург теміржол инженерлері институтының көпірлер бөлімінің меңгерушісі, профессор Л.Ф. Николай теміржол инженерлеріне арналған көпір жобалау оқулығында жариялаған. 1895 жылғы жазда Институттың Академиялық кеңесі Проскоряковқа шетелге саяхаттауға мүмкіндік берді. Саяхаттың мақсаты екі еді: біріншіден, Лондонға халықаралық теміржол конгресіне қатысып, сала мамандарымен және ғалымдармен кездесу; екіншіден, Париж, Цюрих, Мюнхен, Вена және Берлин сияқты Еуропа қалаларындағы механикалық институттар мен көпірлерді зерттеу. Бірақ Проскоряковтың білімге деген құштарлығы мен көкжиегін кеңейту ниеті Еуропамен шектелмеді. Ол саяхатын АҚШ-қа жалғастыруды шешті, мақсаты – елдегі ең таңғажайып көпірлермен танысу. Осы әсерлі құрылыстарды көру арқылы ол жергілікті сарапшылардан білім алып, олардың керемет дизайндарының құпиясын түсінді. Табиғат күштеріне қарсы пирстерді нығайту үшін Проскоряков оларды стратегиялық түрде орналастырылған үлкен су кескіштермен (штарлингтермен) бекітті. Бұл шешім жыл сайынғы көктемгі мұз еру кезінде мұздың ағынын тоқтатуға көмектесті. Көпірді жобалау кезінде Проскоряков Шведлер конструкциясына ұқсас түйе арқалы конструкцияны енгізді. Бұл өзгерту негізгі конструкцияның биіктігін 21,64 метрге дейін көтерді, сонымен қатар трассалық көпірлер үшін әсер сызықтарын енгізді. Бұл жаңалық көпірдегі жүктемелердің қозғалысынан туындайтын әрбір элементке түсетін ішкі күштерді дәл есептеуге мүмкіндік берді. Трассалық көпірлерге арналған әсер сызықтары теориясы Ресейде ғана емес, бүкіл әлемде инженерлер тарапынан кеңінен қабылданып, қолданылды. Сонымен қатар, бұл көпір Ресейде алғашқы рет сатылы түрде жинау әдісін қолданды. Енисей көпірі өзінің инженерлік және техникалық ерекшеліктерімен танымал болды, ол Ресейдегі ең ұзын және Еуропадағы екінші ең ұзын көпір еді. Одан ұзын көпір тек Нидерландыда, Куйленбург маңындағы Лек өзенінің үстінде орналасқан. Енисей көпірі 1900 жылғы әлемдік көрмеде де көрсетілді, онда ол алтын медаль жеңіп алды. Бұл жетістік Проскоряковты елдегі ең беделді инженерлердің біріне айналдырды. Осы танылудың нәтижесінде Енисей көпірі ЮНЕСКО бекіткен Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Енисей көпірі құрылыс кезінде өте инновациялық болды. Проскоряковтың бөлінген панельдері бар статикалық трассаны және жоғары бұрышты арқалықтарды қолдануы кейіннен көптеген көпір инженерлері тарапынан кеңінен қабылданып, қолданылды. Мысалы, профессор Николай Белелюбский бұл жүйені (біраз өзгерістермен) Свияжск маңындағы Волга өзенінен өтетін теміржол көпірін жобалау кезінде қолданды. Проскоряков әртүрлі типтегі көпірлер үшін әртүрлі оңтайлы аралық жобаларын сәтті әзірледі. Ол 1897 жылы Кашира маңындағы Ока өзенінен, 1897 жылы Белев көпірінен және 1912 жылы Муром көпірінен өтетін бірнеше бірегей көп аралық көпірлерді құруға жауапты болды. Сонымен қатар, ол 1902 жылы Череповец-Вологда-Вятка желісі бойындағы Вятка көпірін, 1902 жылы Волхов көпірін және, әрине, 1916 жылы Транссибір теміржолының маңызды бөлігі болған ұлы Хабаровск көпірін жобалауға қатысты. Бұл Проскоряковтың мансабындағы көптеген маңызды көпір жобаларының бірнеше мысалы ғана. Евгений Патон Проскоряковтың көпірлерін Пушкин өлеңдерімен салыстырды. 