Кіріспе

Шотландиядағы қамал

Трейв қамалы Шотландияның Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Кирккдбригшир тарихи округіне қарасты Касл-Дугластан батысқа қарай Ди өзеніндегі аралда орналасқан. 1370 жылдары Арчибальд Грим салған бұл қала 1455 жылы құлағанға дейін "Қара Дугластар" – Дуглас графтары мен Галлоуэй лордтарының бекінісі болды. Осы уақыттың бір бөлігінде қамал мен Галлоуэй иелігі король Роберт III-нің қызы және 4-ші графтың жесірі Маргарет ханшайымның басқаруында болды. 1449 жылы Трейвті Шотландияның ең күшті магнаты, 8-ші граф қайтарып алды, ол кең аумақтар мен көптеген қамалдарды бақылады. Ол Трейвті сол заманға сай келетін күрделі қорғаныс құрылысы – "артиллерия үйімен" нығайтты. Қара Дуглас лордтарының тым көп билігі 1455 жылы король Джеймс II-нің оларды құлатуына әкелді, содан кейін Трейв қоршауға алынып, король әскері тарапынан басып алынды. Ол патшалық қамалға айналды, ал 16 ғасырда Трейвтің мұрагерлік жауапкершілігі Лорд Максвеллге берілді. 1540 жылдары ағылшыздар оны қысқа мерзімге иеленді, бірақ 1640 жылы Епископтар соғысында патшалық гарнизоны Келісімшілер тобымен қоршауға алынғанға дейін айтарлықтай шайқас болған жоқ. Ішінара бұзылған қамал 1913 жылы мемлекеттік қамқорлыққа берілгенге дейін көбінесе қолданылмай келді. Бүгінде Historic Environment Scotland тарапынан сақталатын, маңызды толық мұнаралы үй мен L пішіндес артиллерия үйін қамтитын қиратылыстар ескерткіш ретінде тіркелген. Қамал кешені жұртшылыққа ашық.

Тарих

Threave атауы, ең болмаса, Cumbric тіліндегі tref сөзінен шыққан болуы мүмкін, яғни "шаруашылық", бұл аралға 7 ғасырда аймаққа гэль тілінде сөйлейтін адамдар келгенге дейін қоныстанғандығын көрсетеді. Бұл жер дәстүрлі түрде 12 ғасырдың Галлоуэй лорды Фергус Галлоуэймен байланыстырылып келген, алайда мұны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. 1308 жылы тарихшы Джон Фордун Эдуард Брюстің Ди өзенінде галлвегиялықтардың әскерін жеңгенін және одан кейін "аралды өртеп тастағанын" жазған. Күйдірілген ғимараттардың арасында қазылып алынған 1300 жылға қарайтын шақаның археологиялық табылысы осы оқиғаның Threave-де болғанын көрсетеді. 1970 жылдардағы қазба жұмыстары осы кезеңге жатқызылатын және Галлоуэй лордтарының ерте бекінісінің бөлігі болған ғимараттардың іздерін ашты.

