Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1828-1917 жылдардағы Армения тарихы
Armenian history from 1828 to 1917
1828 жылдан бастап Ресей билігінде болған Армения тарихының кезеңі. 1826-1828 жылдардағы Ресей-Парсы соғысында Қажар Иранының жеңілісінен және одан кейін 1828 жылғы Түркменчай шарты бойынша Шығыс Арменияны қамтитын территорияларын Ресейге беруінен бастап Шығыс Армения Ресей империясының құрамына кірді. Шығыс Армения 1917 жылы империя құлағанға дейін Ресей империясының құрамында болып келді.
Russian Armenia is the period of Armenian history under Russian rule from 1828, when Eastern Armenia became part of the Russian Empire following Qajar Iran's loss in the Russo Persian War (1826–1828) and the subsequent ceding of its territories that included Eastern Armenia per the out coming Treaty of Turkmenchay of 1828. Eastern Armenia remained part of the Russian Empire until its collapse in 1917.
Өмірбаян
Мыңдаған жылдар бойы Шығыс Арменияның халқы Иран империяларының билігінде өмір сүрді. 16 ғасырдың басынан 1828 жылға дейін Шығыс Арменияны Иранның Сефевид, Афшарид және Каджар династиялары басқарды. Осман мен Сефевид империялары арасындағы келесі соғыстар көптеген армян қалаларын қиратты және армян халқының өмірін қиын етіп берді. Бұған қоса, христиан армяндары мұсылман билеушілерінің, болсын османдықтар, болсын парсылардың, dhimmi (миллет) мәртебесінде болды. 1678 жылы армян басшылығы Ечмиадзинде құпия конгресс өткізіп, Арменияны шетелдік үстемдіктен босату қажет деп шешті. Осы кезде армяндар бірден екі империяға қарсы күресе алмады, сондықтан олар сырттан көмек іздеді. Қарабақтың армян азаматы, армян мелигінің (ханзадасының) ұлы Израиль Ори Еуропаның көптеген астаналарында көмек іздеді. Израиль Ори 1711 жылы армян арманының іске асуын көре алмай қайтыс болды. 1722 жылы Ресей патшасы Ұлы Петр сол кезде күйреп жатқан Сефевид Иранына қарсы соғыс жариялады. Грузин және Қарабақтың армяндары Сефевид билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, ресейліктерге көмектесті. Дэвид Бек алты жыл бойы көтеріліске жетекшілік етті, шайқаста қаза тапқанға дейін.
For hundreds of years, the inhabitants of Eastern Armenia lived under the rule of successive Iranian empires. Starting from the early 16th century, up to 1828, Eastern Armenia was ruled by the Iranian Safavid, Afsharid, and Qajar dynasties. Subsequent wars between the Ottoman and Safavid empires led to the destruction of many of the Armenian towns, and made Armenian life difficult. Added to this, the Christian Armenians were dhimmi subjects (forming a millet) under Muslim rulers, whether Ottomans or Persians. In 1678, the Armenian leadership secretly conducted a congress in Echmiadzin, and decided that Armenia had to be liberated from foreign domination. At this stage, the Armenians were unable to fight against two empires at once, so they searched for help from abroad. Israel Ori, an Armenian native of Karabagh, son of an Armenian melik or prince, searched for help in many of the European capitals. Israel Ori died in 1711, without seeing the Armenian Dream realized. In 1722, the Tsar of Russia, Peter the Great, declared war against the Safavid Iranians, who were at that time in heavy decline. Georgians and Karabagh's Armenians helped the Russians by rebelling against Safavid rule. David Bek commanded the rebellion for six years, until he died on the battlefield.
Ресейдің аннексиясы және Парсының ығысуы
1801 жылы Ресей Грузияның Картли-Кахетия патшалығын жанектеу арқылы Транскавказияда бекінді. Келесі үш онжылдық бойы Ресей Кавказдағы аумағын Осман түріктері мен Каджар Иранының есебінен кеңейтуге тырысты. Ресейдің жорықтарына армян қауымы, оның ішінде Тбилиси епископы Нерсес Аштаракеци, жеке өзі шайқастарға қатысып, ынталы қолдау көрсетті. 1804–1813 жылдардағы орыс-парсы соғысында Ресей Шығыс Армениядағы бір бөлік жерді басып алды, бірақ Гюлистан шартында оның көп бөлігінен бас тартты. 1826 жылы Гюлистан шартын бұза отырып, Ресей Иранның Ериван хандығының бір бөлігін жаулап алды. Бұл екі ел арасындағы соңғы қақтығысқа, 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысына әкеп соқты. Одан кейінгі соғыста (1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы) қажарлық ирандықтар одан да ауыр күйзеліске ұшырады, Ресей Иранның құрлық бөлігіндегі Тәбриз қаласына дейін жетті. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1828 жылы Түркменчай шарты бойынша Иран 1813 жылы күштеп алынбаған Ериван хандығы (қазіргі Армения), Нахичеван хандығы және Солтүстік Әзірбайжанды (қазіргі тәуелсіз Әзірбайжан Республикасы) Ресейге беруге мәжбүр болды. 1836 жылы Ресей үкіметі Арменияның діни басшылығының, оның ішінде Католикостың саяси билігін шектеген, Армения шіркеуінің автономиясын сақтап қалған «Положение» (ереже) қабылдады. 1836 жылдан бастап жаңа ережеге сәйкес, Эчмиадзин Католикосы Эчмиадзинде діни және лаиктердің қатысуымен өтетін съезде сайлануға тиіс болды. Католикос сайлауда патшаның шешімі соңғы болып есептелді. Армян қауымы Католикостың мектеп ашу құқығын сақтап қалуынан үлкен пайда көрді. Мысалы, Мәскеудегі Лазарьян және Тифлис Нерсесян мектептері. Сонымен қатар, Католикостық баспаханалар ашып, армян газеттерін шығаруға қолдау көрсетті.
