Кіріспе

Американдық кинорежиссер (1933–2022)

Роберт Джей Рафелсон (21 ақпан 1933 – 23 шілде 2022) – американдық кинорежиссер, сценарист және продюсер. Ол 1970-ші жылдардағы «Жаңа Голливуд» қозғалысының негізін қалаушылардың бірі саналады. Оның режиссерлік жұмысындағы ең танымал фильмдерінің қатарында, ол бірлесіп құрған Raybert/BBS Productions компаниясының аясында жасалған «Five Easy Pieces» (1970) және «The King of Marvin Gardens» (1972) фильмдері, сондай-ақ кейіннен жоғары бағаланған «The Postman Always Rings Twice» (1981) және «Mountains of the Moon» (1990) туындылары бар. BBS компаниясының құрамында оның продюсерлік еткен фильмдеріне сол дәуірдің ең маңызды фильмдеріне жататын «Easy Rider» (1969) және «The Last Picture Show» (1971) кіреді. «Easy Rider», «Five Easy Pieces» және «The Last Picture Show» фильмдері АҚШ Конгресінің кітапханасының Ұлттық кино тізіміне енгізілді. Ол сонымен қатар BBS серіктесі Берт Шнайдермен бірге «The Monkees» поп-тобы мен телесериалын жасағандардың бірі болды. Оның бірінші әйелі – суретші-қоюшы Тоби Кар Рафелсон.

Ерте өмір

Роберт Джей Рафелсон 1933 жылғы 21 ақпанда Манхэттенде Марджори (Блуменфельд) мен Сидней Рафелсонның ұлы болып дүниеге келді. Оның бірнеше буын алыс туысы – сценарист және драматург Самсон Рафаэльсон, «Джаз әншісі» туындысының авторы, режиссер Эрнст Любич үшін тоғыз фильм жазған. «Самсон менің жұмысыма қызығушылық танытты», – деді Рафелсон сыншы Дэвид Томсонға. «Егер ол бір суретті ұнатса, мен оның сүйікті туысы едім. Ал ұнамаса, алыс туысқа айналатынмын!» Рафелсон Нью-Йорк штатының Паулинг қаласындағы Тринити Паулинг мектебінде оқыды, одан 1950 жылы бітірді. Жасөспірім шағында ол үйден жиі қашып, Аризонадағы родеода атқа мінуге, ал Акапулькода джаз тобында ойнауға тырысты. Дартмут колледжінде философияны оқығаннан кейін (онда ол сценарист Бак Генримен дос болып қалды) және 1954 жылы бітірген соң, Рафелсон АҚШ армиясына шақырылып, Жапонияға жіберілді. Жапонияда ол диджей болып жұмыс істеді, жапон фильмдерін аударды және Shochiku Film Company-не АҚШ-та қай фильмдер табысты болатыны туралы кеңес берді. Сыншы Питер Тунгуэттке берген сұхбатында Рафелсон Жапонияда көрген фильмдерге, әсіресе Ясужиро Одзудың фильмдеріне қызығғандығын айтты. «Мен Одзудың фильмін қайта-қайта қарап отыратынмын, мысалы, «Токио оқиғасы», мен оның кадрларының тыныштығына, композицияның нақтылығына тәнті болдым», – деді ол. «Сол себепті, менің жеке эстетикам Бергман, Одзу және Джон Форд сияқты белгілі бір фильмдерді көруден қалыптасқан деп ойлаймын». Рафелсон Тоби Каррмен орта мектепте танысып, 1950-ші жылдардың ортасында үйленді. Олардың екі баласы болды: 1960 жылы туған Питер Рафелсон және 1962 жылы туған Джули Рафелсон. Тоби Рафелсон көптеген фильмдерде, соның ішінде күйеуінің «Бес оңай бөлігі», «Марвин бақшасының королі» және «Аштықтан құтылу», сондай-ақ Мартин Скорсезедің «Алиса енді мұнда тұрмайды» және Джонатан Деммедің «Мелвин және Говард» фильмдерінде суретші-қоюшы болды.