1903 жылы Мәскеу-Казань теміржолы қоғамының өтініші бойынша Проскоряков әртүрлі жергілікті және халықаралық сарапшылардан құралған командамен бірге Қазан қаласының маңындағы кең Волга өзенінен өтетін таңғажайып көпірдің бастапқы жоспарын жасауға кірісті. Бұл құрылыстың мақсаты – таңғажайып Енисей көпірінен шабыт алып, 165 метрлік (541 футқа жуық) керемет аралықты жасау. 1904 жылы Проскоряков Андрей және Краснолужский деп аталатын екі керемет теміржол көпірін жобалады. Бұл көпірлер Мәскеу өзенінен өтіп, Мәскеу айналма теміржолының маңызды бөлігі болды. Көпірлердің ерекшелігі – екі жолдың болуы, бұл көліктің тиімділігін арттырды. Қала шегінде орналасқан бұл егіз көпірлер функционалды ғана емес, сонымен қатар эстетикалық тартымды болды. Проскоряков оларды сол кездегі сәулеттік стандарттарға сәйкес жобалады, қалалық ландшафтқа үйлесімді түрде ендірді. Көпірлердің әдемі сыртқы түрі айналасындағы құрылыстарды толықтырып, олардың авторының көркемдік көрегендігі мен еңбегін көрсетті. Проскоряков трассалық талдау үшін графикалық әдіс (немесе фиктивтік жүктеме әдісі) қолдануды жақтады, ол әсер сызықтары теориясына негізделген. 1891-1892 жылдары Проскоряков азаматтық инженерияда диаграммалық статиканы қолдану бойынша тәжірибелік курс өткізді. Қызықтысы, екі жылдан кейін бұл курс теміржол инженерлерін даярлау бағдарламасының міндетті бөлігіне айналды. Проскоряков Ярославль губерниясындағы Которосль өзенінен өтетін көпірді жобалағанда, ол маңызды үлес қосты: ол көпірлерді салушыларға көпірлердің жүк көтеру қабілетін есептеуге арналған ерекше кестелер жиынтығын енгізді. Бұл инновациялық әзірлеме трассаларды талдау процесін ғана емес, сонымен қатар көпірлерді жобалау саласына үлкен әсер етті. Проскоряковтың әсер сызықтарын енгізуі және осы кестелерді әзірлеуі көпірлерді жобалау саласында революция жасады, бұл жаңалықтар бүкіл әлемде кеңінен танылды және қабылданып, қолданылды.

Білім беру қызметі

Проскоряков жас адамдарға өте табысты тәрбиеші және ұстаз болғаннан басқа, көптеген дарынды ғалымдар мен инженерлердің мансабын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Оның әріптестері мен студенттері, мысалы, Е. О. Патон, М. М. Филоненко-Бородич, И. П. Прокофьев, П. А. Велихов және П. Я. Каменцев ғылымға қосқан үлесі үшін жалпыұлттық танылуға ие болды. Проскоряковтың инженерлік механика саласындағы білім беру принциптері жоғары оқу орындарында кеңінен қолданылып, оның ұзаққа созылған әсерін көрсетті. Проскоряков 1902 жылы «Материалдардың беріктігі» атты алғашқы томын жариялағаннан бастап құрылымдық механика саласына маңызды үлес қосты. Одан кейін 1907 жылы «Құрылымдық статика» екінші томын және «Үзіліссіз фермалық көпірлерді талдау әдістері» атты ғылыми шедевр еңбегін шығарды. Бұл ерекше еңбектер ғылыми әдебиеттердің құнды жинағына қосылған маңызды туындылар ретінде кеңінен танылды. Өмір бойы Проскоряков екі томдық нұсқаулығын алты рет қайта қарастырып, оның маңыздылығын арттырды. Оның қазасынан кейін де жетінші басылымы жарық көрді және бүкіл елдегі техникалық институттарда стандартты оқулыққа айналды.