A turning point came in 1801 when the Russians annexed the Georgian Kingdom of Kartli Kakheti, giving them a foothold in Transcaucasia. Over the next three decades, Russia sought to further expand its territory in the Caucasus at the expense of Ottoman Turkey and Qajar Iran. The Russian campaigns found enthusiastic support amongst the Armenians, led by the Bishop of Tbilisi, Nerses Ashtaraketsi, who took part in the fighting in person. The Russo Persian War of 1804–1813 saw the Russians conquer a bit of territory in eastern Armenia only to renounce most of it at the Treaty of Gulistan. In 1826, in violation of the Gulistan treaty, the Russians occupied parts of Iran's Erivan Khanate. This sparked the final bout of hostilities between the two; the Russo Persian War of 1826–1828. In the subsequent war that raged, (Russo Persian War (1826–1828)), the Qajarid Iranians suffered an even bigger disaster, as Russia occupied as far as Tabriz in mainland Iran. At the end of the war, in 1828, with the Treaty of Turkmenchay, Iran was forced to cede its territories comprising the Erivan Khanate (comprising modern day Armenia), the Nakhichevan Khanate, as well as the Northern Azerbaijan (currently, independent Republic of Azerbaijan), that had not been ceded forcefully in 1813. In 1836 a regulation, the Polozhenie (charter) was enacted by the Russian government that greatly reduced the political powers of the Armenian religious leadership, including that of the Catholicos, while preserving the autonomy of the Armenian Church. After 1836, in accordance with the new regulation, the Catholicos of Echmiadzin was to be elected in congresses in Echmiadzin, in which religious and non religious dignitaries would participate. The Tsar would have a last word in the choice of the Catholicos. Armenians greatly profited from the fact that the Catholicosate retained the authority to open schools. Notable ones are Moscow's Lazarian Tiflis' Nersessian schools. Moreover, the Catholicosate opened printing houses and encouraged the publication of Armenian newspapers.
Ресей империясындағы армяндар
1820 жылдарға дейін Ресей империясында көптеген армян тұрған. Орта ғасырларда соңғы тәуелсіз армян мемлекеттерінің құлауынан кейін ақсүйектер тарап кетіп, армян қоғамы негізінен шаруалар мен қолөнершілер немесе саудагерлерден тұратын орта таптан құралды. Мұндай армян Транскавказдың көптеген қалаларында кездесетін, тіпті 19 ғасырдың басында Тбилиси сияқты қалалардың көпшілігін олар құраған. Армян саудагерлері әлемдік саудамен айналысып, көптегендері Ресейде өздеріне база құрған. 1778 жылы Екатерина II армян саудагерлерін Қырымнан Ресейге қоныстандырды (бұл көптеген армян мен гректердің қаза болған мәжбүрлі депортациясы еді) және олар Дондағы Ростов маңындағы Нор-Нахичеван елді мекенін құрды. Ресей билеуші топтары армянның кәсіпкерлік қабілеттерін экономиканы дамытуға ықпал ететін мүмкіндік ретінде қабылдады, бірақ оларға күдікпен қарады. Армянның "ақылды саудагер" бейнесі бұрыннан кең тараған еді. Ресей ақсүйектерінің табысы крепостной шаруалар еңбек еткен жерлерінен түсетін, ал аристократиялық тұрғыдан бизнеспен айналысуға немқұрайлылықпен қарағандықтан, олар армян саудагерлерінің өмір салтын түсінбейтін немесе қадірлемейтін. Дегенмен, орыс үкімдігі кезінде армян орта табы гүлденіп, капитализм мен индустриализация 19 ғасырдың соңында Транскавказда келгенде, жаңа мүмкіндіктерді пайдаланып, өркендеген буржуазияға айналған алғашқылардың бірі болды. Армян жаңа экономикалық жағдайларға бейімделуде грузин мен әзірбайжандардан жақсырақ еді. Олар грузиндер өздерінің астанасы санайтын Тбилиси қаласының қоғамдық өміріндегі ең ықпалды күшке айналды және 19 ғасырдың соңында құлдар азат етілгеннен кейін құлдыраған грузин ақсүйектерінің жерлерін сатып ала бастады. Армян кәсіпкерлері 1870 жылдары Транскавказда басталған мұнай өрбуін тез пайдаланды, Әзірбайжандағы Баку мұнай кен орындарына және Қара теңіз жағалауындағы Батумидегі мұнай өңдеу зауыттарына ірі инвестициялар жасады. Бұл Ресейдің Транскавказындағы армян, грузин және әзірбайжандар арасындағы шиеленіс тек этникалық немесе діни сипатта емес, сонымен қатар әлеуметтік және экономикалық факторларға байланысты екенін білдірді. Дегенмен, армянның табысты бизнесмен ретінде кең танылғандығына қарамастан, 19 ғасырдың соңында Ресей армяндарының 80 пайызы әлі де жер жыртып, шаруа болып қалды.
A significant number of Armenians were already living in the Russian Empire before the 1820s. After the destruction of the last remaining independent Armenian states in the Middle Ages, the nobility disintegrated, leaving Armenian society composed of a mass of peasants plus a middle class who were either craftsmen or merchants. Such Armenians were to be found in most towns of Transcaucasia; indeed, at the beginning of the 19th century they formed the majority of the population in cities such as Tbilisi. Armenian merchants conducted their trade across the world and many had set up base within Russia. In 1778, Catherine the Great resettled (It was a forced deportation where many Armenians and Greeks were killed) Armenian merchants from the Crimea to Russia and they established a settlement at Nor Nakhichevan near Rostov on Don. The Russian ruling classes welcomed the Armenians' entrepreneurial skills as a boost to the economy, but they also regarded them with some suspicion. The image of the Armenian as a "wily merchant" was already widespread. Russian nobles derived their income from their estates worked by serfs and, with their aristocratic distaste for engaging in business, they had little understanding or sympathy for the way of life of mercantile Armenians. Nevertheless, middle class Armenians prospered under Russian rule and they were the first to seize the new opportunities and transform themselves into a prosperous bourgeoisie when capitalism and industrialisation came to Transcaucasia in the later half of the 19th century. The Armenians were much more skilled at adapting to the new economic circumstances than their neighbours in Transcaucasia, the Georgians and the Azeris. They became the most powerful element in the municipal life of Tbilisi, the city regarded by Georgians as their capital, and in the late 19th century they began to buy up the lands of the Georgian nobility, who had gone into decline after the emancipation of their serfs. Armenian entrepreneurs were quick to exploit the oil boom which began in Transcaucasia in the 1870s, having large investments in the oil fields in Baku in Azerbaijan and the refineries of Batumi on the Black Sea coast. All this meant that the tensions between Armenians, Georgians and Azeris in Russian Transcaucasia were not simply ethnic or religious in nature but were due to social and economic factors too. Nevertheless, in spite of the popular image of the typical Armenian as a successful businessman, at the end of the 19th century 80 per cent of Russian Armenians were still peasants working the land.
