Войцех Фангор: Польшаның суретшісі және абстрактілі өнерінің шебері

Кіріспе

Польшалық заманауи суретші (1922–2015)

Войцех Бонавентура Фангор (айтылуы: /v//ɒ//ɪ//tS//E//kh/ /'//f//ʌ//ŋ//g//ɒ//r/) (15 қараша 1922 – 25 қазан 2015), сондай-ақ Вой Фангор ретінде танымал, – поляк суретшісі, графикашы және мүсінші. «Соғыстан кейінгі Польшадан шыққан ең ерекше суретшілердің бірі» деп сипатталған Фангор оп-арт және түсті өнер қозғалыстарымен байланысты және Польшаның соғыстан кейінгі абстрактілі өнері тарихындағы маңызды тұлға ретінде танылды. Фангор 1999 жылы Польшаға оралды және 2015 жылы қайтыс болғанға дейін белсенді қызметін жалғастырды, бірақ ол кезде оның халықаралық деңгейдегі танылуы төмендеді. Польша мәдениетіне қосқан үлесі үшін Фангор бірнеше наградалармен марапатталды, оның ішінде 2001 жылы Польшаны қайта қалпына келтіру ордені (Polonia Restituta), елдегі екінші жоғары азаматтық ордені, және 2004 жылы Мәдениетке сіңірген еңбегі үшін алтын медаль. Оның туындылары Еуропа, Солтүстік Америка және Таяу Шығыстағы мұражайлардың тұрақты коллекцияларына қосылған.

Ерте өмір және еңбек (1922-1940 жылдар)

Войцех Бонавентура Фангор 1922 жылғы 15 қарашада Варшавада бай отбасында дүниеге келген. Оның әкесі, инженер Конрад Фангор, «соғыс алдындағы бай кәсіпкер» және Варшавадағы Сауда және өнеркәсіп техникалық қоғамын құрған адам ретінде сипатталған, ал анасы Ванда Чахловская – білімді пианист болған. Суретшінің анасы ұлының шығармашылық қызығушылығын дамытуда маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Фангор алдымен Мазовия мектебінің жеке гимназиясында, содан кейін Варшавадағы Миколаж Рей гимназиясында оқыды. 1940 жылдардың аяғында Фангор ресми үкіметтік жобаларда жұмыс істеу арқылы өзін асырады, соның ішінде 1948 жылы Варшавада Польша жұмысшы партиясы мен Польша социалистік партиясының бірігу конгресін тойлауға арналған жұмысшылардың силуеттерін бейнелейтін ірі көлемді суреттік панель жасады. Бұл конгресс 1948 жылғы 15-21 желтоқсан аралығында Варшава технологиялық университетінде өтті және Польшаның ресми түрде Советтік одақтың марионеттік мемлекетіне айналуына себеп болған маңызды саяси оқиға саналды. 1950 жылдардың басында Фангор бірнеше социалистік реализм туындыларын аяқтады, оның ішінде 1950 жылғы «Postaci (Тұлғалар)» атты майлы суреті бастапқыда сыншылар тарапынан жоғары бағаланбады, бірақ кейін суретшінің ең танымал суреттік композицияларының біріне айналды, ол «Сталиндік өндірісті тұтынудан басым қоюдың архетипі» ретінде түсіндірілді. Суретші сонымен қатар социалистік реализм лексикасын графикалық дизайнға енгізе бастады және 1951-1952 жылдар аралығында жасалған бірнеше агитпроп плакаттары 1952 жылғы Екінші Ұлттық плакат көрмесінде жүлделі орындарға ие болды.

Польша плакаттары мектебі (1950-ші жылдар)