Дуглас бекінісі

Дуглас отбасы Шотландияның тәуелсіздік соғыстары кезінде Роберт Брюсті берік қолдады. 1308 жылы Эдвард Брюс және «Жақсы сэр Джеймс» Дуглас Галлоуэйде Дугальд Макдоуэлл бастаған жергілікті лордтарға және олардың ағылшын қолдаушыларына қарсы жорық ұйымдастырды. 1346 жылы Невиллдің шайқасынан кейін Эдвард Баллиолды қолдаған Галлоуэйдегі жаңа көтерілістерді сэр Уильям Дуглас басып тастады. Дугластар осы қызметтері үшін марапатталды: Уильям 1358 жылы Дуглас графы атанды, ал оның туысы Арчибальд Дуглас, сэр Джеймстің ұлы, 1369 жылы Галлоуэй лорды болды. «Архибальд Қатал» деп белгілі болған ол 1361 жылы Батыс шекарасының сақшысы тағайындалды және келесі жылдарда шекараның екі жағында ағылшындарға шабуыл жасады. 1372 жылы ол Вигтаун графының жерлерін басып алып, Галлоуэйдің барлық аймағын өзінің билігіне көшirdi. Жаңа иелігін нығайту үшін Арчибальдқа берік қамал қажет болды, сондықтан Трейв қамалы осы кезде салынған деп есептеледі. Қамалдың негізгі мұнарасы осы кезеңге жатады және Шотландияда салынған алғашқы мұнаралы үйлердің бірі болды, ол сыртқы қорғаныс құрылыстарызсыз тұрды. Өзенге қарай порт салынды, ол арнайы кемелермен өтуге мүмкіндік берді. 1970 жылдардағы қазба жұмыстары 14 ғасырдың соңында салынған қосымша тас ғимараттардың қалдықтарын ашты, олар зал мен шіркеу болуы мүмкін. 1384 жылы Арчибальд Шотландияның оңтүстік-батысындағы соңғы ағылшын бекінісі – Лохмабен қамалын шабуылдап басып алды, ал 1388 жылы ол Дуглас графының үшінші титулын мұра етті. Осылайша ол елдегі ең ықпалды магнатқа айналды, ол Оңтүстік Шотландиядағы жерлерді және Ланаркширдегі Дуглас және Ботуэлл қамалдары сияқты қамалдарды бақылады. Ол Дамфрис маңындағы Суитхарт аббаттысының қайта құрылуын қаржылады және балалары үшін король Роберт III-нің ұрпақтарымен некелестірді. Дегенмен ол Трейвте көбінесе болмаса да, 1400 жылы сол жерде қайтыс болды, бұл қамал туралы алғашқы тарихи дерек. Оның орнына 1390 жылы Роберт III-нің қызы Маргарет ханшайымға үйленген ұлы Арчибальд келді. 1424 жылы ол шотланд әскерін Францияда ағылшындарға қарсы күреске бастады, бірақ Верней шайқасында қаза тапты. Арчибальд қайтыс болғаннан кейін оның әйелі Маргарет Галлоуэйді иеленді және келесі 23 жыл бойы Трейвтен Дуглас графесі және Турин герцогинясы ретінде билік жүргізді, ұлы мен немерелерінен ұзақ өмір сүрді. 1449 жылы ол Галлоуэйді сегізінші Дуглас графына беруге мәжбүр болды және көп ұзамай Трейвте қайтыс болды. Оның ескерткіші Линклуден колледжі шіркеуінде орналасқан. Трейвтегі археологиялық қазбалар кезінде Маргарет үшін жасалған қорғасын мөр табылды. Мөрде оның күйеуінің гербі және әкесі Роберт III-нің патшалық гербі біріктірілген. Бұл сирек кездесетін нәрсе болғанымен, оның сапасы нашар, сондықтан ол сынақ үлгісі немесе тіпті жалған болуы мүмкін.

