Кіріспе
Батыс Африкадағы этностық топ – Вангара (сонымен қатар Вакоре, Ванькори, Уанкри, Вангарава, Дюла, Джула, Джаханке, Джалонке деп те аталады) – сонинкелердің кіші тобы. Олар кейінірек (әртүрлі деңгейде) ассимиляцияланған, Транссахара және алтын шаңның құпия саудасына маманданған саудагерлер тобы болды. Олардың диаспорасы Батыс Африканың Сахель-Судан аймағында кеңінен таралған. Аймақтық сауда желілерін және сәулеттік жобаларды дамытып, Сахель және Нигер, Вольта, Сене, Гамбия өзендерінің қалаларында, әсіресе Диа, Тимбукту, Агадес, Кано, Гао, Кумби-Салех, Гидимака, Салага, Конг, Бусса, Бисса, Канкан, Джалон, Дженне, сондай-ақ Бамбук, Буре, Лоби және (кем дәрежеде) Боно штатының алтын кен орындары мен Боргуда қоныстанды. Олар мұсылмандығымен қатар, діни қызметкерлердің (Карамого) әлеуметтік тобына, Тимбуктудан түлек болған саяси кеңесшілерге, суфи мистиктеріне, емшілерге және жеке басшыларға (Марабут) ие болды. Олар "Сувариан дәстүрі" деп аталатын коммерциялық бейбітшілік философиясымен өмір сүрді. Мұсылман емес адамдармен бейбіт қатар өмір сүруді үйретсе, джихадты тек өзін-өзі қорғау үшін қолданды және мұсылман емес басшылардың/патшалықтардың білімді хабаршылары немесе "қасиетті" болжаушылар рөлін атқарды. Бұл оларға азшылық ретінде танылған жерлерде билік пен зор байлыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді, Батыс Африканың көптеген діни ағымдарымен байланыс орнатты. Олар Сахель аймағының патшалықтарымен және басқа Батыс Африка империяларымен – Гана, Мали, Сонгай, Боно штаты, Конг, Боргу, Денди, Мацина, Хауса патшалықтары және Тимбукту Пашалигі сияқты мемлекеттермен байланысты Манде саудагерлерінің тобы еді. "Вангара" термині Тимбукту мен Агадестің оңтүстігіндегі жерлерді де сипаттайды – "Қаралар елі" немесе "Алтын елі" деп аудалатын Билад әл-Судан немесе Билад әл-Тибр.
The Wangara (also known as Wakore, Wankori, Ouankri, Wangarawa, Dyula, Jula, Jakhanke, Jalonke) are a subgroup of the Soninke who later became assimilated (at varying degrees) merchant classes that specialized in both Trans Saharan and Secret Trade of Gold Dust. Their diaspora operated all throughout West Africa Sahel Sudan. Fostering regionally organized trade networks and Architecture projects. But based in the many Sahelian and Niger Volta Sene Gambia river city states. Particularly Dia, Timbuktu, Agadez, Kano, Gao, Koumbi Saleh, Guidimaka, Salaga, Kong, Bussa, Bissa, Kankan, Jallon, Djenné as well as Bambouk, Bure, Lobi, and (to a lesser degree) Bono State goldfields and Borgu. They also were practicing Muslims with a clerical social class (Karamogo), Timbuktu Alumni political advisors, Sufi Mystic healers and individual leaders (Marabout). Living by a philosophy of mercantile pacifism called the Suwarian Tradition. Teaching peaceful coexistence with non Muslims, reserving Jihad for self defence only and even serving as Soothsayers or a "priesthood" of literate messengers for non Muslim Chiefdoms/Kingdoms. This gave them a degree of control and immense wealth in lands where they were the minority. Creating contacts with almost all West African religious denominations. A group of Mande traders, loosely associated with the Kingdoms of the Sahel region and other West African Empires. Such as Ghana, Mali, Songhai, Bono State, Kong, Borgu, Dendi, Macina, Hausa Kingdoms & the Pashalik of Timbuktu. Wangara also describes any land south of Timbuktu and Agadez. The Bilad Al Sudan or Bilad Al Tibr, "Land of Black" or "Gold."