Теледидардағы алғашқы мансабы

Рафелсонның алғашқы кәсіби жұмысы 1959 жылы продюсер Дэвид Саскиндтің "Аптаның ойыны" телехикаясында сюжет редакторы болып жұмыс істеу болды. Сериал қазіргі және классикалық авторлардың пьесаларын телеспектакль ретінде көрсетті. Рафелсонның жұмысына жүздеген пьесаны оқып, өндіріске қойылатын пьесаларды таңдау және авторлық құқығы көрсетілмейтін қосымша диалогтар жазу кірді. Рафелсонның алғашқы жазған сценарийлері 1960 жылы "Күдік" телесериалының бір бөліміне және 1963 жылы "Жердегі ең ұлы шоу" сериалының бір бөліміне жазылды. 1965 жылы Screen Gems компаниясында жұмыс істеген кезде Рафелсон әріптесі Берт Шнайдермен танысты. Олар жақын дос болып, сол жылы Raybert Productions компаниясын құрды. Кейіннен Raybert BBS Productions болып өзгеруімен, Columbia Pictures компаниясының еншілес компаниясы ретінде фильмдер өндірді. Рафелсонның айтуынша, Мексикадағы музыкалық тобында ойнаған кездегі өзінің басынан өткен оқиғаларынан шабыттанған шоу идеясы "A Hard Day's Night" фильмінен бұрын пайда болған. Рафелсон: "Мен шоу идеясын The Beatles тобы пайда болғанға дейін ойлап таптым", - деді. Ол "көңіл көтеруге" көбірек қызығушылық танытқан, "табыс табуға" емес, саяхатшы музыкант болған кезін еске алды. Рафелсон "Шоудың өзі редакциялық бөлмеде жасалған сияқты. Темп өте маңызды болды, мен теледидарға арналған бір-екі шоуды осылай жасауға тура келді" деді. Рафелсон "алғашқы 32 шоудың 29-ын бұрын режиссерлік тәжірибесі жоқ адамдар, соның ішінде мен де, режиссерлік еткенін" айтты. Сондықтан дәстүрлі ойлау қалыптарымен шектелмеген жаңа режиссерлерді қолдану идеясы осы сериалда басталып, кейін біз жасаған фильмдерде де жалғасты. "Head" фильмі сюжетсіз, сана ағыны стилінде түсірілген фильм. Ол, басқа нәрселермен қатар, The Monkees тобының музыкалық бейнесін деконструкциялауға және "бейне" тұтынушылық идеалдарын сатиралық тұрғыдан көрсетуге тырысады. Басқа көріністерде психоделикалық немесе сюрреалистік эффектілер қолданылады, мысалы, The Monkees тобы алып шаңсорғышқа сорылып, Виктор Матурдың басындағы қабыршақтарға айналады. Фильм The Monkees тобының Columbia студиясының қақпасынан жүк көлігіне тиеліп шығарылуымен аяқталады. Фильм қаржылық жағынан сәтсіз болды және The Monkees тобының танымалдылығы төмендеді. The New York Times газетінің сыншысы Манола Даргис Рафелсон мен Шнайдерді "1960 жылдардағы Raybert (кейін BBS Productions деп аталды) компаниясын құрғандары үшін атап өтті, сондай-ақ бізге Easy Rider, Five Easy Pieces, The Last Picture Show және Hearts and Minds фильмдерін сыйлады, ал қазір мұндай тәуекелге баратын компаниялардың жоқтығына өкінеді". Five Easy Pieces фильмінің сценарийін Рафелсон мен Карол Истман (Адриен Джойс псевдонімімен) жазды, ал басты рөлдерде Николсон, Карен Блэк және Сьюзан Анспач ойнады. Николсон Калифорниядағы мұнай платформасында жұмыс істейтін және уақытының көп бөлігін Райетпен (Black) сыра ішуге және боулинг ойнауға жұмсайтын дарынды классикалық фортепианошы Бобби Дупеа рөлін ойнайды. Бобби: "Мен көп орын ауыстырамын. Мен бірдеңе іздеп жүргенім жоқ, бірақ мен тұрған жерде жаман оқиғалар орын алмас үшін қашып кетемін" дейді. Рафелсонның келесі фильмі 1972 жылы BBS арқылы шыққан "The King of Marvin Gardens" болды. Фильмнің сценарийін Жакоб Бракман жазды, ал әңгімесі Рафелсон мен Бракманға тиесілі. Басты рөлдерде Джек Николсон, Брюс Дерн, Эллен Бурстин, Джулия Энн Робинсон, Скатман Кротерс және Чарльз Лавин ойнады. Атауы Монополия ойын тақтасының Atlantic City нұсқасындағы түпнұсқа нұсқасына сілтеме жасайды, онда қате жазылған және дұрыс орналастырылмаған "Marvin Gardens" балалардың капиталистік табыс ойынындағы сары алаңшалардың бірі болды. Фильмде Николсон Филадельфиялық меланхолиялық диско-жокей Дэвид Стейблер рөлін ойнайды, ол радиода балалық шағына қатысты ұзақ, қайғылы оқиғаларын айтады және қарт әкесімен (Лавин) бірге тұрады. Дэвидке экстравертті алаяқ ағасы Джейсон (Дерн) телефон шалып, оны Atlantic City түрмесінен босатуды сұрайды. Дэвид келгенде ол Джейсонның Оңтүстік Тынық мұхитындағы аралды құмар ойындар казиносына айналдыру жоспарына тартылады, осылайша ағайындылар "өздерінің арал патшалығы туралы балалық арманын орындай алады". Дэвид Джейсонға, оның әйелі Саллиге (Burstyn) және Саллидің өгей қызы Джессикаға (Robinson) қосылып, арманды шындыққа айналдыруға көмектеседі. Бірақ Дэвид Джейсонның өзінен асып кеткенін және Льюис (Crothers) есімді нағыз гангстерге ақша қарыз екенін біледі, ол Джейсонның идеализміне риза емес. "The King of Marvin Gardens" фильміне сыншылар әртүрлі пікір білдірді және ол қаржылық жағынан сәтті болған жоқ, бірақ кейбір сыншылар оны қайта бағалады. Дэвид Томсон "Бұл фильм Five Easy Pieces-тен тіпті жақсы болуы мүмкін" деп жазды.