Қара дугластың құлдырауы

Дугластардың билігі мен ықпалы артып келе жатты. Арчибальд Дуглас, Дугластың 5-ші графы, әкесінен қалған иеліктерді мұраға алды және 1437 жылы жас король Джеймс II-нің регенті болып тағайындалды. Ол 1439 жылы күтпеген жерден қайтыс болды, ал одан кейін туған билік күресінде сэр Уильям Крихтон, Каллендардан сэр Александр Ливингстон және Джеймс Дуглас, Авондейл графы (Арчибальд Қаһарлының ұлы) Қара Дугластардың билігін басып алу үшін сөз байласты. 1440 жылы олар Арчибальдтың балалары Уильям мен Дэвидті Эдинбург қамалына шақырды. Соңынан «Қара кешкі ас» аталған кездесуде екі бала он жасар король Джеймс II-нің наразылығына қарамастан, жасалма айыптаулармен бас кесіліп өлтірілді. Джеймс Дуглас Дуглас графтығын мұраға алған басты пайдакөр болды. 1443 жылы Джеймс қайтыс болғаннан кейін оның үлкен ұлы Уильям 8-ші Дуглас графы атанды. Келесі жылы ол Папаның рұқсатымен өзінің туысы Маргаретке, 5-ші графтың қызы, «Галлоуэйдің әдемі қызына» үйленді. Осылайша ол Қара Дугластардың иеліктерін Галлоуэйге біріктірді, ол әлі де әдемі қыздың әжесі, принцесса Маргареттің қолында болды. Бұл неке басқа ақсүйектердің арасында ұнамады, олар графтың билігінен және жас король Джеймс II-ге оның ықпалынан қорқып, сақтанды. 1447 жылы граф Уильям қартайған принцесса Маргаретті Трейв қамалынан бас тартып, Линклуденге көшуге мәжбүр етті, соңынан ол Галлоуэйді толық бақылауға алды. Ол Трейвтегі бекіністерді күшейтуге кірісіп, бұрынғы шаруашылық ғимараттарды бұзып, күрделі сыртқы қорғаныстар салды. Оларға өзен жағалауындағы қорғаныс қабырғасы, сондай-ақ «артиллерия үйі» кірді, ол үш мұнарасы бар қоршау қабырғасынан тұрды және зеңбіректермен қорғануға арналған. Бұл Ұлыбританияда салынған алғашқы мақсатты артиллериялық қорғаныс құрылыстарының бірі саналады. 1452 жылы граф Галлоуэйдің шерифі Бомбилік Патрик Маклелланды тұтқынға алып, Трейвте түрмеге қамады. Патша оны босатуды сұрағанмен, Маклеллан өлтірілді. 1452 жылдың 22 ақпанында Дуглас патшаның шақыруымен Стирлинг қамалына келді, патша оған көтерілісші Кроуфорд және Росс графтарына қарсы көмек сұрады. Алайда Дуглас осы графтармен келісімге келгендіктен патшаға көмектесуден бас тартты, ал патша Дугласты пышақтап жарақаттады. Содан кейін патшаның сақшылары оған шабуыл жасап, өлтіріп, денесін терезеден лақтырып жіберді.

Трейвтің қоршауы

Уильямның ағасы Джеймс Дуглас, қазір 9-шы граф, Трейвке салынып жатқан ғимараттарды асығыс аяқтады, артиллерия үйін және мұнараның солтүстігіндегі қорғау шараларын толықтырды. Ағасы өлтірілгеннен кейін ол ағылшын сарайымен келісімдер жасап, Генрих VI үкіметінен бұл жұмыстарға қаржы алды. 9-шы графтың көтерілісі 1455 жылғы 1 мамырда Лангхолмның жанындағы Аркинхолм шайқасында жеңіліске ұшырады, одан кейін оның бекіністері жүйелі түрде қоршауға алынды. Трейв қамалы соңғысы болып түсті, ал король әскерлері маусым айында жетті. Король Джеймс екі айдан астамға созылған қоршау кезінде Тонгленд аббаттығында тұрды. Жаңа артиллерия үйі корольдің әскерлеріне қамалға күшпен кіруге мүмкіндік бермеді, тіпті Линлитгоу сарайынан 59 фунт стерлингтен астам құнмен әкелінген үлкен қоршау пушкасы болған кезде де. Оның орнына король Джеймс Дуглас жақтастарына ақша төлеп, жер беріп, оларды қарсылық тастауға көндірді. Найджел Трантер айтқандай, қоршауға байланысты тараған аңыз бойынша, үлкен Монс Мег пушкасын Кирккдубрайтте Молланс есімді ұста жасаған. Содан кейін пушканы Джеймс II-ге сыйлап, Трейвті қоршауда қолданған. Аңызға сүйенсек, алғашқы оқ қамалдан өтіп, су ішіп отырған әдемі қыздың қолын қиып тастаған. Бірақ Монс Мегтің Бургундияда жасалғаны және 1454 жылға дейін Шотландияға жеткені мәлім.