Тарих және шығу тегі
Питер Бэйкуэлл Вангараны былай сипаттады: «Малидің қашықтықтағы сауда-саттықты басқаруға маманданған халқы және Батыс Африкадағы алтын саудасының өркендеуі олардың қызмет аясының кеңеюімен тығыз байланысты болды. Олар Батыс Африкадағы алтын өндірушілерден бастап [Жерқойнауындағы Жерорта теңізі бассейніне] және одан әрі тұтынушыларға дейінгі сауда тізбегінің алғашқы буыны болды». Әл-Бакри оларды «Сенегал және Нигер өзендері аймағындағы алтын саудагерлері» деп атады. 1352 жылы [Ибн Баттута] оларды «Нигер өзенінің ішкі дельтасының батысынан келген» саудагерлер деп сипаттады. Географ Мұхаммед әл-Идриси Вангараны «алтын елі» деп атады, оның атағы зор мөлшердегі және сапалы металдарымен мәшһүр болған. Тарих әл-фатташ «Вангара» сөзін «саудамен айналысып, бір горизонттан екінші горизонтқа саяхаттайтын адам» деп түсіндіреді. Валентим Фернандес Женнеден жұмыс істейтін Вангара алтын саудагерлерін айтады, олар Женне мен Боно мемлекетінің алтын кен орындары арасындағы алтын саудасын бақылаған. Олар адалдығымен және еңбекқорлығымен танымал болды. Малиден алынған «Тарих әл Судан» дерегінде Вангаралардың әлеуметтік-кәсіптік жағынан Малинке туыстарынан ерекшеленетіні айтылады, соңғылары ханзадалар мен батырлар болса, ал бұрынғылары – «елден елге алтын шаңын таситын ханзадалардың сарайларындағы кеңесшілер». «Ванкара елінің» шығыс шетіндегі көлдер аймағында Тиракка немесе Томбузе орналасқан, ол Тимбуктудың алдағы іргесі болды. Бұл аймақтың ірі сауда орталықтарының бірі болды – 10 және 11 ғасырларда Гана мен Тадмаккадан келген керуендердің кездесу орны, сондай-ақ Гананың тәуелділігі. Әл-Идриси оны «Ванкара қалаларының бірі» деп сипаттап, «ірі, көп халқы бар және қабырғасыз» деді, сондай-ақ ол «Гана билеушісіне бағынышты, сот мәселелері бойынша» екенін айтты. 13 ғасырға дейін маңызды сауда орталығы болып қалды, содан кейін Тимбукту оны алмастырды. Олар тек алтын саудагерлері ғана емес, сонымен қатар әлемдік сауда жүйесіндегі алтын саудасына дерлік монополиялық құқыққа ие болды. Әл-Идриси олардың жерін «гүлденген қалалар мен атақты бекіністері бар» деп сипаттайды. Оның тұрғындары бай, өйткені олардың алтыны мол, ал көптеген жақсы заттар жердің шеттерінен оларға әкелінеді».
