Классикалық науатль тілінің грамматикалық ерекшеліктері
Classical Nahuatl grammar
Классикалық науатль грамматикасы: жалғаулы тіл, сөзжасам, морфологиялық ерекшеліктері. Сөздердің ұзындығы, дауышталған әрі қысқа дауыштар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Классикалық науатль тілінің грамматикалық ерекшеліктері
Классикалық науатль тілінің грамматикасы агглютинативті, бас белгілеуші, және күрделендіру, есімді қосу және туынды жасауды кеңінен пайдаланады. Яғни, түбірге көптеген әртүрлі префикстер мен суффикстерді қосып, өте ұзын сөздер жасауға болады. Әдеби туындыларда есімді қосу арқылы немесе префикстерді жинақтау арқылы құрылған өте ұзын сөздер жиі кездеседі. Осылайша жаңа сөздерді оңай жасауға болады.
Grammatical features of Classical Nahuatl
The grammar of Classical Nahuatl is agglutinative, head marking, and makes extensive use of compounding, noun incorporation and derivation. That is, it can add many different prefixes and suffixes to a root until very long words are formed. Very long verbal forms or nouns created by incorporation, and accumulation of prefixes are common in literary works. New words can thus be easily created.
Бұл мақалада қолданылған орфография
Классикалық науатль тілінде дауыстылардың ұзындығы фонетикалық тұрғыдан ерекшеленген, бірақ дауыстылардың ұзындығы қолжазбаларда сирек жазылған, сол себепті белгілі бір дауыстының ұзын немесе қысқа екенін анықтауда кейде қиындықтар туындаған. Осы мақалада ұзын дауыстылар дауысты әріпінің үстіндегі макронмен белгіленеді: ā, ē, ī, ō. Қолжазбаларда сирек кездесетін тағы бір ерекшелік – сальтильо немесе көмекейлік тоқтау ([ʔ]). Осы мақалада сальтильо дауыстыдан кейін «h» әрпімен көрсетіледі. Грамматик Хорацио Карочи (1645) сальтильоны алдыңғы дауыстыға диакритикалық белгілер қою арқылы көрсеткен: соңғы емес дауыстылар үшін қатар белгісі (grave accent) à, ì, è, ò және соңғы дауыстылар үшін шеңбер белгісі (circumflex) â, î, ê, ô. Карочи – колониялық дәуір грамматиктерінің арасында сальтильоны және дауыстылардың ұзындығын транскрипцияда тұрақты түрде көрсететін жалғыз ғалым, тіпті олардың екеуі де классикалық науатль тілін дұрыс түсіну үшін өте маңызды болса да.
Vowel length was phonologically distinctive in Classical Nahuatl, but vowel length was rarely transcribed in manuscripts, leading to occasional difficulties in discerning whether a given vowel was long or short. In this article, long vowels are indicated with a macron above the vowel letter: ⟨ā, ē, ī, ō⟩. Another feature which is rarely marked in manuscripts is the saltillo or glottal stop ([ʔ]). In this article, the saltillo is indicated with an h following a vowel. The grammarian Horacio Carochi (1645) represented saltillo by marking diacritics on the preceding vowel: grave accent on non final vowels ⟨à, ì, è, ò⟩ and circumflex on final vowels ⟨â, î, ê, ô⟩. Carochi is almost alone among colonial era grammarians in consistently representing both saltillo and vowel length in transcription, even though they are both essential to a proper understanding of Classical Nahuatl.
Морфофонология
Науатль тіліндегі морфемалардың дыбыстық түрі нақты жағдайларда, көршілес морфемалардың түріне немесе сөз ішіндегі орнына қарай өзгеріп отыруы мүмкін.
The phonological shapes of Nahuatl morphemes may be altered in particular contexts, depending on the shape of the adjacent morphemes or their position in the word.
Морфология
Науатль тіліндегі сөздерді үш негізгі функционалдық классқа бөлуге болады: етістіктер, есімдер және бөлшектер. Сипаттау сөздер де бар, бірақ олар көбінесе есімдер сияқты қолданылады және олардың көпшілігі етістік немесе есім түбірлерінен туындаған. Аз ғана жағдайларда кездесетін шырай сөздер бөлшектер класына жатады.
The words of Nahuatl can be divided into three basic functional classes: verbs, nouns and particles. Adjectives exist, but they generally behave like nouns and there are very few adjectives that are not derived from either verbal or nominal roots. The few adverbs that can be said to exist fall into the class of particles.
Қауіпсіздік
Иесіз зат есімдер абсолютив деп аталатын жұрнақ алады. Бұл жұрнақ дауыстылардан кейін *tl* түрінде (ā tl, "су"), ал дауыссыздардан кейін *tli* түрінде келеді, сонда тамырдың соңғы /l/ дыбысына қарай өзгеріп (ассимиляцияланып) жатады (tōch tli, "қоян", бірақ cal li, "үй"). Кейбір зат есімдер ерекше жағдайда болады және абсолютив жұрнағының орнына *in* жұрнағын қабылдайды (mich in, "балық"). Көптеген туынды сөздерде осы жұрнақтардың кез келгені түсіп қалады: tōch cal li, "қоянның қуысы", mich matla tl, "балық аулау тор". Иесі бар зат есімдер абсолютив жұрнағын қабылдамайды (төмендегі Зат есімнің өзгешеленісін қараңыз), бірақ иеленушіні көрсету үшін алдынан жұрнақ қосылады.