1877 жылға дейін Ресей билігі
Ресей билігі мен олардың жаңа армян азаматтары арасындағы қарым-қатынас тегіс басталған жоқ. Армения Ресейдің Осман және Парсы империяларына қарсы алдыңғы қатарда болғандықтан, бастапқыда әскери аймақ ретінде қарастырылды. 1840 жылға дейін Ресей Армениясы Армения облысы деп аталатын жеке әкімшілік бірлік болды, бірақ ол ұлттық ерекшелігіне қарамастан, басқа Кавказ аръяғы провинцияларына қосылды. 1843 жылы Бессарабиядан Нерсес Аштаракециді шақырып алып, Армения шіркеуінің католикосы етіп тағайындағанда жағдай жақсарды. Сонымен қатар, 1845 және 1854 жылдар аралығында Кавказдың вице-патшасы ретінде Ресей Армениясын басқарған Михаил Воронцов армяндарға үлкен симпатиямен қарады. Осының нәтижесінде, 19-ғасырдың ортасына қарай армян интеллигенциясының көпшілігі жақын русофилдік көзқарасқа ие болды. Бұл жылдары армян мәдениеті гүлденді, Ресей билігі астындағы жаңа біріктірілген провинция армяндарға ортақ ұлттық сананы қайта сезінуге мүмкіндік берді. Ресей империясының құрамына кіру Арменияны Таяу Шығыстан Еуропаға және ағартушылық пен романтизм сияқты қазіргі заманғы интеллектуалдық ағымдарға бағытталды. Армян тілінде көптеген газеттер жарық көрді, армян тілін жаңғыртуды көздеген Микаэль Налбандиан және ақын-романист Раффи бастаған әдеби жаңару орын алды. Армян интеллигенциясының Ресейге жақтас көзқарасы Александр II патша тұсында да сақталды, ол реформалары үшін кеңінен мақталып жүрді. 61-бапта Османдық Армения провинцияларында реформалар тек Ресей әскері шыққаннан кейін ғана жүргізілуі керек екені айтылған.
Relations between the Russian authorities and their new Armenian subjects did not begin smoothly. Since Armenia was on Russia's frontline against the rival empires of the Ottomans and Persians, it was initially treated as a military zone. Until 1840, Russian Armenia was a separate administrative unit, the Armenian Oblast, but it was then merged into other Transcaucasian provinces with no regard to its national identity. Things improved when Nerses Ashtaraketsi was recalled from Bessarabia and made Catholicos of the Armenian Church in 1843. Moreover, Mikhail Vorontsov, who ruled Russian Armenia as Viceroy of the Caucasus between 1845 and 1854, was highly sympathetic to the Armenians. As a consequence, by the mid 19th century, most of the Armenian intelligentsia had become highly Russophile. Armenian culture flourished in these years as the new unified province under Russian rule gave Armenians a sense of their shared identity once more. Being part of the Russian Empire also turned Armenia away from the Middle East and towards Europe and modern intellectual currents such as the Enlightenment and Romanticism. A wide array of Armenian newspapers were published and there was a literary revival headed by Mikael Nalbandian, who wanted to modernise the Armenian language, and the poet and novelist Raffi. The pro Russian outlook of the Armenian intelligentsia continued under Tsar Alexander II, who was widely praised for his reforms. Article 61, which stated that reforms need only be carried out in the Ottoman Armenian provinces after the Russian army had withdrawn.
Александр III билігі, 1881-1894 жылдар
Реформашыл Александр II 1881 жылы қанымен өлтірілгеннен кейін, Ресей үкіметінің империядағы ұлттық азшылықтарға қатысты көзқарасы күрт өзгерді. Жаңа патша Александр III өте консервативті болды және жоғары сатыда орталықтандырылған, автократиялық мемлекет құруға ұмтылды. Ол өзінің поддандыларының еркіндік пен тәуелсіздікке ұмтылуын көтеріліс белгісі деп есептеді.
After the assassination of the reform minded Tsar Alexander II in 1881, the attitude of the Russian authorities towards the national minorities of the empire changed dramatically. The new tsar, Alexander III, was ultra conservative in outlook and wanted to create a highly centralised, autocratic state. He viewed any expression of a desire for increased freedom and autonomy by his subjects as evidence of rebellion.
