Хорватиялық Уикипедия: Пікірлер мен сенімділік туралы сараптама

Кіріспе

Хорват тіліндегі Уикипедия – ақылы энциклопедия Уикипедияның хорват тіліндегі нұсқасы, 2003 жылдың 16 ақпанында бастау алды. Бұл нұсқада мақалалар бар, ал барлығы редакция жасалған. Сайтта тіркелген пайдаланушылардың ішінде соңғы 30 күнде белсенді болғандары мен әкімшілер бар. 2014 жылы екі ондықтан да аз редакторлар айына 100-ден астам өңдеу жасаған, ал шамамен 150 редактор айына 5-тен астам өңдеу жасаған. 750-ге жуық мақала таңдаулы мақалалар ретінде бағаланған.

2013 жылдан 2021 жылға дейінгі кезеңде Хорват Уикипедиясы халықаралық БАҚ-тың назарына оңшыл көзқарастарды тарату арқылы ілікті, оның ішінде ЛГБТ-ға қарсы насихат, Хорватиядағы сербтерге қарсы тарихи фактілерді жоққа шығару және Усташе режимінің жасаған қылмыстарының ауырлығын азайту немесе жоққа шығару сияқты әрекеттер жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі қылмыскерлердің қылмыстарын және кемшіліктерін ақтаудан басқа, қазіргі хорват саясаткерлері мен қоғам қайраткерлері үшін де осыған ұқсас әрекеттер жасалды. Хорват Уикипедиясындағы мұндай жалған және бейтарап емес мазмұн сенімсіз дереккөздерді кеңінен пайдалану арқылы қолдау тапты, бұл Хорватия үкіметі, БАҚ және тарихшылар тарапынан жағымсыз пікірлерге ие болды.

2011 жылғы сенімділік талдау

Кубелька мен Шоштаричтің 2011 жылғы зерттеуінде хорват Уикипедиясының сенімділігі хорват энциклопедиясымен – Хорватияның ұлттық энциклопедиясымен салыстырылды. Жиырма төрт сарапшы, белгілі бір салалардағы мамандар, мақалалардың ақпараттылығы, ұсынылған ақпараттың дұрыстығы, толықтығы, бағыты және объективтілігі сияқты параметрлер бойынша репрезентативті мақалалар талқысын жүргізді. Мақалалар 11 тақырыптық санатқа бөлінді: өнер және мәдениет; тарих және өмірбаян; медицина және денсаулық сақтау; технология және қолданбалы ғылымдар; география; дін; ғылым; математика және логика; философия; спорт және қоғам; және әлеуметтік ғылымдар. Мақалалар машиналық оқыту әдістерін қолдану арқылы санаттарға жіктелді, ал ерекшелік салмағының статистикасы tf–idf арқылы есептелді. Барлығы 250 жұптан 500 мақала кездейсоқ түрде таңдалып, репрезентативті үлгі ретінде қызмет ету үшін санаттарға жіктелді. Екі үлгіде де фактілер қолмен саналып шықты – Хорват энциклопедиясынан 3015, ал Хорват Уикипедиясынан 3315. Фактикалық дұрыстық бойынша салыстыру Хорват энциклопедиясындағы әрбір қатеге Хорват Уикипедиясында 2,25 қате келгенін көрсетті. Жеке санаттар бойынша талдау көрсеткендей, Хорват Уикипедиясындағы қателердің көп бөлігі философия саласында болды, онда он мақаланың арасында орташа есеппен екі қате табылды. Хорват энциклопедиясында қателер көбірек болған жалғыз санат – табиғаттану ғылымдары, онда арақатынас 1,25:0,75 болды. Бұл фактілік қателердің арақатынасы маңызды қателер үшін 21:12, ал ұсақ қателер үшін 34:23 құрады. Осылайша, фактілік қателердің жалпы арақатынасы төмен болды, бірақ қоғам және әлеуметтік ғылымдар саласында 3:1 арақатынасы байқалды. Хорват Уикипедиясының сенімділік талдауы көрсеткендей, мақалалардың 74%-ы қатесіз, ал 11%-ында ұсақ қателер бар. Мақалалардың 5%-ында маңызды фактілік қателер, ал 4%-ында маңызды және ұсақ қателердің екеуі де табылды. Жалпы, мақалалардың 85%-ы «қанағаттанарлық» (қатесіз және ұсақ қателерді қамтитын) деп танылды, ал Хорват энциклопедиясындағы мақалалардың 92%-ы осы рейтингке ие болды. Хорват Уикипедиясындағы мақалалардың 40%-ы жеткілікті ақпаратты деп бағаланды, ал Хорват энциклопедиясындағы мақалалардың 62%-ы осылай бағаланды. Хорват Уикипедиясындағы мақалалардың 16%-ы «жеткіліксіз ақпаратты» деп бағаланды, бұл Хорват энциклопедиясындағы мақалалардың 5%-ына қарама-қарсы. Объективтілік критерийі мақалалардағы бейтараптық көзқарасты өлшеді; Хорват Уикипедиясындағы мақалалардың 91%-ы бейтарап деп бағаланды, ал Хорват энциклопедиясындағы мақалалардың 98%-ы осылай бағаланды. Хорват Уикипедиясындағы мақалалардың 2%-ы бейтарап емес деп бағаланды, ал Хорват энциклопедиясында бұл көрсеткіш нөлдік болды. Субъективті басымдықтары бойынша сарапшылар Хорват энциклопедиясындағы мақалалардың 53%-ын өздерінің таңдаған нұсқасы ретінде таңдады, ал Уикипедия мақалаларының 19,5%-ы ғана таңдалып, 27%-ы сапасы жағынан тең деп бағаланды.