Патшалық бекінісі

Қамал Галлоуэй иелігімен бірге тәжге қосылды және бірнеше күзетшілер тағайындалды. Джеймс II 1460 жылы Роксбург қамалын қоршауға бара жатып, жарылған зеңбірек оғынан қаза тапты. Джеймс III қаланы әйелі Даниялық Маргаретқа сыйлады, бірақ ол ешқашан келгені белгісіз. Джеймс IV 1502 жылы Трейвке келгенде, патшалық тізімдерде киім, шарап және бүркітшілер әкелінгендігі жазылған. 1513 жылы Флодден шайқасында бұрынғы күзетші Джон Данбар қаза болғаннан кейін Роберт Максвелл, 5-ші лорд Максвелл күзетші болып тағайындалды. 1526 жылы бұл лауазым Максвеллдерге (кейін Нитсдейл графтары) мұрагерлік етіп берілді. 1542 жылы Роберт Максвелл Солвей Мосс шайқасынан кейін тұтқындалып, Трейвті ағылшын басқыншыларына беруге мәжбүр болды. Ол 1545 жылы Арран графы арқылы Шотландияға қайтарылды. Каерлаверк қамалында орналасқан католик Максвелл әулеті Шотландия протестантизмге өткен кезде жиі опасыздыққа күдік келтірді, ал Лорд Максвелл Испан армадасы Англия жағалауына жақындағанда Трейвті уақытша тапсыруға міндеттелді. 1638-1640 жылдардағы Епископтар соғысы кезінде Максвеллдер Карл I-ді қолдады. Трейвке 100 адамға дейін салдаты бар гарнизон орналастырылды және қамалдың қорғанысын нығайту үшін қосымша бекіністер салынды. 1640 жылдың жазында корольдік билікке қарсы шыққан Келісімшілер әскері келіп, қамалды қоршады. 13 апта бойы қарсы тұрғаннан кейін гарнизон Карл патшаның бұйрығымен капитуляциялады. Келісімшілер ғимараттарды бұзуға және материалдарды "халықтың пайдасына" жұмсауға бұйырды.

Кейінгі тарих

Қала мен артиллерия үйі көбінесе тұрды, бірақ Трейвке енді ешкім қонбады. 1800 жыл шамасында, Наполеон соғыстары кезінде, француз тұтқындарын ұстау үшін өзгерістер жасалды, алайда Трейвтің осы мақсатта пайдаланылғаны туралы жазба қалмаған. 1913 жылы қираған орын мемлекеттік қамқорлыққа берілді және бірқатар жөндеу жұмыстары мен археологиялық зерттеулер жүргізілді. Қамал 1921 жылдан бері ұлттық маңызы бар ескерткіш ретінде тіркелген. Қамалға қатынау Ди өзені арқылы қайықпен жүзеді, ол Шотландияның Ұлттық сеніміне тиесілі Трейв иелігінен басталады, ол табиғат қорығы болып жұмыс істейді және жартастар мен балықтардың мекені болып табылады.

Қалқа

Трейв қамалы 14 ғасырлық қоршау мұнарасы мен сыртқы қабырғадан тұрады, оның ішінде 15 ғасырлық артиллерия үйі бар. Ол аралдың батыс жиегінде орналасқан, қазіргі күні [көлем көрсетілмеген], бірақ 15 ғасырда оның көлемі осыдан үш есе кіші болған деп есептеледі. Арал қамалды қамтамасыз ету үшін қосалқы ғимараттарды, мысалы, қоймалар мен шеберханаларды да қолдаған. Оған қайықпен немесе аралдың оңтүстік жағындағы су асты жолымен немесе арна арқылы жетуге болар еді.