Орысшалау
XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында орыс шовинизмі күшейді, орыс еместерді жастарған расистік тұрғыдан сипаттады. Армян халқы антисемитизмге ұқсас жолдармен ерекше мазақтауға ұшырады. Бұл құбылыстың алғашқы белгісі – жаңа үкіметтің Александр II-нің жетекші министрі, армян графы Лорис Меликовті қызметтен босатуы болды. Лорис Меликов либералды көзқарастас деп есептелді, бірақ сонымен қатар "қызған Азиялық" және "шынайы орыс патриоты емес" деп те айыпталды. Иронияға орай, патшаның ең русофильді азаматтары болған армян халқына сенімсіздік таныту, олардың революциялық құлпына бейімділігі туралы күдік, орыстарды олардың алдын алуға тырысқан саясатты қабылдауға итермеледі, нәтижесінде армян халқы жаңа ұлттық қозғалыстарға бет бұрды. Орысшалау 1885 жылы Кавказ вице-королі Дондуков Корсаковтың барлық армян приход шіркеу мектептерін жабылуы және оларды орыс тіліндегі мектептермен алмастыруынан бастау алды. Армян мектептері келесі жылы қайта ашылса да, енді олар қатаң патшалық бақылауда болды және армян тілінің қолданылуы орыс тілінің пайдасына шектелді. Ресейліктер 451 жылдан бері православие шіркеуінен бөлініп келген армян шіркеуін де қуғындады. Ресейдің Осман империясына қатысты көзқарасы да өзгерді, 1890 жылдары Ресей мен Ұлыбритания рөлдерін ауыстырды. Енді Ресей Батыс Армениядағы қолданыстағы жағдайды қолдады, ал британдықтар аймақтағы христиандардың жағдайын жақсартуға шақырды. Ресей билігі Осман империясындағы революциялық армян ұлтшылдық қозғалыстарынан алаңдады және олардың шығыс армян халқымен байланысы Ресейдің Кавказ аръяғында да наразылықты күшейтеді деп қорқады. Патшалық үкімет орыс армяндарының шекарадан өту әрекеттерін тоқтатуға тырысты, оның жарқын мысалы – 1890 жылғы Гугуниан экспедициясы.
The last decades of the 19th century also saw a rise in Russian chauvinism with non Russians described in increasingly racist terms. Armenians came in for particular abuse in ways which often resembled anti Semitism. The first sign of this was the new regime's dismissal of Alexander II's leading minister, the Armenian Count Loris Melikov. Loris Melikov was viewed as too liberal but he was also labeled a "frenzied Asiatic" and "not a true Russian patriot". Ironically, such suspicions of the Armenians who were among the most Russophile of the tsar's subjects as an untrustworthy people prone to revolutionary conspiracy led the Russians to introduce policies which produced the very thing they were aimed at preventing, as Armenians turned more and more towards new nationalist movements. Russification began in earnest in 1885, when the Viceroy of the Caucasus, Dondukov Korsakov, ordered the closure of all Armenian parish schools and their replacement by Russian ones. Though the Armenian schools were reopened the following year, they were now subject to strict tsarist control and the use of the Armenian language was discouraged in favour of Russian. The Russians also began to persecute the Armenian Church, which had been separate from the Orthodox Church since the year 451. The Russian attitude to the Ottoman Empire also changed and by the 1890s, Russia and Britain had exchanged roles. Now it was Russia who supported the status quo in western Armenia, with the British urging improvement in conditions for Christians in the region. The Russian authorities were disturbed by revolutionary Armenian nationalist movements within the Ottoman Empire and feared their links with eastern Armenians would increase subversion within Russian Transcaucasia too. The tsarist regime cracked down on any attempt by Russian Armenians to engage in action across the border, a leading example being the Gugunian Expedition of 1890.
Армян ұлтшылдықтың өсуі
Армяндар 1880 жылдарға дейін Ресей империясының революциялық қозғалыстарында аз ғана рөл атқарды. Осыған дейін Тбилисиде шығарылатын "Мшак" ("Егінші") газетінің редакторы Григор Арцрунидің идеялары армян зиялыларының арасында кең танымалдылыққа ие болды. Арцруни өз халқы үшін Ресей империясы аясындағы өмір "кіші жамандық" екеніне сенді. Ресей армяндары Парсы және Осман империяларындағы отандастарының жағдайына қатты алаңдады, әсіресе Батыс Арменияның шаруаларына, олар Стамбул мен Смирнадағы Осман армян зиялыларынан көбінесе назарсыз қалды. Тбилиси мен Ереван Осман империясының шығысындағы армяндар арасында революциялық қызметті насихаттау үшін база ретінде тиімдірек таңдау болды. Арменияның үш империяға бөлінуінің маңыздылығы армян саяси қозғалыстарының Ресей империясындағы басқа саяси қозғалыстармен көп ортақ нәрсесі болмауын қамтамасыз етті. Армян ұлтшылдығының өсуіне 1880 жылдары орыс билігінің армяндарға қарсы шаралары түрткіс берді. 1889 жылы Кристапор Микаэлиан Тбилисиде "Жас Армения" қозғалысын құрды. Оның мақсаты Осман империясында армяндарды қуғындаған күрдтерге қарсы жаза беру, сондай-ақ қару-жарақ контрабандасы және партизандық әрекеттерге шақыру болды. Олар сондай-ақ жаңа Осман армян ұлттық партиясы – хунчактармен байланыс орнатты. 1890 жылы Микаэлиан мен оның әріптесі Саймон Завариан "Жас Арменияны" жаңа партиямен алмастырды: Армян революциялық федерациясы, көбінесе "Дашнактар" деп аталады. Дашнактар хунчактарды өздеріне қосылуға тырысты, бірақ 1891 жылы екі партия да бөлініп кетті, ал партиялар арасындағы бәсекелестік армян ұлтшылдығының маңызды ерекшелігіне айналды. Екі партия да экономикалық бағдарламаларында социалистік болды. Алайда, Дашнактардың басты назары ұлтшылдыққа аударылды, олардың ең маңызды мәселесі Осман армяндарының тағдыры болды. Олар Ресей, Парсы және Түркияда филиалдар ашты, ал 1890 жылдардың ортасында хунчактардың ыдырауынан кейін Ресей Армениясындағы басты ұлттық күшке айналды.
