Қылыш қаптамасы: Екі тіреуіштің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Екі қыштан тұратын қорғағыш – қылыштың бір бөлігі. Қылыштағы көлденең қорғағыш, немесе қыш, – жақтағы екі тіреуіш (қылон) пышақ пен сап арасына тік бұрышпен орналастырылған металл таяқшалар. Бұл тіреуіштер шайқаста қолды кесуден және жарақаттанудан сақтайды.

Тарих

Кросгард 10 ғасырдың ортасында еуропалық қылыштарда қолданыла бастады, ол қылыш ұстаушының қолына қорғаныс берді. Ең ерте түрі – гундар қолданған спатаның крест-гардты нұсқасы, яғни понтийлік қылыштар. Сасанидтердің парсы қылыштарында 3 ғасырдың басынан бері крест-гардтың көптеген мысалдары кездеседі. Олар ең көне үлгілер болуы мүмкін. Кросгардтар жаудың шабуылдарын тойтару үшін ғана емес, сонымен қатар қылышты жақсырақ ұстауға да мүмкіндік берді. Олар кейінірек соңғы викинг қылыштарында да қолданылды және 11 ғасырғы норман қылысының, сондай-ақ жоғары және соңғы орта ғасырлардағы рыцарьдық қарулы қылыштың стандартты бөлігі болды. Алғашқы кросгардтар тік металл таяқшалардан жасалған, кейде сыртқы ұштарына қарай жіңішкерген. Бұл қарапайым түр тоқтатылмаса да, орта ғасырлар барысында одан да күрделі формалар пайда болды. 12-13 ғасырларда кросгард белінен тарылған немесе иілген болуы мүмкін еді. 13-14 ғасырлардан бастап қылыштарға шаппа немесе жаңбырдан қорғайтын жапсырма, яғни қынына бекітілген былғарыдан жасалған қалқан орнатылатын болды. Бұл былғарының мақсаты толыққанды белгісіз, бірақ ол қынындағы қақпақ ретінде қызмет еткен, қынының бір бөлігі болған сияқты. 14-15 ғасырларда көптеген күрделі формалар сыналып көрілді. Мұндай соңғы орта ғасырлық формалардың ерекшелігі – кесік немесе экуссон, ол қылышқа бекітілген кросгардтың орталық бөлігінің сыртқа шығып тұрған бөлігі. Сондай-ақ, 14 ғасырдан бастап былғары шаппа кейде металл пластинамен алмастырылды. Бұған мысал ретінде Глазго қаласындағы Келвингроув мұражайында сақталған шамамен 1320-40 жылдарға жатқан қылышты келтіруге болады. Кейінгі мысал – Эсторе Висконтиге тиесілі "Монца қылышы" (15 ғасырдың басы), онда жаңбырдан қорғайтын жапсырма күмістен жасалған және гүлдік өрнекпен безендірілген. Орта ғасырлар аяқталғаннан кейін кросгардтар одан да күрделіленіп, алдымен квилонға, содан кейін күзет тармақтарын қосу арқылы себет тұтқасын құрады, ол қарусыз қолға қосымша қорғаныс берді.

The crossguard was developed in the European sword around the 10th century for the protection of the wielder's hand. The earliest forms were the crossguard variant of the Spatha used by the Huns, the so called Pontic swords. There are many examples of crossguards on Sasanian Persian Swords beginning from the early 3rd century. They might be the oldest examples. The crossguards were not only used to counter enemy attacks, but also to get a better grip on the sword. They were later seen in late Viking swords, and is a standard feature of the Norman sword of the 11th century and of the knightly arming sword throughout the high and late medieval period. Early crossguards were straight metal bars, sometimes tapering towards the outer ends. While this simple type was never discontinued, more elaborate forms developed alongside it in the course of the Middle Ages. The crossguard could be waisted or bent in the 12th and 13th century. Beginning in the 13th or 14th century, swords were almost universally fitted with a so called chappe or rain guard, a piece of leather fitted to the crossguard. The purpose of this leather is not entirely clear, but it seems to have originated as a part of the scabbard, functioning as a lid when the sword was in the scabbard. In the 14th to 15th century, many more elaborate forms were tried. A feature of such late medieval forms is the cusp or écusson, a protrusion of the crossguard in the center where it is fitted on the blade. Also from the 14th century, the leather chappe is sometimes replaced with a metal sheet. An early example of this is a sword dated to c. 1320–40 kept at the Kelvingrove Museum in Glasgow. A later example is the "Monza sword" of Estore Visconti (early 15th century), where the rain guard is of silver and decorated with a floral motif. After the end of the Middle Ages, crossguards became more elaborate, forming first quillons and then, through the addition of guard branches, the basket hilt, which offered more protection to the unarmored hand.