In a study by Kubelka and Šoštarić from 2011, the reliability of the Croatian Wikipedia was compared to the Croatian Encyclopedia – the Croatian national encyclopedia. Twenty four reviewers, experts in specific fields, analyzed a representative selection of articles according to the parameters of informativeness, accuracy of presented information, sufficiency, direction and objectivity. Articles were analyzed in 11 thematic categories: arts and culture; history and biographies; medicine and health; technology and applied science; geography; religion; science; mathematics and logic; philosophy; sport and society; and social sciences. Articles were sorted into categories using machine learning techniques, and feature weight statistics were calculated using tf–idf. A total of 500 articles in 250 pairs were randomly chosen and sorted into categories to serve as representative samples. In both samples, facts were manually enumerated – 3015 from the Croatian Encyclopedia and 3315 from Croatian Wikipedia. Comparison for factual accuracy showed that for every error in the Croatian Encyclopedia, 2.25 errors were found in Croatian Wikipedia. Analysis by individual categories showed that most errors in Croatian Wikipedia were in the philosophy category, where on average two errors in ten articles were found. The only category where the Croatian Encyclopedia had more errors was natural sciences, where the ratio was 1.25:0.75 in favor of Croatian Wikipedia. Of those factual errors, the ratio was 21:12 for major errors, and 34:23 for minor errors. The overall ratio for minor factual errors was thus lower, the only exception being the society and social sciences category, where the minor error ratio was 3:1. The reliability analysis for Croatian Wikipedia indicated that 74% of articles were error free, and 11% had minor errors. Major factual errors were found in 5% of articles, while 4% of articles had both major and minor errors. Overall 85% of articles were deemed "satisfactory" (error free and containing minor errors), while in comparison 92% of articles in the Croatian Encyclopedia achieved the same rating. Forty percent of articles in Croatian Wikipedia were assessed as sufficiently informative, as opposed to sixty two percent of articles in the Croatian Encyclopedia. Sixteen percent of Croatian Wikipedia articles were assessed as "insufficiently informative", as opposed to five percent of articles from the Croatian Encyclopedia. The criterion of objectivity measured the neutral point of view in articles; 91% of Croatian Wikipedia articles were assessed as being neutral, as opposed to 98% in the Croatian Encyclopedia. Two percent of Croatian Wikipedia articles were assessed as non neutral, as opposed to zero in the Croatian Encyclopedia. According to their subjective preference, reviewers chose 53% of articles in the Croatian Encyclopedia as their preferred article version, while only 19.5% of Wikipedia articles were preferred, with 27% of articles being assessed as equal in quality.