Armenians played little role in the revolutionary movements of the Russian Empire until the 1880s. Until that point, the ideas of Grigor Artsruni, the editor of the Tbilisi based newspaper Mshak ("The Cultivator"), enjoyed great popularity among the Armenian intelligentsia. Artsruni believed that life under the Russian Empire represented the "lesser evil" for his people. Russian Armenians were deeply concerned about the plight of their compatriots under the Persian and Ottoman Empires, especially the peasants of western Armenia who were mostly ignored by Ottoman Armenian intellectuals far away in Istanbul and Smyrna. Tbilisi and Yerevan were much more obvious choices for a base for promoting revolutionary activity among Armenians in the eastern Ottoman Empire. The importance of the unity of the Armenia, divided between three empires, ensured that Armenian political movements would have little in common with other political movements in the Russian Empire. The growth of Armenian nationalism was given impetus by the Russian authorities' anti Armenian measures of the 1880s. In 1889, Christapor Mikaelian founded the "Young Armenia" movement in Tbilisi. Its aims were carrying out reprisals against Kurds believed to be guilty of persecuting Armenians in the Ottoman Empire, as well as smuggling arms and encouraging guerrilla action. They also established links with a new Ottoman Armenian nationalist party, the Hunchaks. In 1890, Mikaelian and his colleague Simon Zavarian replaced Young Armenia with a new party: the Armenian Revolutionary Federation, usually known as the "Dashnaks". The Dashnaks tried to get the Hunchaks to join them but the two split in 1891 and rivalry between the parties would be a major feature of subsequent Armenian nationalism. Both parties were socialist in their economic programmes. The primary focus of the Dashnaks was nationalism, however, and their chief concern was the fate of the Ottoman Armenians. They soon had branches in Russia, Persia and Turkey and after the fragmentation of the Hunchaks in the mid 1890s, they became the dominant nationalist force in Russian Armenia.
Николай II билігі 18941917
1894 жылы таққа отырған Николай II әкесінің орыстандыру саясатын жалғастырды. Кавказ аймағындағы грузиндер мен әзербайжандар арасында армянға қарсы сезім күшейді, бұл сезімді ресми газет «Кавказ» редакторы В. Л. Величко, орыс ұлтшылдығының жақтасы, одан әрі қоздырды.
Tsar Nicholas II, who came to the throne in 1894, continued his father's policy of Russification. Anti Armenian feeling among the Georgians and Azeris of Transcaucasia was also on the rise, inflamed by the editor of the official newspaper Kavkaz ("Caucasus"), V. L. Velichko, who was an ardent Russian chauvinist.
Армян шіркеуінің меншігі туралы жарлық 19031904
1897 жылы патша Николай Арменияға қарсы Григорий Сергеевич Голицынды Кавказ вице-патшасы етіп тағайындады, соның салдарынан армян мектептері, мәдени орталықтары, газеттері мен кітапханалары жабылды. Дашнактардың революциялық зорлық-зомбылыққа және социалистік экономикалық саясатқа бейімділігі бар армян ұлтшылдығы алғашқыда армян буржуазиясына көп әсер етпеді, бірақ орыс мәдени репрессиясы оларға көбірек қолдау көрсетті. Орысшаланған орта тап армяндары өздерінің есімдерін армянша түріне қайтаруды бастады (мысалы, Мирзоев Мирзоянға айналды) және балаларын армян тіліне үйрету үшін жеке репетиторлар шақырды. Патшаның русиялықтандыру бағдарламасы 1903 жылғы 12 маусымда Армения ғибадатханасының мүліктерін тәркілеу туралы жарлық шығарған кезде өзінің шыңына жетті. Армения Католикосы орыстардан жарлықты қайта қарауды өтінді, бірақ олар бас тартқан соң, ол дашнақтарға жүгінді. Армения дін қызметкерлері бұрын дашнақтарға күдікпен қараған, олардың социализмін дінге қарсы деп айыптаған, бірақ енді оларды өздерінің қорғаушылары деп санады. Дашнактар Кавказда өзін-өзі қорғау жөніндегі орталық комитет құрды және армяндар арасында наразылық акцияларын ұйымдастырды. Гандзакта орыс әскері халыққа атыс ашып, он адамды өлтірді, ал келесі демонстрациялар қантөгіске әкелді. Дашнақтар мен хунчактар Кавказдағы патша шенеуніктеріне қастандық жасау науқанын бастады және тіпті ханзада Голицынды жаралады. 1904 жылы Дашнак съезі өз бағдарламасын Ресей империясы мен Осман Түркиясындағы армяндардың құқықтарын қорғауға бағыттап кеңейтті.
In 1897, Tsar Nicholas appointed the Armenophobic Grigory Sergeyevich Golitsin as governor of Transcaucasia, and Armenian schools, cultural associations, newspapers and libraries were closed. Armenian nationalism as practised by the Dashnaks, with their penchant for revolutionary violence and socialist economic policies, had at first had little appeal for the Armenian bourgeoisie, but Russian cultural repression gained them more sympathy. Russified middle class Armenians began changing their names back to their Armenian form (e. g. Mirzoev became Mirzoian) and engaged private tutors to teach their children the Armenian language. The tsar's Russification programme reached its peak with the decree of June 12, 1903 ordering the confiscation of the properties of the Armenian Church. The Catholicos of Armenia begged the Russians to overturn the decree but when they refused he turned to the Dashnaks. The Armenian clergy had previously been very wary of the Dashnaks, condemning their socialism as anti clerical, but now they saw them as their protectors. The Dashnaks formed a Central Committee for Self Defence in the Caucasus and organised a series of protests among Armenians. At Gandzak the Russian army responded by firing into the crowd, killing ten, and further demonstrations were met with more bloodshed. The Dashnaks and Hunchaks began a campaign of assassinations against tsarist officials in Transcaucasia and they even succeeded in wounding Prince Golitsin. In 1904, the Dashnak congress specifically extended their programme to look after the rights of Armenians within the Russian Empire as well as Ottoman Turkey.