1970-ші жылдардың соңы

Рафелсон африкадағы құл саудасы туралы түсірілмей қалған фильмді зерттеуге бір жылдан астам уақыт жұмсады. Ол Батыс Африкада бес мың шақырымнан астам саяхат етіп, "Мен оқыған кейіпкерлердің өмірін өзім бастан өткердім" деді. Содан кейін Рафелсон "көңіл көтеріңкі нәрсеге көшуді және өзімнің жағымды жақтарымды көрсетуді қалады". Бриджес Алабама штатындағы миллионер Крейг Блейк рөлінде ойнайды, ол әуе апатында қайтыс болған ата-анасынан мұраға байлық алған. Ол тек үй шаруашылығын жүргізушісі (Кротерс) ғана серік болатын сарайында жалғыз өмір сүреді және күндерін бекер өткізеді. Күдікті инвестициялық фирмаға қатысқаннан кейін ол бодибилдерлердің алдағы «Мистер Әлем» байқауына дайындалатын «Олимпиадалық Спа» спорт залына барады. Ол бодибилдер Джо Сантомен (Шварценеггер) дос болады, ол оған: «Өспесең өркендемейсің. Мен тым жайлы болуды ұнатпаймын. Оған үйреніп алсаң, одан бас тарту қиын. Мен аштықты сезінуді жақсы көремін» дейді. Ол сондай-ақ спорт залының кеңсе қызметкері Мэри Тейтпен (Филд) кездесе бастайды, бірақ оның жоғарғы топтағы достары оның жаңа, төменгі топтағы достарын мақұлдамайды. Ақырында Блейк жаңа достарын таңдайды және Сантомен бірге спорт залын сатып алады. Оның орнына Стюарт Розенберг келді.