БАҚ-та бейтараптық туралы хабарлар

2013 жылдың қыркүйегінде Хорватиялық Уикипедиядағы әкімшілер мен редакторлардың оңшыл бағытқа ұмтылуына қатысты шағымдар бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілесе бастады. Бұл мәселеге назар аудару мақсатында құрылған "Razotkrivanje sramotne hr. wikipedije" атты Facebook парақшасы осыған себеп болды. Сплит университетінің профессоры және "Jutarnji list" газетінің жазушысы Юрица Павичічтің айтуынша, Хорватиялық Уикипедияны 2009 жылдан бастап "консервативті әкімшілердің шағын тобы" біртіндеп басып алды. Олар "даулы тақырыптар бойынша либералды немесе орташа көзқараста болғандықтан" редакторларды блоктады. Көрсетілген бейтараптыққа қатысты мысалдардың ішінде тарихи жоспарсыздық, атап айтқанда, Усташе режимі жасаған қылмыстарды азайту және жоққа шығару, сондай-ақ антифашизмді тоталитаризмнің түрлерімен теңеу бар. Басқа мәселелерге Хорватиядағы сербтерге және ЛГБТ халыққа қатысты жағымсыз көзқарас кірді. Бұл бөлімдерді алып тастауға тырысқан редакторлар әкімшілер тарапынан мазақтауға ұшырап, түрлі сылтаулармен жылдам тұрақты блоктауға ілікті. Бұл мәселе туралы Хорватияның "Jutarnji list" газеті хабарлаған, тіпті 2013 жылдың 11 қыркүйегінде газеттің баспа нұсқасының бірінші бетіне шықты.

Үкіметтің реакциясы

Екі күннен кейін Хорватияның ғылым, білім беру және спорт министрі Желжико Йованович Хорватиядағы оқушылар мен студенттерді хорват тілді Уикипедияны пайдаланудан аулақ болуға шақырды. "Нови лист" газетіне берген сұхбатында Йованович мынадай мәлімдеме жасады:

Тарихшылармен сұхбат

2013 жылы "Индекс" сайтына берген сұхбатында Пула қаласындағы Юрай Добрила университетінің тарих профессоры Роберт Курелич: «Хорват Википедиясы – әкімшілері өздерінің саяси мақсаттарын ілгерілету үшін пайдаланатын құрал, ол жалған және бұрмаланған фактілерді ұсынады» деді. Ол келтірген мысалдардың бірі – хорват Википедиясының «Истриянство» (Истриялықтар) терминіне арналған мақаласы, ол «хорваттардың санын азайту үшін жасалған қозғалыс» деп сипатталған, сондай-ақ «антифашизм» (фашизмге қарсылық), ол оның пікірінше, нақты мағынасынан керісінше түсіндірілген. Хорват Википедиясындағы Ясеновац концлагері туралы беттің өзі тарихи жобалаушылық пен бұрмалаушылықтың басты мысалы ретінде қарастырылды. Беттің хорват тіліндегі нұсқасында Ясеновац концлагері Екінші дүниежүзілік соғыста «жинақтау лагері» және еңбек лагері деп аталды, онда жасалған қылмыстар мен құрбандардың саны азайтылды, ал сілтемелер үшін «оңшыл бұқаралық ақпарат құралдары мен жеке блогтарға» сүйенді. 2018 жылы Балқан аймағындағы тергеу журналистикасы желісіне берген сұхбатында Загребтегі гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультетінің тарихшысы Хрвое Класич: «Ясеновац ішінара еңбек лагері болғанымен, оны тек осылай атау жаңылыстырады», – деді. Ол «Ясеновацты жай ғана жинақтау және еңбек лагері деп атау – устаздардың пропагандасындағы тілді қолданумен тең», – деп мәлімдеді, сондай-ақ «хорват Википедиясындағы бірқатар мақалалар мен тақырыптар мүлдем ревизионистік көзқараспен жазылған, ұлтшылдыққа ерекше мән берілген және, тіпті айтарым, устаздарға деген ықыласпен жазылған» деді. 2021 жылы Wikimedia қоры хорват Википедиясындағы даулы мазмұнды одан әрі зерттеу мақсатында дезинформацияны бағалаушы лауазымына жұмыс жарнамасын жариялады. 2021 жылдың наурызында бүкіл оқиғаға жауапты деп саналған редакторлар тобынан әкімшілік құқықтары алынып, олардың кейбіреулерінің есімдері хорват БАҚ-тарында жарияланды. Олардың бірі Хорватиялық Википедияда «сенімді» дереккөз ретінде жиі пайдаланылатын белгілі бір оңшыл веб-порталдың редакторы екені анықталды. 2021 жылдың маусым айында Wikimedia хорват Википедиясының дезинформациялық бағалауын жариялады. Онда «Хорват тіліндегі Википедияның (Hr. WP) әкімшілері кемінде 2011 жылдан 2020 жылға дейін жобаны заңсыз бақылауда ұстады. Осы кезеңде топ хорват тіліндегі Википедия мақалаларындағы мазмұнды қасақана бұрмалап, оны саяси ұйымдар мен топтардың көзқарастарына сәйкес етірді, оларды кең мағынада хорваттың радикалды оңшылдары деп атауға болады» делінген. Бағалауға сәйкес, әкімшілер өздерінің билігін теріс пайдаланып, наразылық білдіргендерді жазалаған және ережелерді таңдап орындаған және бұзған, нәтижесінде жоба басып алынған.

In 2013, in an interview given to Index. hr, Robert Kurelić, a professor of history at the Juraj Dobrila University of Pula, commented that "the Croatian Wikipedia is only a tool used by its administrators to promote their own political agendas, giving false and distorted facts". Some examples he listed include the Croatian Wikipedia's coverage of the term Istrijanstvo (Istrianism), defined as a "movement fabricated to reduce the number of Croats", and antifašizam (anti fascism), which according to him was defined as the opposite of what it really means. The Croatian Wikipedia page on the Jasenovac concentration camp was regarded as a prime example of its historical negationism and distortions. The Croatian version of the page referred to the WWII Jasenovac concentration camp as a "collection camp" and labour camp, downplayed the crimes committed there as well as the number of victims, and relied on "right wing media and private blogs" for "a large number" of its references. Hrvoje Klasić, also a historian at the Faculty of Humanities and Social Sciences in Zagreb, stated to the Balkan Investigative Reporting Network in 2018 that "although Jasenovac was in part a labour camp, referring to it as that alone is misleading", arguing that "referring to Jasenovac as simply a collection and labour camp is to use 'the same language' as Ustasa propaganda", and also added that "a number of articles and topics are done in a completely revisionist manner [on the Croatian Wikipedia], with highly emphasised nationalist and, I would dare to say, pro Ustasa sentiment".]] In 2021, the Wikimedia Foundation posted a job ad for a disinformation evaluator position, with the aim to further examine disputed content on the Croatian Wikipedia. In March 2021, a number of changes were made to remove administrative access from a group of editors considered responsible for the entire affair, some of whom also had their names published in Croatian media. One of these was exposed to be an editor of a known far right web portal, widely utilised as a 'reliable' source on Croatian Wikipedia. In June 2021, Wikimedia published its Croatian Wikipedia Disinformation Assessment. It concluded that "A group of Croatian language Wikipedia (Hr. WP) admins held undue de facto control over the project at least from 2011 to 2020. During that time, the group intentionally distorted the content presented in Croatian language Wikipedia articles in a way that matched the narratives of political organisations and groups that can broadly be defined as the Croatian radical right." According to the assessment, the administrators had abused their power to ban dissidents and selectively enforced and broke rules, resulting in project capture.