1905 жылғы революция
Транскавказдағы тәртіпсіздік, оның ішінде ірі ереуілдер де болды, 1905 жылғы революция деп аталатын Ресей империясы бойынша кең таралған көтерілістерге ұласты. 1905 жылы империялық Ресейде көтерілістер, ереуілдер мен шаруалар көтерілістерінің толқыны болды, ал Транскавказиядағы оқиғалар ерекше зорлықпен өтті. Ресейдің мұнай өнеркәсібінің орталығы Бакуде таптық шиеленістер этникалық бәсекелестікпен қатар өршіді. Қаланың халқы негізінен азербайжандар мен армяндардан тұрды, бірақ армян орта таптары мұнай компанияларының иелігінде үлкен үлес иеленді және армян жұмысшыларының жалақысы мен еңбек жағдайлары азербайжандарға қарағанда жақсырақ болды. 1904 жылдың желтоқсанында Бакуде ірі ереуіл жарияланғаннан кейін екі қауым көшеде қақтығыса бастады, ал зорлық-зомбылық елді мекендерге тарады. Қырғын аяқталған кезде шамамен 1500 армян мен 700 азербайжан қаза тапты. 1905 жылғы оқиғалар патша Николайды өзінің саясатын қайта қарауға көндірді. Ол Голицынның орнына армянға жақсы көзбен қараған губернатор, граф Илларион Иванович Воронцов Дашковты тағайындады және Армян шіркеуінің мүлкін қайтарды. Бірте-бірте тәртіп орнатылып, армян буржуазиясы тағы да революциялық ұлтшылдардан алшақтады.
Unrest in Transcaucasia, which also included major strikes, reached a climax with the widespread uprisings throughout the Russian Empire known as the 1905 Revolution. 1905 saw a wave of mutinies, strikes and peasant uprisings across imperial Russia and events in Transcaucasia were particularly violent. In Baku, the centre of the Russian oil industry, class tensions mixed with ethnic rivalries. The city was almost wholly composed of Azeris and Armenians, but the Armenian middle class tended to have a greater share in the ownership of the oil companies and Armenian workers generally had better salaries and working conditions than the Azeris. In December 1904, after a major strike was declared in Baku, the two communities began fighting each other on the streets and the violence spread to the countryside. By the time it was over, an estimated 1,500 Armenians and 700 Azeris were dead. The events of 1905 convinced Tsar Nicholas that he must reverse his policies. He replaced Golitsin with the Armenophile governor Count Illarion Ivanovich Vorontsov Dashkov and returned the property of the Armenian Church. Gradually order was restored and the Armenian bourgeoisie once more began to distance itself from the revolutionary nationalists.
Халық трибунасы, 1912 жыл
1912 жылдың қаңтарында барлығы 159 армян "революцияға" қарсы ұйымға мүшелік еткені үшін айыпталды. Революция кезінде армян революционерлері "Ескі дашнақтар" – кадеттермен одақтасқан және "Жас дашнақтар" – эсерлермен одақтасқан топтарға бөлінді. Армениялықтардың позициясын анықтау мақсатында армян ұлттық қозғалысының барлық түрлері сотқа тартылды. Сотқа жазушылар, дәрігерлер, заңгерлер, банкирлер және тіпті саудагерлерді қоса, армян зиялыларының барлығы тартылды. Трибунал жұмысын аяқтағаннан кейін 64 айыптан бас тартылды, ал қалғандары түрмеге жабылды немесе әртүрлі мерзімге жер аударылды.
In January 1912, a total of 159 Armenians were charged with membership of an anti "Revolutionary" organization. During the revolution Armenian revolutionaries were split into "Old Dashnaks", allied with the Kadets and "Young Dashnaks" aligned with the SRs. To determine the position of Armenians all forms of Armenian national movement put into trial. The entire Armenian intelligentsia, including writers, physicians, lawyers, bankers, and even merchants" on trial. When the tribune finished its work, 64 charges were dropped and the rest were either imprisoned or exiled for varying periods.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және тәуелсіздік, 19141918
1905 жылғы революция мен Бірінші дүниежүзілік соғыс аралығында көптеген армяндар Ресей билігімен жақындасты. Ресей өзінің жауы Германия Осман империясына жақындап келе бастағанына алаңдады, бұл ресейліктерді Осман Армениясының хал-ахуалына қайта қызығушылық танытуға итермеледі. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ресейліктер армян патриоттық сезімдерін оятуға тырысты. Армян әскерлерінің көп бөлігі Бірінші дүниежүзілік соғыстың еуропалық майданына (Шығыс майдан деп белгілі) жіберілді. Осман империясы бірнеше айдан кейін ғана соғысқа қосылды, ал Кавказ майданының ашылу мүмкіндігі жақындағанда, 1914 жылдың жазында граф Илларион Иванович Воронцов-Дашков Тбилиси қаласының мэрі Александр Хаццианмен, Тбилиси епископы Месроппен және көрнекті қоғам қайраткері доктор Хакоб Завриевпен армян ерікті жасақтарын құру мәселесін талқылады. Бұл жасақтарға империяның азаматы емес немесе әскерге шақырылуға міндетті емес армяндар кіретін еді. Бұл бөлімдер Кавказ майданында қолданылуға тиіс болды. Олардың көпшілігі Кавказда тұрды және көптегендері өз отанын азат ету үшін қару алуға асығысқан. Осман билігі 1915 жылдың сәуірінде Кавказ майданындағы және Ван қаласын қоршауда Ресейдің қарқынды ілгерілеуінен кейін армян халқын геноцидке ұшыратты. Бастапқыда Ван көлі маңындағы автономиялық аймақта Арменияның уақытша үкіметі құрылды. Соғыс аймағындағы Армения үкіметі қысқа мерзімге "Еркін Васпуракан" деп аталды, ал 1915 жылдың маусымында Осман әскерінің ілгерілеуінен кейін... Осман әскерінің 1915 жылдың маусымындағы ілгерілеуінен кейін Ван мен көршілес Алашкерд аймағынан 250 мың армян Ресей шекарасына қарай шегінді. Ресейдің Кавказ арты өлтірулерден қашқан босқындарға толы болды. Түріктерге қарсы әскери жетістіктерге қол жеткізгенімен, Ресейдің соғыс машинасы Германияға қарсы майданда ыдырай бастады және 1917 жылдың ақпанында Санкт-Петербургтегі төңкеріс патшалық режимді құлатты. Ресей армяндары жаңа үкіметті қуанышпен қарсы алды, олардың Осман Армениясын қамтамасыз етеді деп үміттенді. Жаңа Ресейдің саяси партиялары арасында соғысты жалғастыру мәселесі қатты дау тудырды, көпшілігі "демократиялық бейбітшілікке" ұмтылды; бірақ Осман Армениясының провинциялары революция кезінде Ресейдің әскери оккупациясы астында болғандықтан, армяндар үкімет оларды қорғауға келіседі деп сенді. Көмектесу үшін Уақытша үкімет соғысты жалғастыруға ықыласы күмән тудырған ресейлік әскерлерді Кавказ майданында армян әскерлерімен алмастыра бастады. Бірақ 1917 жылдың аясында Уақытша үкімет ресейлік сарбаздар мен жұмысшылар арасында қолдауын жоғалтты және армияның көп бөлігі Кавказ артынан кетуге мәжбүр болды.