Кейінгі кино мансабы

Рафелсон 1981 жылы Джек Николсонмен төртінші рет жұмыс істеді, Джеймс М. Кейннің романы негізінде "Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады" фильмін түсірді. Бұл роман 1946 жылы Джон Гарфилд пен Лана Тернердің қатысуымен бейімделген болатын. Ремейк сценарийін Дэвид Мамет жазды – драматургтің алғашқы сценарийі, ал басты рөлдерді Джессика Лэнг ойнады. Николсон депрессия дәуіріндегі саяхатшының рөлін сомдайды, ол ауылдық асханаға тоқтап, иесінің әйелімен бірге күйеуін өлтіруге қатысты құлқыға түседі. Рафелсон фильмнің қабылдануы туралы: "Америкадағы сыншылар, әсіресе алғашқы көрсетілімде, фильмді ұнатуға асықпады, бірақ Францияда, Германияда, Ресейде және мен осы фильмді түсіргеннен кейін саяхаттаған елдерде бұл фильм менің ең көп ұнаған фильмдерімнің біріне айналды, себебі оның ерекше романтикалық сипаты бар" деді. 1987 жылы Рафелсон Рональд Басс жазған "Қара жесір" фильмін түсірді, онда Дебра Уингер мен Тереза Рассел ойнады. Фильм жағымды пікірлер алды, "The Washington Post" газетінің сыншысы Пол Аттанасио: "Қара жесірдің қуанышы – жақсы түсірілген фильмнің қуанышы, Конрад Холлдың операторлық жұмысы, Джин Каллаханның декорациялық дизайны және керемет актерлік құрам" деп жазды, сонымен қатар Деннис Хоппер, Никол Уильямсон және Дайан Лэдд қатысты. Рафелсонның келесі жобасы – "Ай таулары" (1990) фильмі, Ричард Фрэнсис Бертон мен Джон Ханнинг Спектің 1857-58 жылдарғы Орталық Африкаға жасаған экспедициясы туралы. Бұл экспедиция Спектің Нил өзенінің бастауын табуымен аяқталды. Фильмде Патрик Бергин Бертон, ал Иэн Глен Спек рөлінде ойнады. "Chicago Sun-Times" газетінің сыншысы Роджер Эберт оны "толыққанды қызықтыратын" фильм деп бағалады. Эберт былай деді: "Ол өзінің тарихын ақылмен, интеллектуалды түрде және тыныш стильде айтады. Бұл фильм сізді осы Бертон адамы туралы көбірек білуге құштар етеді". "Newsweek" журналындағы сыншы Джек Кролл: "Сэр Ричард Фрэнсис Бертонның ерліктері Арабияның Лоренсін турист сияқты көрінеді. Бұл фильм сахнадан сахнаға көшіп, сізді азаматтық және жабайы мәдениеттердегі ерекше кейіпкерлерді көрсету арқылы қызықтырады: Африка тайпаларының басшыларынан бастап, Корольдік географиялық қоғамның байлыққа ие адамдарына дейін" деп жазды. Кейін Рафелсон: "Мен осы фильмді түсіруге өте жақсы мүмкіндік алдым. Шындығында, мен түсірген фильмдердің ішінде осы фильмді ең көп ұнатып түсірдім" деді. Рафелсон көптеген халықаралық кинофестивальдерде марапатталды, оның ішінде Аргентина, Бразилия, Англия, Франция, Греция, Жапония, Сербия және Түркияда, сондай-ақ көптеген шеберлік сабақтар өткізді. Ол "Head", "Five Easy Pieces", "The King of Marvin Gardens", "Stay Hungry", "The Postman Always Rings Twice" және "Blood and Wine" фильмдерінің DVD немесе Blu-ray шығарылымдарына түсіндірмелер мен сұхбаттар берді. Рафелсон сондай-ақ "Los Angeles Times Magazine" журналына және Джон Брокманның "Соңғы 2000 жылдың ең үлкен өнертабыстары" жинағына эсселер жазды.

Жеке өмір

Боб Рафелсон 1955 жылы Тоби Каррға үйленді. Олар Колорадо штатының Аспен қаласының жанында, 1950-жылдары бір альпинист пен оның 11 жасар ұлы салған үйde тұрды, Рафелсон бұл үйді 1970 жылы сатып алған. "Біз осы жерде ғана өмір сүреміз", - деді ол. Рафелсонның 10 жасар қызы Джули 1973 жылдың тамыз айында Рафелсонның Аспендегі үйіндегі пропана пешінің жарылуынан алған жарақаттарынан көз жұмды. Одан кейін көп ұзамай Тоби Рафелсонға қатерлі ісік диагнозы қойылды, бірақ ол соңында жазылып кетті. Кейін олар ажырасып кеткенмен, жақын дос болып қалды, ал Рафелсон бірінші әйелін "бас медбике, мұғалім, брухо" деп атады. Рафелсон 1999 жылы Габриэль Таурекке үйленді, олардың екі ұлы болды – Э.О. және Харпер. Ол 2022 жылдың 23 шілдесінде 89 жасында Аспендегі үйінде өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды.