Кіріспе

Лос-Анджелес агломерациясындағы көркемсурет мұражайы, АҚШ.

Гетти Вилласы – Лос-Анджелес, Калифорния, АҚШ-тың Тынық мұхиты жағалауындағы Малибудың шығыс бөлігінде, Пасифик-Палисадес ауданында орналасқан білім беру орталығы және өнер мұражайы. Гетти мұражайының екі кампусының бірі – Гетти Вилласы, ежегі грек, рим және этрус өнері мен мәдениетін зерттеуге арналған. Коллекцияда б.з.д. 6500 жылдан б.з. 400 жылға дейінгі 44 000 грек, рим және этрус ескерткіштері бар, соның ішінде Лансдаун Гераклы және Жеңімпаз жас шабандоз. UCLA/Getty археологиялық және этнографиялық консервация магистрлік бағдарламасы осы кампуста орналасқан.

Тарих

1954 жылы мұнай магнаты Дж. Пол Гетти өзінің үйінің жанында галерея ашты. Вилланың дизайны Геркуланумдағы Папирустар вилласынан шабыттанды. Оны архитекторлар Роберт Э. Лэнгдон және Эрнест Вильсон археолог Норман Нюрбургпен консультацияда жасады. Ол 1974 жылы ашылды, бірақ Гетти 1976 жылы қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін мұражай 661 миллион доллар мұра етіп алды және жақын маңдағы Брентвудта Гетти орталығы деп аталатын әлдеқайда ірі кампусты жоспарлай бастады. Мұражай жаңа кампус жоспарына қарсылық білдірген жергілікті тұрғындардың наразылығын басаңдату үшін Гетти орталығы аумағындағы құрылыстың жалпы көлемін шектеуге келісті. Мұражайдың кеңістік қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыру үшін, мұражай екі орынға бөлінуге шешім қабылдады, ал Гетти вилласында грек, рим және этрус ескіліктері орналастырылды. 2006 жылдың 28 қаңтарында қайта ашылған Гетти вилласында римдік архитектураға ұқсас және римдік стильдегі бақтармен қоршалған грек, рим және этрус ескіліктері көрсетіледі. Көрмелер «Құдайлар мен құдайшалар», «Дионис және театр», «Троя соғысының оқиғалары» сияқты тақырыптар бойынша ұйымдастырылған. 2016–2018 жылдары коллекция өнер тарихының тақырыптарын баса назар аударатын хронологиялық тәртіпте қайта жаңартылды. Грек және Италия үкіметтерінің коллекциядағы заттардың тоналғанын және оларды өз елдеріне қайтару қажеттігі туралы талаптарына байланысты дау туды. 2007 жылы Гетти Италияға тоналған 40 затты қайтару туралы келісімге қол қойды. 2022 жылдың 9 маусымында Америка саммитінің 9-шы отырысын құрметтеп, Президент Джо Байден мен бірінші ханым Джилл Байден виллада Батыс жарты шар елдерінің басшылары үшін кешкі ас ұйымдастырды, бұл вилла үшін алғашқы рет болды.