The years between the 1905 Revolution and World War I saw a rapprochement between most Armenians and the Russian authorities. Russia became concerned when her enemy Germany began drawing closer to the Ottoman Empire, which led the Russians to take a renewed interest in the welfare of the Ottoman Armenians. When World War I broke out in August 1914, the Russians sought to mobilise Armenian patriotic sentiment. Most Armenian troops were transferred to the European theatre of World War I (known as the Eastern Front). The Ottoman Empire did not join the world war until several months had passed and, as the possibility of a Caucasus Campaign come closer, in the summer of 1914, Count Illarion Ivanovich Vorontsov Dashkov consulted with the Mayor of Tbilisi Alexandre Khatsian, the primate of Tbilisi, Bishop Mesrop, and the prominent civic leader Dr. Hakob Zavriev about the creation of Armenian volunteer detachments. The volunteer units would be made up from Armenians who were not subjects of the empire or not obliged to serve in the army. These units would be employed on the Caucasus Campaign. Many of them were living in the Caucasus and many were impatient to take up arms to liberate their homeland.]] The Ottoman authorities embarked on the genocide of their Armenian subjects as early as April 1915 following the rapid Russian advance in the Caucasus Campaign and the Siege of Van. An Armenian provisional government within the autonomous region was initially set up around Lake Van. The Armenian government in the war zone was briefly referred to as "Free Vaspurakan", and after an Ottoman advance in June 1915. With the Ottoman advance in June 1915 250,000 Armenians from Van and the neighbouring region of Alashkerd retreated to the Russian frontier. Russian Transcaucasia was flooded with refugees from the massacres. While it scored military successes against the Turks, the Russian war machine began to disintegrate on its front against Germany and in February 1917 the tsarist regime was overthrown by a revolution in Saint Petersburg. Russian Armenians greeted the new government with enthusiasm, hoping it would secure Ottoman Armenia for them. The issue of the continuation of the war was a highly contentious one amongst the political parties of the new Russia, with most favouring a "democratic peace"; but since the provinces of Ottoman Armenia were under Russian military occupation at the time of the revolution, the Armenians believed that the government would agree to defend them. To help out, the Provisional Government began replacing Russian troops, whose commitment to continued fighting was in doubt, with Armenian ones on the Caucasian front. But as 1917 went on the Provisional Government lost support among Russian soldiers and workers and much of the army melted away from Transcaucasia.
Шығыс армяндар армян конгрессі
1917 жылғы қазандағы большевиктер төңкерісі Транскавказ халықтарының тәуелсіздігі мәселесін шешуге мәжбүр етті, себебі большевиктер аймақта аз қолдауға ие болды. 1918 жылғы ақпанда армяндар, грузиндер және әзербайжандар өздерінің Транскавказ парламентін құрды. Армяндар Шығыс Армян Конгресінің басшылығымен бірікті. 1918 жылғы 22 сәуірде олар тәуелсіздікке дауыс берді, өзін Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы деп жариялады. Грузияның 26 мамырда тәуелсіздігін жариялауымен федерация таратылды. 28 мамырда Шығыс Армян Конгресі өтті. Шығыс Армян Конгресі соғыс күшін бағыттап, босқындарды құтқару және елге қайтару жөніндегі саясатты әзірледі. Кеңес Ресей армиясы қалдырған мол азық-түлік пен оқ-дәріні пайдалана отырып, Осман империясына қарсы Кавказды қорғау туралы заң қабылдады. Конгресс Транскавказ үшін жергілікті бақылау және әкімшілік құрылымды әзірледі. Конгресс Түрік Армениясының азаматтық губернаторы Хакоб Завриевтің басшылығымен Баку, Тбилиси, Карс және басқа да қалалардағы әскерлер үшін нақты шешімдер қабылдамаса да, олар осы әскерлердің басқа күштерге қызмет етуіне кедергі келтірмеді. Конгресс сондай-ақ "Армения Ұлттық Кеңесі" деп аталатын он бес мүшелі тұрақты атқару комитетін сайлады, оның төрағасы Аветис Ахаронян болды. Бұл комитеттің бірінші міндеті Арменияның Бірінші Республикасын жариялауға дайындық жасау болды.
The Bolshevik Revolution of October 1917 forced the issue of independence for the peoples of Transcaucasia, since the Bolsheviks enjoyed little support in the region. In February, 1918, the Armenians, Georgians and Azeris formed their own Transcaucasian parliament. Armenians united under Armenian Congress of Eastern Armenians. On April 22, 1918 it voted for independence, declaring itself to be the Democratic Federative Republic of Transcaucasia. The federation dissolved when Georgia declared its independence on May 26. Armenian Congress of Eastern Armenians followed on May 28. The Armenian Congress of Eastern Armenians devised policies to direct the war efforts and the relief and repatriation of refugees. The council passed a law to organise the defense of the Caucasus against the Ottoman Empire using the vast quantity of supplies and ammunition left over from the departure of the Russian army. The congress specifically devised a local control and administrative structure for Transcaucasia. Even if the Congress did not devise specific solutions for the soldiers left in Baku, Tbilisi, Kars, and other militias under the Occupation of Turkish Armenia under the civil governor Hakob Zavriev, they did not resist the ongoing reality of these soldiers serving for the other forces. The Congress also selected a fifteen member permanent executive committee, known as the "Armenian National Council", whose leader was Avetis Aharonyan. This committee’s first task was to set the stage for the declaration of the First Republic of Armenia.