Олар неолит дәуіріндегі Бафур халқынан тараған. Бір кезде құнарлы болған Жасыл Сахараның қара түсті ауылшаруашылық тұрғындары. Шөлділіктің күшеюі осы прото-Сонинкелерді, Ганаға дейінгі өркениеттерді оңтүстік-батысқа қарай итермеледі, онда олар б.з.д. 3000 жылға дейін (мүмкін б.з.д. 4000 жылға дейін немесе тіпті одан да ертерек) Дар Тичит/Тичит; Дар Валата және Дар Немада тас қоныстарды құрды. Грек Геродот Карфаген мен оның оңтүстігіндегі белгісіз аймақтар арасындағы үнсіз сауда туралы айтады, бұл Хано теңізшісі сияқты Пуника саяхатшыларының әңгімелеріне сілтеме жасайды. Егер бұл рас болса, Карфагенмен сауда б.з.д. 6 ғасырында басталуы мүмкін, Гананың б.з.д. 300 жылы басталуынан бұрын. Карфагеннің Пуникалық соғыстардан кейінгі құлдырауы Сонинке руларын саудадан оқшаулап тастауы мүмкін, өйткені Карфаген Африка алтынының көзін құпия сақтады (Вангаралар осы дәстүрді жалғастырды). Тарихи фактіге қарамастан, ақырында пайда болған билік вакуумын Гана бербер саудасы толтырды. «Карфагендіктер сонымен қатар бізге Геркулес бағаналарының арғы жағында Ливияның бір бөлігінде тұратын адамдармен сауда жасайтынын айтады. Осы елге жеткен соң олар жүктерін түсіріп, жағаға жинап, қайықтарына оралып, түтін шығарады. Түтінді көріп, жергілікті тұрғындар жағаға келіп, тауарға айырбастау үшін белгілі бір мөлшерде алтынды жерге қояды да, тағы да алысқа кетеді. Карфагендіктер жағаға келіп, алтынға көз жүгіртеді, егер олар өз тауарларына әділ бағаны көрсетті деп ойласа, оны жинап, кетеді; егер, керісінше, ол тым аз болса, олар қайтадан кемеге кіріп, күтеді, ал жергілікті тұрғындар келіп, қанағаттанғанша алтынға қосылады. Екі жақта да адалдық сақталған: карфагендіктер алтынның құнына тең болғанша, ал жергілікті тұрғындар алтын алып кеткенше, тауарға қол тигізбейді».
Алтын саудасы
Вангаралықтар өз монополиясын қорғау үшін бұл жерді құпия сақтағанмен, Акан алтын кен орындарының жалпы аймағы он алтыншы ғасырда белгілі болды. Дуарте Пачеко Перейра өзінің "Esmeraldo de Situ Orbis" (1505–1508) еңбегінде Дженне мен Бигудегі алтын саудасын сипаттады. Әбуль Касим ибн Мұхаммед әл-Гассани 1586 жылы Бигхуді "алтын кендері мен алтын шаңы" табылған жер деп сипаттады. Сұлтан Мұхаммед Белло 1824 жылы Боно мемлекеті, Эльмина және Бигу анық көрсетілген картаға ие болды. Бұл оларды бай және адал етті. Бұл дәстүр Гананың Мали патшасы Сундиата Кейтаның құрамына кіруімен және кейін Ұлы Аския басқарған Сонгаймен жалғасты. Одан кейін Тимбукту пашалығы. Содан соң Фулани Джихад мемлекеттері. Бұл дәстүр Еуропаның Африканы отарлауымен аяқталды. Испаниялық тәждің Реконкиста кезінде мористерден талап еткен салықты төлеу үшін Вангарадан алынған алтын қолданылды. Еуропа Америкада алтынның әлдеқайда ірі көзін тапқанда, көптеген африкалық мемлекеттер құлдырауға бет бұрды. Алтынның орнына құлдарды импорттаудың басты бағыты болды. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Фридрих Хорнеманн, Мунго Парк және басқалардың жаңалықтары Вангара және оның алтынға байлығы туралы әңгімелерді қайта жаңғыртты. Сол кезеңдегі Джеймс Реннелл сияқты географтар Вангара елін шығысқа қарай жылжытты және Идрисидің сипаттамасын, шамасы, Чад көліне қатысты мәліметтермен шатастырды. Бүгінде Батыс Африканың көптеген алтын кен орындарында шетелдіктердің ықпалы, жемқорлық және адам құқықтарының бұзылуы кең таралған. Бақылау нашар, халыққа ешқандай пайдасы жоқ. Фактически, Вангаралықтардың алтын саудасына деген қалған бақылауын толығымен жойды.