Құдайға қасиетті қала Иерусалемнің діни маңызы

Кіріспе

Белгілі бір географиялық аймақпен діни байланыстар

Иерусалим қаласы көптеген діни дәстүрлер үшін қасиетті, соның ішінде иудаизм, христиандық және ислам сияқты Ыбырайым діндері оны қасиетті қала деп есептейді. Осы діндердің ең қасиетті орындарының көпшілігі Иерусалимде орналасқан, ең танымалдары – Храм тауы / Харам әл-Шәриф.

Иудаизмдегі

Иерусалим – яһуди дінінің ең қасиетті қаласы және б.з.д. 10 ғасырдан бері яһуди халқының атамекені және рухани орталығы болып табылады. Ежелгі дәуірде Иерусалим әлемнің орталығы, яғни Құдайдың мекені деп есептелген. Иерусалим қаласына яһуди діни заңдарында ерекше мәртебе берілген. Атап айтқанда, Иерусалимнен тыс жерде тұратын яһудилер оның бағытына қарай дұға етеді, ал маасер шени, ревай және алғашқы жемістер Иерусалимде жеуге міндетті. Осы мақсаттар үшін қаланы кеңейтуге Синедрионның келісімі қажет. Сондай-ақ, Иерусалимде ғибадатхана тұрғанда, Суккот мерекесінде Төрт түрге және Рош Хашанада Шофарға қатысты ерекше заңдар сақталған. Иерусалим яһудилердің діни санасында ұзақ жылдар бойы бекіген. Яһудилер Дәуіт патшаның Иерусалимді басып алу жолындағы күресін және Самуил кітабы мен Забур кітабында баяндалғандай, онда яһуди ғибадатханасын салуға деген ниетін зерттеді және жеке бағалады. Дәуіт патшаның Иерусалимге деген құштарлығының көп бөлігі халыққа таныс дұғалар мен әндерге айналды. Иерусалим Танахта (Еврей Киелі кітабында) 669 рет, ал Сион (көбінесе Иерусалимді, кейде Израиль жерін білдіреді) 154 рет кездеседі. Бірінші бөлім, Торада, тек Мория тауы туралы айтылады, ол Ысқақты құрбандыққа дайындаған және Иерусалимдегі ғибадатхана тауының орналасқан жері деп саналады, ал Танахтың кейінгі бөлімдерінде қала тікелей аталады. Танах (немесе Ескі Келісім) – яһуди және христиан діндері үшін қасиетті мәтін. Яһуди дінінде ол Жазба заңы деп есептеледі, ол ауызша заңның (Мишна, Талмуд және Шулхан Арух) негізі болып табылады, оны яһудилер мен яһуди діні үш мың жылдан бері зерттеп, сақтап, құрметтейді. Талмудта қаламен яһудилердің байланысы туралы толық мәлімет берілген. Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, бірінші ғибадатхананы Сүлеймен патша қазіргі ғибадатхана тауы деп аталатын жерде салған және б.з.д. 930 жылы аяқтаған. Мория тауы – Ыбырайымның ұлын құрбандыққа дайындап, Құдаймен сөйлескен жер. Вавилондықтар б.з.д. 587/6 жылы қаланы басып алғанда, ғибадатхананы қиратқан және яһудилерді жер аударып жіберген. Яғни, ғибадаттану тек ғибадатханада ғана жүзеге асырылды. Бабыл тұтқындығынан бастап яһуди діні кодификацияланды. Танах (Ескі Келісім) христиандық пен исламның негізін қалады.

Jerusalem has been the holiest city in Judaism and the ancestral and spiritual homeland of the Jewish people since the 10th century BC. During classical antiquity, Jerusalem was considered the center of the world, where God resided. The city of Jerusalem is given special status in Jewish religious law. In particular, Jews outside Jerusalem pray facing its direction, and the maaser sheni, revai and First Fruits must be eaten in Jerusalem. Any expansion of the city for these purposes must be approved by the Sanhedrin. Also, when the Temple in Jerusalem was standing, Jerusalem observed special laws regarding the Four Species on Sukkot, and the Shofar on Rosh Hashanah. Jerusalem has long been embedded into Jewish religious consciousness. Jews have studied and personalized the struggle by King David to capture Jerusalem and his desire to build the Jewish temple there, as described in the Book of Samuel and the Book of Psalms. Many of King David's yearnings about Jerusalem have been adapted into popular prayers and songs. Jerusalem appears in the Tanakh (Hebrew Bible) 669 times and Zion (which usually means Jerusalem, sometimes the Land of Israel) appears 154 times. The first section, the Torah, only mentions Moriah, the mountain range believed to be the location of the binding of Isaac and the Temple Mount in Jerusalem, and in later parts of the Tanakh the city is written explicitly. The Tanakh (or Old Testament), is a text sacred to both Judaism and Christianity. In Judaism it is considered the Written Law, the basis for the Oral Law (Mishnah, Talmud and Shulkhan Arukh) studied, practiced and treasured by Jews and Judaism for three millennia. The Talmud elaborates in great depth the Jewish connection with the city. According to the Hebrew Bible, the First Temple, at the site known as the Temple Mount today, was built by King Solomon and finished in 930 BC, and Mount Moriah is where Abraham almost sacrificed his son and talked to God. When the Babylonians captured the city in 587/6 BC, they destroyed the temple and sent the Jews into exile. That is, all worshiping was practiced in the temple and only the temple. From the Babylonian capture, Judaism was codified. The Tanakh (Old Testament) laid the foundation for both Christianity and Islam.

Христиан дінінде

Христиан дінінде Иерусалимнің Исаның өміріндегі орны, оған Ескі Ұстанымдағы орнынан өзге де зор маңыз береді. Иерусалим – Исаның бала кезінде ғибадатханаға әкелінген жері (Лұқа 2:22) және мерекелерге қатысқан жер (Лұқа 2:41). Жақсы жаңалықтарға сәйкес, Иса Иерусалимде, әсіресе ғибадатхана ауласында уағыз айтқан және ауруларды емдеген. Сондай-ақ, Исаның ғибадатхананы «тазалап», түрлі саудагерлерді қасиетті жерден қуғандығы туралы хабар бар (Марқ 11:15). Евангелиялардың әрқайсысының соңында Исаның Иерусалимдегі «жоғарғы бөлмеде» соңғы кешкі асын ішуі, Ғефсиманиде тұтқындалуы, сотталуы, Голгофада айқышқа қадалуы, жақын жерде жерленуі, қайта тірілуі және көкке көтерілуі туралы айтылады. Иерусалим христиан дінінің алғашқы ошағы саналады. Ең алғашқы христиандар қуғынға ұшырап, біреудің христиан екенін білу үшін балық символын пайдаланды. Бұл римдіктердің қудалауынан немесе өлімінен сақтады. Христиан діні уақыт өте келе танымал болды, бірақ Рим императоры Константин оны өзінің және Рим империясының діні деп жариялағанда үлкен өркендеуге ие болды. Иерусалим христиан діні үшін маңызды, себебі Иса Мәсіх бала кезінде кейде осы жерге әкеліп, ересекте кедейлерге уағыз айтқан, өмірінің соңында айқышқа қадалып, Құдай тарапынан қайта тірілген. Қасиетті қабір шіркеуі Исаның айқышқа қадалып өлген және қабір орналасқан жерде салынған делінеді. Қасиетті қабір шіркеуі христиан әлеміндегі ең маңызды шіркеу саналады. Христиан дінінде еврейлердің қаламен байланысы – Құдайдың таңдалған халқымен қарым-қатынасы, бастапқы келісім және Жаңа Ұстанымда баяндалған оқиғаларға дайындық ретінде қарастырылады, оның ішінде жалпыға ортақ бұйрықтар (мысалы, Он Бұйрық) және ескірген немесе яһуди дініне тән нәрселер бар. Орта ғасырларда христиандар Иерусалимді әлемнің орталығы деп есептеген (лат. umbilicus mundi, грек. Omphalos), сондықтан ол T және O карталарында көрсетілген. Византиялық әндерде Крест «жердің ортасына отырғызылған» деп айтылады, ал бұл бейнелер Исаның өлімі мен қайта тірілуінің барлық адамзатқа пайда әкелетіні туралы түсінікпен байланысты. Орта ғасырлық Еуропа карталарында шығыс («ориент») – Иерусалим әдетте жоғары орналастырылған, және осы орналасу картаны нақты компас бағыттарымен сәйкестендіруді білдіретін «ориенттеу» терминінің пайда болуына әкелді.