1953 жылы Фангор Варшавадағы Көркемсурет академиясында ассистент-профессор болып жұмысқа орналасты, ол 1961 жылға дейін осы қызметте болды. 1953 жылы Иосиф Сталиннің қайтысынан және одан кейінгі Хрущевтің «еруінен» кейін Фангор социалистік реализмнен бас тартып, беймәтелдік көрнекі стильдерге бет бұрды. 1950 жылдардың басында Фангор графикалық дизайнмен айналысып, өзін қамтамасыз етті және кейін Польша плакатының мектебі деп танылатын бірлестіктің негіс қалаушыларының бірі болды, оған Ян Леница, Генрик Томашевский және басқалар да кірді. Алайда, «еру» болғанға дейін плакат дизайны гүлденбеді, «жарнама шектеріне, жарнама психологиясына және үгіт-насихат әдістеріне» қарсы шығып, авангардтық тілдік құралдарды енгізді. Ғалым Дорота Копач Томайдис атап көрсеткендей, Польша плакатының мектебі «плакат өнеріне суретшінің көзқарасымен, екіұштылық пен метафораға негізделген, сурет салуға бағытталған тәсіл ұсынды». Бұл идеялар Фангордың алғашқы «суретшілік ортасында» көрініс тапты – «Ғарышты зерттеу» (Studium przestrzeni) (1958) атты көрме кеңістігі, онда суреттерді айналағы ортаға енгізді, және оны Варшавадағы Жаңа Мәдениет салонында Станислав Замечникпен бірге жасады. Фангордың инсталляциясы, Нью-Йорктегі Green Gallery-де Роберт Морристің минимализмдегі жаңалықтарына көрсетілгенге дейін алты жыл бұрын көпшілік назарына ұсынылды, және ол соғыстан кейінгі Еуропада абстрактілі өнердің феноменологиялық қасиеттерін зерттеудің алғашқы жұмыстарының бірі болды. Көрме суретті айналағы кеңістікке енгізудегі радикалды тәжірибе және Польшаның соғыстан кейінгі авангардындағы осындай алғашқы жұмыс болғанымен, замандас сыншылар тарапынан жақсы қабылданылмады. 1950 жылдардың соңында мәдени «еру» абстракцияны қабылдағанына қарамастан, өнер сыншылары сурет салудың дәстүрлі формасына – және абстрактілі өнердің бұрынғы социалистік реализмге қарсы тұру жолдарына назар аударды, Фангордың инсталляциясында бейнеленген кеңістіктік тәжірибеге емес. «Ғарышты зерттеу» (Studium Przestrzeni) 1960 жылдарға дейін ғана Польшаның соғыстан кейінгі авангарды тарихындағы радикалды және ықпалды қадам ретінде мойындалды.

In 1953, Fangor was employed as an assistant professor at the Academy of Fine Arts in Warsaw, a position he held until 1961. Following Joseph Stalin's death in 1953 and the subsequent Khrushchev's thaw, Fangor began to turn away from Socialist Realism in favor of non figurative visual idioms. During the early 1950s, Fangor supported himself through graphic design and became one of the co founders of what would later be known as the Polish School of Posters, together with Jan Lenica, Henryk Tomaszewski and others. However, it was not until the thaw that poster design would flourish, rebelling "against the limits of advertising, the psychology of advertising and propaganda techniques," incorporating avant garde vocabularies. As scholar Dorota Kopacz Thomaidis observes, the Polish School of Poster "offered an artist driven, painterly approach to the art of poster, based on ambiguity and metaphor." These ideas were reflected in Fangor's first "painting environment," an exhibition space that incorporated paintings into the surrounding environment, titled Studium przestrzeni (Study of Space) (1958) designed together with Stanisław Zamecznik at Salon Nowej Kultury in Warsaw. Fangor's installation, shown to the public six years prior to Robert Morris's breakthrough Minimalist exhibition at New York's Green Gallery, would become one of the earliest studies of phenomenological properties of abstract art in post war Europe. While the exhibition was a radical experiment in incorporating painting into its surrounding space, and first such work in Polish post war avant garde, it was not well received by contemporary critics. Even though the cultural thaw had embraced abstraction by the late 1950s, art criticism focused on a traditional form of painting—and ways in which abstract art can counter the previously imposed Socialist Realism—rather than the kind of spatial experimentation embodied by Fangor's installation. It was not until the 1960s that Studium Przestrzeni would be recognized as a radical and influential intervention in the history of Polish post war avant garde.

Халықаралық танылудың алғашқы кезеңдері (1959-1962)

Келесі жылы Фангордың бірнеше абстрактілі суреттері Амстердамның Стеделик мұражайында ұйымдастырылған топтық көрмеге қосылды, бұл суретшіге өзінің соңғы туындыларын темір пердеден тыс көрсетуге мүмкіндік берді. Сол шақта суретші бұрынғы бір түсті палитрасынан түсті композицияларға көшуді бастады. Стеделикте Фангор мен Замецник «Кеңістегі түс» деген тағы бір қоршаған ортаны жасады, онда әртүрлі «геометриялық пішіндер мен қызыл, көк және қара түсті жарқын түс аймақтары көрме кеңістігіне және көрерменнің үздіріліссіз өзгеретін көзқарасына әсер етті». Көбінесе бейнелеусіз суреттерге бағытталған 1961 жылғы көрме поляк заманауи өнері тарихында абстракцияның маңыздылығын көрсетті. Абстрактілі өнер мен еркіндікті тікелей салыстыру арқылы, АҚШ үкіметі шетелде ынталы түрде насияттаған Абстрактілі экспрессионизмнің визуалды түрде босатылған туындыларында бейнеленген бұл тәсіл, Кеңес саясаты мен Социалистік реализмге қарсы символдық жаңғырту қызметін атқарды. Көрме каталогында Селц Фангордың суреттері мен айналағы орта арасындағы күшті визуалды байланысты атап өтті: 1960 жылдардың басында Фангордың мансабы жиі халықаралық саяхаттармен белгіленсе де, суретші 1962 жылға дейін Польшада шектеулі жұмыс істеді. 1960-1962 жылдары Фангорға Варшавадағы жаңадан қайта жаңартылған Варшава Сродмисьце PKP теміржол вокзалының пойыз платформаларын безендіру тапсырылды. Фангор суреттегі түстің әсерлі қасиеттерін және оның көрерменге тигізетін әсерін еске түсіретін абстрактілі қабырға және төбе мозаикаларын жасады. Мозаиканың өзгеретін түстері визуалды ритм құрып, бес түс (қызыл, қызғылт сары, сары, көк және жасыл) станцияның архитектуралық интерьерімен үйлесімді болуын қамтамасыз етті. Алайда, Studium Przestrzeni-ден айырмашылығы, Srodmiescie мозаикасының практикалық мақсаты да болды және жолаушыларға платформаларда бағыт беруге көмектесу үшін жасалған: қызыл, қызғылт сары және сары мозаикалар шығысқа, ал жасыл және көк – батысқа бағытталды. Фангордың көрмеге қатысуы суретшінің туындыларын келесі онжылдықтарда оп-арт ретінде жіктелуіне ықпал етті, бірақ сыншылар Фангордың жұмысының нақты қозғалысына жатса екенін анықтау қиындықтарын бастан кешірді. Мысалы, 2021 жылы сыншы және өнер тарихшысы Карен Уилкин оның бір суретін «Ноланд шеңберінің бұлыңғыр нұсқасы» деп сипаттады, бұл Фангор стилі мен түс өрісі қозғалысымен байланысты суретшілер арасындағы визуалды ұқсастықтарға сілтеме жасады.

The following year, several of Fangor's abstract paintings were included in a group exhibition organized at the Stedelijk Museum Amsterdam, providing the artist with a chance to showcase his recent work outside of the Iron Curtain. Around that time, the artist started to turn away from his earlier monochromatic palette in favor of color compositions. At Stedelijk, Fangor and Zamecznik created another environment installation titled Color in Space where diverse "geometric forms and bright color zones in red, blue, and black affected the space of the exhibition and the constantly changing vision of the spectator." Focused primarily on non figurative painting, the 1961 show emphasized the importance of abstraction in the history of Polish modern art. In drawing a direct comparison between abstract art and freedom, an approach embodied by the visually liberated works of Abstract expressionism which the U. S. government had fervently promoted abroad, the exhibition served as a symbolic repudiation of Soviet politics and Socialist Realism during the Cold War. Writing in the exhibition catalogue, Selz emphasized the strong visual interaction between Fangor's paintings and surrounding environment:

While the early 1960s in Fangor's career were marked by frequent international travel, the artist continued to do limited work in Poland until 1962. Between 1960 and 1962, Fangor was commissioned to decorate train platforms of the newly re constructed Warszawa Srodmiescie PKP railway station in Warsaw. Fangor designed a series of abstract wall and ceiling mosaics that recalled the artist's investigations into the immersive properties of color in painting and its impact on the spectator. The shifting hues of mosaics set a visual rhythm and were meant to seamlessly integrate five colors (red, orange, yellow, blue, and green) into the station's architectural interior. Unlike Studium Przestrzeni, however, the Srodmiescie mosaics also had a practical application and were intended to help passengers navigate the platforms: red, orange, and yellow mosaics indicated east, while green and blue directed passengers moving westward. Fangor's inclusion in the exhibition had an important impact on the artist's work being classified as op art in the subsequent decades, although critics have generally struggled to pinpoint the specific movement Fangor's work belonged to. In 2021, for instance, critic and art historian Karen Wilkin described one of his paintings as "a blurred version of a Noland Circle," alluding to the visual similarities between Fangor's style and that of artists associated with the color field movement.