Арменияның Бірінші Республикасы
Жаңа мемлекет алдындағы басты мәселе – батыс Арменияның көп бөлігін қайта басып алған Осман әскерінің шабуылы болды, бірақ үш халықтың мүдделері мүлдем әртүрлі еді. Әрмендер үшін басып келген әскерге қарсы қорғаныс ең маңыздысы болды, ал мұсылман әзербайжандар түріктерге көңіл білдірді. Грузиндер өз мүдделерін түріктермен емес, немістермен келісімге келу арқылы сақтауға болатынын ойлады және 1918 жылдың 26 мамырында немістердің ықпалымен Грузия Кавказ Республикасынан тәуелсіздігін жариялады. Екі күннен кейін Әзірбайжан да осы қадамды жасады. Аймақтағы ең беделді армян саясаткерлері болған Дашнак жетекшілері 1918 жылдың 28 мамырында тартынбастан Арменияның Бірінші Республикасының құрылғанын жариялады.
The major problem confronting the new state was the advancing Ottoman army, which by now had recaptured much of western Armenia, but the interests of the three peoples were very different. For obvious reasons, defence against the invading army was of paramount importance to the Armenians, while the Muslim Azeris were sympathetic to the Turks. The Georgians felt that their interests could best be guaranteed by coming to a deal with the Germans rather than the Turks and on May 26, 1918, at German prompting, Georgia declared its independence from the Transcaucasian Republic. This move was followed two days later by Azerbaijan. Reluctantly, the Dashnak leaders, who were the most powerful Armenian politicians in the region, declared the formation of a new independent state, the First Republic of Armenia on May 28, 1918.
Таулы Армения Республикасы
Батум келісімшарты Арменияның Бірінші Республикасы мен Осман империясы арасында Кавказ науқанының соңғы шайқастарынан кейін қол қойылды. Осман империясы бастапқыда Оңтүстік Кавказдың маңызды бөлігін Ресей КСРО-мен жасалған Брест-Литовск келісімшартымен, содан кейін Армениямен Батум келісімшартымен басып алды. Андраник Озаниан бұл жаңа шекараларды мойындамады және жаңа мемлекет жариялады, оның қызметі Осман империясы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасын байланыстыратын Қарабах, Зангезур және Нахичеван аймақтарында шоғырланды. 1919 жылдың қаңтарында армян әскерлерінің ілгерілеуімен британдық күштері (Лионель Данстервилл) Андраникке Зангезурға қайтуға бұйрық берді және оған бұл дауды 1919 жылғы Париж бейбіт конференциясында шешуге болатынына сендірді. Париж бейбіт конференциясы Арменияның Бірінші Республикасын халықаралық құқық бойынша мойындалған мемлекет деп жариялады, ал Таулы Армения Республикасы таратылды.
The Treaty of Batum was signed between the First Republic of Armenia and the Ottoman Empire after the last battles of the Caucasus Campaign. The Ottoman Empire initially gained a considerable portion of the South Caucasus with the Treaty of Brest Litovsk signed with the Russian SFSR and then following Treaty of Batum with Armenia. Andranik Ozanian rejected these new borders and proclaimed the new state, where his activities were concentrated at the link between the Ottoman Empire to the Azerbaijan Democratic Republic at Karabakh, Zanghezur and Nakhichevan. In January 1919, with Armenian troops advancing, the British forces (Lionel Dunsterville) ordered Andranik back to Zangezur, and gave him assurances that this conflict could be solved with the Paris Peace Conference of 1919. The Paris Peace Conference proclaimed the First Republic of Armenia an internationally recognized state and Republic of Mountainous Armenia dissolved.
Орталық Каспий диктатурасы
Орталық Каспий диктатурасы – 1918 жылғы 1 тамызда Бакуде құрылған, Ұлыбританияның қолдауымен құрылған антисоветтік үкімет. Үкіметтің құрамына Социалистік-революциялық партия және Армения ұлттық қозғалысы кірген, олардың көп бөлігі Армения революциялық федерациясынан (Дашнактар) шыққан. Британдық Дунстерфорс күштері қаланы басып алып, Баку шайқасы кезінде астананы қорғауға негізінен дашнак армян әскерлеріне көмектесті. Бірақ, Баку 1918 жылғы 15 қыркүйекте түсті, және әзербайжандық-османдық әскер астанаға еніп, британдық әскерлердің және армян халқының көп бөлігінің қашуына себеп болды. Осман империясы 1918 жылғы 30 қарашада Мудрос келісіміне қол қойды, және британдық оккупациялық күштер Бакуге қайта кірді.
The Centrocaspian Dictatorship was a British backed anti Soviet government founded in Baku on August 1, 1918. The government was composed by the Socialist Revolutionary Party and the Armenian national movement which majority was from Armenian Revolutionary Federation (Dashnaks). British force the Dunsterforce occupied the city and helped the mainly Dashnak Armenian forces to defend the capital during the Battle of Baku. However, Baku fell on September 15, 1918 and an Azeri Ottoman army entered the capital, causing British forces and much of the Armenian population to flee. The Ottoman Empire signed the Armistice of Mudros on November 30, 1918 and the British occupational force re entered Baku.
Кеңес өкіметі
Ақырында КСРО Шығыс Арменияны аннексиялап, Армения Кеңестік Социалистік Республикасына айналдырды.
Eventually, the USSR annexed Eastern Armenia and rendered it the Armenian Soviet Socialist Republic.