Сақтау

Төртбұрышты бекініс жоспар бойынша салынған және биік. Ішінде бес қабат болған. Бекіністің шығыс жағындағы жалғыз кіреберіске ағаш баспалдақ мұнарасынан жылжымалы көпір арқылы кіруге болады. Бұл кіреберіс бірінші қабатта орналасқан және қабылдау залына апарады. Бірінші қабатта сонымен қатар ас үй болған, ал одан төмен, баспалдақпен түсуге болатын, құдық пен түрмесі бар көмкерілген сақтау қоймалары орналасқан. Қабылдау залынан қалың қабырғаның ішіндегі спиральді баспалдақ үлкен залға, одан жоғары – иесінің сыртқы және жатын бөлмелеріне шығады. Бұл бөлмелердің батыс және солтүстік жақтарында үлкен терезелер қарастырылған. Ең жоғарғы қабат қызметшілердің тұрғын үйі ретінде немесе қиын жағдайларда гарнизонға жатақхана ретінде пайдаланылған. Осы қабаттан қоршау қабырғаларына өтуге болады, ал тоғыз терезе барлық бағытқа көрініс ашады. Бұл деңгейдегі сыртқы есік арқылы жабдықтарды жерден жоғары көтеруге мүмкіндік болған. Үш жағындағы сыртқы қабырғалардағы ойықтар "бретше" деп аталатын ағаш галереяны ұстап тұрған, ол қорғаушыларға қабырғаға шабуыл жасаушыларға заттар тастауға мүмкіндік берген, ал кіреберіс үстіндегі тұрақты "махиколяция" да осы мақсатқа қызмет еткен.

Қалқа қабырғасы және басқа да ерекшеліктері

Қалқаны кейінірек салынған перде қабырғасымен қоршалған, ол қалқаның шығыс, оңтүстік және батыс жақтарын айналып тұрады. Шығыс және оңтүстік жақтары 1447 жылы 8-ші Дуглас графы бастаған, сол заманға сай күрделі артиллериялық қорғаныс құраған "артиллерия үйін" құрайды. Ол өзеннің шығысындағы жоғары жатқан жерге қарап тұрады, сол жерден шабуыл күтілуі мүмкін еді. Оның үш бұрышында дөңгелек мұнаралар орналасқан, әрқайсысы екі деңгейде үш зеңбірек тесігімен және үшінші деңгейде тік қоршаумен жабдықталған. Төменгі деңгейдегі зеңбірек тесіктері "қосарланған шамшешек" пішіндес, ал жоғарыдағылары "кері кілт тесігі" түрінде. Осы тесіктерге орнатылған зеңбіректер шамамен белгілі калибрлі, ағаштан жасалған жиекке бекітілген, қаптамалы зарядтау құрылғысы болған деген болжам бар. Бұл мұнаралардың тек біреуі – оңтүстік-шығыс мұнарасы – сақталған, ал қалғандары 1640 жылғы қоршауда зақымданып, кейін құлаған. Мұнаралардың арасындағы перде қабырғасы қалың, бұрынғыда биік болған. Артиллерияға қарсы күшін арттыру үшін қабырға қисайтылған, сондай-ақ ұзын садақ немесе арбалеттен оқ атуға арналған дәстүрлі ойықтармен жабдықталған. Шығыс қабырғасының ортасында, бұрынғыда көпір және екі ішкі есігі бар, атыс платформасымен жабдықталған қақпа орналасқан. Перде қабырғасына баспалдақ немесе ағаш жолмен кіруге болар еді. Перде қабырғалары қалқадан шамалы ғана қашықтықта, бірақ олардың арасында тікелей өткел болған-жоқпыны белгісіз. Перде қабырғасын бұрын су басқан, орды құру үшін қазылған тасты шұңқыр қоршап тұрады. Батыс жағынан өзен қалқаға жақын ағып өтеді. Өзен жағалауында қабырғаның қалдықтары сақталған, ол солтүстік-батыс бұрышына қарай иіліп тұрады. Мұнда, қамалға қауіпсіз балама жолмен кіру үшін қақпалы порт салынған. Солтүстік жағында қалқаны тек жер үйімен қорғалған, бірақ бұл жақтанғы батпақты жер шабуылдаушыларды тоқтатуға жеткілікті болған. Артиллерия үйі мен оның ордысының сыртында ескі ғимараттардың іргетастары көрінеді: олар тас алу және артиллерия үйі үшін атыс алаңын тазалау мақсатымен бұзылған. Сыртқы қорғанысқа 1640 жылғы қоршау алдында лорд Максвеллдің гарнизоны асығыс салған жер жұмыстары кіреді.