АҚШ (1966-1999)

1966 жылы Фангор АҚШ-та тұрақты қоныс тепті, сонда Нью-Джерсидегі Фэрли Дикинсон университетінде оқытушы болып жұмыс істеуге шақырылды. 1970 жылы ол Нью-Йорктегі Соломон Р. Гуггенхайм мұражайында жеке көрме ұйымдастырған тұңғыш поляк суретшісі атанды. «Нью-Йорк Таймс» газетіне жазған рецензиясында сыншы Джон Канадей Фангордың органикалық формалары мен Жан Арптың сюрреализм дәуіріндегі биоморфтық формалары арасындағы ұқсастықтарды байқады және оның өнерінің әдісін Түсті өріс суретшілерінің техникасымен салыстырды. Сонымен қатар, Канадей суретшінің ерекше үлкен көлемді және өте жарқын, бейнелеу емес суреттеріне нақты өнер тарихындағы үлгі табудың қиын екенін мойындады. Ол Войцех Фангорды «Оп-арттың ұлы романтигі» деп атап, ол ережемен емес, интуиция мен тәжірибелердің үйлесімі арқылы жұмыс істейді, ақылға емес, құпияға құштарлығымызға сезімталдық танытады деді.

Польшаға оралу (1999-2015 жж.)

1999 жылы Войцех Фангор Польшаға оралды, онда ол өнер туындыларын көрмеге қоюын жалғастырды. Суретші өз елінде құрметке ие болғанымен, Фангордың шетелдегі танымалдылығы сол кезде төмендеді. Швейцариялық коллекционер және аукциондық сатушы Саймон де Пури 2015 жылы Фангор АҚШ-та қалғанда, "әлдеқайда жоғары" деңгейде танылатынын айтты. 2001 жылы өнер тарихшысы Бозена Ковальска редакциялаған "Войцех Фангор. Маларз przestrzeni (Войцех Фангор. Кеңістік суретшісі)" атты суретшінің өмірі мен шығармашылығына арналған алғашқы монографиялық басылым жарық көрді. Екі жыл өткен соң Варшавадағы Уяздов сарайындағы қазіргі заманғы өнер орталығында Фангордың туындыларының ірі ретроспективті көрмесі ұйымдастырылды. 2004 жылы оның картиналары "Геометриядан тыс: форма бойынша тәжірибелер, 1940-1970 жылдар" атты көрмеге қосылды. Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында (кейін Перес өнер мұражайы Майамиге көшті) өткен бұл көрме "Еуропалық және Латын Америкасының бетон өнері, Аргентинаның Arte Madí, бразилиялық неоконкретизм, кинетикалық және оптикалық өнер, минимализм және постминимализмнің түрлі формалары" сияқты үлгілерді біріктіріп, Фангордың туындыларын абстрактілі өнердегі соғыстан кейінгі жаһандық тенденциялар аясында көрсетті.

Варшава метросының М2 қабырғалық кескіндемелері (2007)

2007 жылы Фангордан Варшава метросының жаңа желісіндегі жеті жер асты стансасы үшін декоративтік қабырға суреттерін жасау сұралды. Войцех Фангор 2015 жылы 92 жасында қайтыс болды, ол әйелі Магдалена Шуммер Фангор және екі баласымен қалды. Ол қайтыс болған кезде Варшаваға жақын орналасқан Гройц ауданының Блендов ауылында тұрды.

Жинақтар

Войцех Фангордың туындылары Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайының, Вашингтондағы Филлипс коллекциясының, Сан-Антониодағы МакНей өнер мұражайының, Сан-Францискодағы Заманауи өнер мұражайының, Амстердамдағы Стеделик мұражайының, Иерусалимдегі Израиль мұражайының, Варшавадағы Ұлттық мұражайдың және Лодзьдегі Muzeum Sztuki мұражайларының тұрақты коллекцияларында, сондай-ақ әлемнің басқа да көптеген мекемелерінде сақтаулы.

Өнер нарығы

2020 жылы 1969 жылғы M22 картинасы Варшавадағы Desa Unicum аукцион үйінде 1,65 миллион АҚШ долларына сатылды, бұл сол кезде поляк суретшісінің суреті үшін төленген ең жоғары баға бойынша аукциондық рекордты білдірді.