Құрылыс және бағдарламалар

Гетти Вилла жабық аудиториясында да, ашық ауадағы театрында да тікелей қойылымдар ұйымдастырылады. Жабық қойылымдардың арасында «Троялық әйелдер», Аристофанның «Құрбақалар» және Еврипидтің «Гелена» пьесалары болды. Көбінесе өнер көрмелерімен байланысты жабық музыкалық өнер таныстырылымдары: Musica Angelica, De Organographia және «Бесінші ғасыр әндері: Мексика әндері концертте» таныстырылымдары өткізілді. Аудиторияда Гомердің «Илиада» дастаны оқылды. Ашық сахнада Аристофанның «Бейбітшілік», Эсхилдің «Агамемнон» және Софоклдің «Электра» пьесалары қойылды. Гетти Вилла өз коллекциясынан бөлек, келуші көрмелер де ұйымдастырады. Мысалы, 2011 жылдың наурыз айында «Библиялық жерлерді іздеу» атты фотокөрме өтті, онда 1840 жылдарға дейінгі Таяу Шығыстың суреттері көрсетілді. Гетти Вилла балаларға арналған ерекше білім беру бағдарламаларын ұсынады. Арнайы «Отбасылық форум» галереясында грек вазаларын безендіру және грек амфорасын бейнелейтін экранға көлеңке түсіру сияқты іс-шаралар ұйымдастырылады. Бөлмеде грек және рим мәдениетінен алынған, балалардың қолға алып, көлеңке жасауға пайдаланатын полистиролдан жасалған мүліктер де бар. Гетти Вилла басқа көрмелерге арналған балалар нұсқаулықтарын да ұсынады. Гетти консервация институты UCLA-дағы Коцен археология институтымен бірлесіп археологиялық және этнографиялық консервация саласында магистрлік бағдарлама ұсынады. Оқу және зерттеу жұмыстары ферма үйінің мұражайлық қанатында жүргізіледі. Бұл бағдарлама АҚШ-та осындай мамандық бойынша бірінші болып ашылды.

Бау-бақшалар

Гетти вилласының аумағында Жерорта теңізіне тән және ежелгі римдіктер өсіргені белгілі төрт түрлі бақ орналасқан. Ең үлкен бақ – Сыртқы перистиль, ол Вилла деи Папиридегі бақтың нақты пропорционалды көшірмесі. Бақтың ортасында 67 метрлік (220 фут) көл бар. Римдіктердің дәстүрлі ландшафттық дизайны маникюрленген лавр, самсық, олеандр және вибурнум бұталары арқылы қайта жаңғыртылған. Сыртқы перистиль бағының екі жағында да қалың пальма ағаштары қатар тізілген. Әр бұрышта акант, плющ, гельбро, лаванда және ирис сияқты әшекейлік өсімдіктермен оралып, нар ағаштары орналасқан. Вилла деи Папири және басқа жерлерден қазба жұмыстарынан табылған римдік қоладан жасалған мүсіндердің көшірмелері бақ аумағында шашырап жатыр. Сыртқы перистильдің батысында Дәрілік өсімдіктер бағы орналасқан, онда ежелгі римдік мәтіндерден алынған дәстүрлі шөптермен қатар гранат, інжір, абрикос, алма, цитрус және алмұрт сияқты әртүрлі жеміс ағаштары өсіріледі. Бақ жүзімдіктермен қоршалған және бақтың үстіндегі террасаларда отырғызылған зәйтүн тоғайларымен шектелген. Шығыс бағы лавр және платан ағаштарымен қоршалған, кішкентай және усақ-түйек. Олардың шамамен 1400-і көрнекті экспонаттардың ішінде. Ең танымал туындыларының бірі – біздің заманымызға дейін жеткен азау грек қола мүсіндерінің санатындағы Жеңімпаз жас. Лансдоун Гераклы – Лисипп стиліндегі римдік Адриан мүсіні. Виллада зергерлік бұйымдар мен монеталар жинағы, сондай-ақ осы кезеңдердегі өнерге арналған 20 000 томдық кітапхана бар. Виллада Гетти куросы қойылған, мұны музей «грек, шамамен б.з.д. 530 жылғы немесе қазіргі заманғы жалған мүсін» деп сипаттайды, себебі ғылыми талдаулар мәрмәр мүсіннің грек дәуіріне жататынына нақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Егер мүсін нағыз болса, онда Гетти куросы – бүтін қалпында сақталған он екі куроның бірі болып табылады. Марбери залы Зевсі – Римге жақын Тиволидегі қираған орындан табылған биік мәрмәр мүсін.

GettyGuide (Қазақша)

"GettyGuide" қосымшасы Дж. Пол Гетти мұражайының коллекциясы, аудио турлары және мұражай карталары туралы толық ақпаратты ұсынады.