In Christian faith, Jerusalem's place in the life of Jesus gives it great importance, in addition to its place in the Old Testament. Jerusalem is the place where Jesus was brought as a child, to be "presented" at the Temple (Luke 2:22) and to attend festivals (Luke 2:41). According to the Gospels, Jesus preached and healed in Jerusalem, especially in the Temple courts. There is also an account of Jesus' "cleansing" of the Temple, chasing various traders out of the sacred precincts (Mark 11:15). At the end of each of the Gospels, there are accounts of Jesus' Last Supper in an "upper room" in Jerusalem, his arrest in Gethsemane, his trial, his crucifixion at Golgotha, his burial nearby and his resurrection and ascension. Jerusalem is generally considered the cradle of Christianity. The earliest Christians were outcast and used the Ichthys fish symbol as a way to know if someone was Christian. This would prevent prosecution or death from the Romans. Christianity became more popular over time, but made a huge expansion when the Roman Emperor Constantine claimed Christianity as his religion and thus the religion of the Roman Empire. Jerusalem is mostly important to Christianity because it is where Jesus Christ was brought occasionally as a child, preached to the poor in his adult life, crucified at the end of his life, and resurrected by God. The Church of the Holy Sepulchre is said to have been built over the location where Jesus was crucified and where the tomb was buried. The Church of the Holy Sepulchre is generally considered the most important church in Christendom. In Christianity, the Jewish connection with the city is considered as the account of God's relationship with His chosen people—the original covenant—and the essential prelude to the events narrated in the New Testament, including both universal commandments (e. g. the Ten Commandments) and obsolete or Judaism specific ones. In medieval times, Christians thought Jerusalem was the center of the world (Latin: umbilicus mundi, Greek: Omphalos), and was so represented in the so called T and O maps. Byzantine hymns speak of the Cross being "planted in the center of the earth," and the imagery is tied to the concept of the Death and resurrection of Jesus being for the benefit of all mankind. Medieval maps of Europe usually placed the east ("orient")—Jerusalem—at the top, and this arrangement led to the use of the term "to orient" to mean to align a map with actual compass directions.

Ислам діні

Сунни ислам дінінде Иерусалим Мекке мен Мединадан кейінгі үшінші қасиетті қала. Мұсылмандар Мұхаммед пайғамбардың түнгі сапарында (Исра және Мираж) Иерусалимге көтерілгенін сендіреді. Құран Кәрімде пайғамбардың керемет Бурак атты айғырмен Меккедегі Ұлы мешіттен әл-Ақсаға ("намаз оқылатын ең алыс жер") қалай жеткізілгені және онда намаз оқып, содан кейін бір түнде 621 жылы жұмаққа сапар шеккені туралы айтылады. Мұхаммед пайғамбардың әл-Ақса мешітінен аспанға көтерілу оқиғасы Иерусалимдегі ғибадатханамен (Байт әл-Мақдис деп аталады) байланыстырылды. Сансыз хадистерде (пайғамбарлық дәстүрлерде) әл-Ақса мешітінің Иерусалимде орналасқандығы нақты көрсетілген:

Иерусалимнің исламдағы рухани маңызы оның бірінші қибла (намазға қаралатын бағыт) мәртебесімен одан әрі нығайтылады. Ислам дәстүрі бойынша, Мұхаммед пайғамбар Меккеден Мединеге хижреттен кейін 16 немесе 17 ай бойы Иерусалимге қарай намаз оқыды, содан кейін Алла оған Меккедегі Каабаға қарауға бұйрық берді. Бүгінде Храм тауында ерте Омейяд кезеңінен қалған үш монументалды құрылыс орналасқан: Құба күмбезі (691 жыл), Тізбек күмбезі (691-692 жылдар) және әл-Ақса мешіті (705-715 жылдар).

Мандайлық

Джорнн Дж. Баклидің айтуынша, мандейлер өздерін Иерусалимде тұратын бұрынғы иудейлер деп санайды және ол мандейшілікті иудейлік немесе израильдік текті деп санайды. Мандейлер олардың басты пайғамбары Жақияны Иерусалимде туған деп есептейді. Харан Гауаитаға сәйкес, мандейлер Исаның дүниеге келуіне дейін Адонай Иесін құрметтеген, бірақ біздің заманымыздың бірінші ғасырында қудалауға ұшырағандықтан Иерусалимнен қашуға мәжбүр болған. Джеймс Макграт «Гинза Рабба» кітабында Иерусалимнің 45 рет, ал «Иоанн кітабында» 84 рет есімдерін кездестіргенін айтады. Ол бұл көрсеткіштің, ұзағырақ «Вавилондық Талмудтағы» 274 есімнен гөрі, бір бетке шаққандағы жиілігі жоғары екенін атап өтеді. Иерусалим туралы айтылатын оқиғаларда Жақия, Мирияи, Жақып және Бенжамин, сондай-ақ утралар Ануш Утра мен Хибил Зиваның сапарлары туралы мәліметтер бар. Макграт «Оң Гинзадағы» Иерусалимнің қирауы туралы баяндар мандейлерді қудалаудың жазасы ретінде бейнеленгенін, және бұл Иерусалимнің қирауына дейін болған, біртұтас прото-мандаи қауымдыстығының дәлелі болуы мүмкін деп санайды. Бұл, Иса мен оның ізбасарларын қудалағандары үшін Иерусалимнің қирауы кек алу ретінде қарастырылған христиандық көзқарасқа ұқсас. Макграт сондай-ақ, мандей әдебиетінде Иерусалимнен басқа ешбір қалаға осы деңгейде назар аударылмағанын қосымшалайды.