Кіріспе

Айтәрәйя упанишады (санскрит: ऐतरेय उपनिषद् IAST Aitareyopaniṣad) – Ригведамен байланысты Мұхья упанишад. Ол Ригведалық мәтіннің төрт қабатының бірі – Айтария Араньяканың екінші кітабының төртінші, бесінші және алтыншы тарауларын құрайды. Айтәрәйя упанишады үш философиялық тақырыпты қарастырады: біріншісі, әлем мен адам – Атманның (Жалпылық Өзімнің) жаратылысы; екіншісі, Атман үш рет туады деген теория; үшіншісі, сана – Атманның мәні.

Хронологиясы

Патрик Оливель мен басқа ғалымдардың 1998 жылғы шолуынша, Аитарэя Упанишад буддалық кезеңге дейін, шамамен б.з.д. 6-5 ғасырларда жазылған болуы мүмкін.

Талқылау

Айтария Упанишада – ежелгі негізгі Упанишадтардың бірі, Муктика канонындағы 108 Упанишадтың арасында 8-ші орында тұрады. Орталық Упанишадтардың бірі саналатын бұл туындының жазылған мерзімі белгісіз, бірақ ғалымдар б.з.д. 6-шы немесе 5-ші ғасырлар шамасында жазылған деп санайды. Айтария Упанишада – 33 шумақтан тұратын үш тарауға бөлінген қысқа прозалық мәтін.

Екінші тарау

Екінші тарауда Айтария Упанишада кез келген адамның Атманы үш рет туатынын мәлімдейді: біріншісі – бала дүниеге келгенде (өрімделу); екіншісі – бала күтімге және махаббатқа тонып, өзін-өзі сезінуге жеткенде, бала ата-анасына теңескенде; үшіншісі – ата-анасы қайтыс болғанда және Атман қайта туылайды. Айтария Упанишад, индуизмнің басқа Упанишадтары сияқты, Атма, Өзім немесе Брахман ретінде сананың бар екенін көрсетеді. Онда Ведантаның ең әйгілі тұжырымдарының бірі – «Пражнанам Брахма» (Білім – Брахман/Құдай/Ие/қасиетті), ол Махавакиялардың бірі болып табылады.

Санскрит түсіндірмелері

Айтарейя Упанишады – Ади Шанкара мен Мадхвачарья сияқты түрлі ежелгі ғалымдар зерттеп, олардың Бхашьяларында пікір білдірген ежелгі Упанишадтардың бірі. Мысалы, Ади Шанкара Айтерейя Упанишадына түсіндірме жазып, оның кейбір әріптес ғалымдары гимндерді қате түсіндіргенін, оны жоққа шығару қажет екенін айтты. Шанкара былай дейді: алғашқы мағынасы, төмендегідей, толық емес және дұрыс емес.

Содан кейін Ади Шанкара оқырманға Айтерейя Упанишады оның контекстінде зерттелуі керек екенін еске салады, ол 1-ші гимнде «Атма ва идам» сөздерімен басталады. Мәтін «Мен тірімін, демек Құдаймын» дегенді білдірмейді, сондай-ақ мәтіннің контексі де оны білдірмейді. Шанкараның айтуынша, контекст бұл жерде өте анық: «Атман бар, мен – санамын, ал өз Атманың, оның Ұлылықпен бірлігін өзің білу – азаттыққа және бостандыққа апаратын жол. Өзіңді таны. Өзіңе табын». Басқа аудармашылар: Макс Мюллер, Пол Деуссен, Чарльз Джонстон, Никилананда, Гамбираннанда, Сарвананда, Патрик Оливель және Бхану Свами (Шри Рангарамануджачарьяның түсіндірмесімен).

Кредиттер

Айтарея Араньяка мен Айтарея Упанишадтарының авторы тарихи түрде риши Айтарея Махидасаға жатқызылған.