Non possessed nouns take a suffix called the absolutive. This suffix takes the form tl after vowels (ā tl, "water") and tli after consonants, which assimilates with a final /l/ on the root (tōch tli, "rabbit", but cal li, "house"). Some nouns are irregular and, for the absolutive suffix, instead take in (mich in, fish). In most derived forms, any of these suffixes would drop: tōch cal li, "rabbit hole", mich matla tl, "fishing net". Possessed nouns do not take the absolutive suffix (see Noun inflection below), but do receive a prefix to denote the possessor.
Absolutive singularcihuātl "woman, wife"oquichtli "man, husband"totōlin "turkey"tlācatl "person (sg. )"Absolutive Pluralcihuah "women"oquichtin "men"totōlmeh "turkeys"tlātlācah "people"Possessed Singularnocihuāuh "my wife"noquich "my husband"nototōl "my turkey"notlācauh "my person (ie. my slave)"Possessed Pluralnocihuāhuān "my wives"noquichhuān "my husbands"nototōlhuān "my turkeys"notlācahuān "my slaves"
Absolutive singularcihuātl "woman, wife"oquichtli "man, husband"totōlin "turkey"tlācatl "person (sg. )"Absolutive Pluralcihuah "women"oquichtin "men"totōlmeh "turkeys"tlātlācah "people"Possessed Singularnocihuāuh "my wife"noquich "my husband"nototōl "my turkey"notlācauh "my person (ie. my slave)"Possessed Pluralnocihuāhuān "my wives"noquichhuān "my husbands"nototōlhuān "my turkeys"notlācahuān "my slaves"
Меншік жекеше: nocihuāuh "менің әйелім" noquich "менің күйеуім" nototōl "менің күркеме" notlācauh "менің адамым (яғни, менің құлым)"
Absolutive singularcihuātl "woman, wife"oquichtli "man, husband"totōlin "turkey"tlācatl "person (sg. )"Absolutive Pluralcihuah "women"oquichtin "men"totōlmeh "turkeys"tlātlācah "people"Possessed Singularnocihuāuh "my wife"noquich "my husband"nototōl "my turkey"notlācauh "my person (ie. my slave)"Possessed Pluralnocihuāhuān "my wives"noquichhuān "my husbands"nototōlhuān "my turkeys"notlācahuān "my slaves"
Absolutive singularcihuātl "woman, wife"oquichtli "man, husband"totōlin "turkey"tlācatl "person (sg. )"Absolutive Pluralcihuah "women"oquichtin "men"totōlmeh "turkeys"tlātlācah "people"Possessed Singularnocihuāuh "my wife"noquich "my husband"nototōl "my turkey"notlācauh "my person (ie. my slave)"Possessed Pluralnocihuāhuān "my wives"noquichhuān "my husbands"nototōlhuān "my turkeys"notlācahuān "my slaves"
Таратылмайтын иелік
Yo жұрнағы — абстрактілік/ұжымдық yō(tl) сияқты жұрнақ, иесі бар зат есімге қосылып, ол иесіне тиесілі ғана емес, иесінің бір бөлігі екенін білдіруі мүмкін. Мысалы, nonac және nonacayo (nacatl сөзінің иелену формалары) екеуі де "менің етім" дегенді білдіреді, бірақ nonac жеуге арналған етті білдірсе, nonacayo адам денесін құрайтын етті білдіреді. Бұл ажырамас, тұтас немесе органикалық иелік деп аталады.
The suffix yo — the same suffix as the abstract/collective yō(tl) — may be added to a possessed noun to indicate that it is a part of its possessor, rather than just being owned by it. For example, both nonac and nonacayo (possessed forms of nacatl) mean "my meat", but nonac may refer to meat that one has to eat, while nonacayo refers to the flesh that makes up one's body. This is known as inalienable, integral or organic possession.
Деривациялық морфология
tia есімдік X-тен "X-ты ұсыну" немесе "X-ке айналу" мағынасындағы етістік туындайды. huia есімдік X-тен "X-ты қолдану" немесе "X-ты ұсыну" мағынасындағы етістік туындайды. yōtl есімдік X-тен "X-тық" немесе "X сипатты" деген абстрактілі мағынаны білдіретін есім туындайды. yoh есімдік X-тен "X-қа толы нәрсе" немесе "X-ы көп нәрсе" деген мағынаны білдіретін есім туындайды.
tia derives from noun X a verb with an approximate meaning of "to provide with X " or "to become X." huia derives from noun X a verb with an approximate meaning of "to use X " or "to provide with X." yōtl derives from a noun X a noun with an abstract meaning of "X hood or X ness." yoh derives from a noun X a noun with a meaning of "thing full of X" or "thing with a lot of X."
Іс-әрекеттер
Барлық етістіктер сырға (тұлғаға) және, егер бар болса, толықтыруға сәйкес келу үшін префикстермен белгіленеді. Сонымен қатар, етістіктер көпше субъектілерді көрсету үшін арнайы жұрнақ алады (тек тірі нәрселер көпшелік сәйкестікке ие болады). Мысал ретінде жітістіксіз етістік: "niyōli" – «Мен өмір сүремін», "tiyōli" – «Сен (бірлік) өмір сүресің», "yōli" – «Ол/Ол/Сол өмір сүреді», "tiyōlih" – «Біз өмір сүреміз», "anyōlih" – «Сендер (көпше) өмір сүресіңдер», "yōlih" – «Олар өмір сүреді».
All verbs are marked with prefixes in order to agree with the person of the subject, and, where there is one, the object. In addition, verbs take a special suffix to mark plural subjects (only animates take plural agreement). An example of an intransitive verb, with subject marking: niyōli 'I live,' tiyōli 'you (singular) live,' yōli he, she, it lives,' tiyōlih 'we live,' anyōlih 'you (plural) live,' yōlih 'they live.'
Сөздік қосылыстар
Екі етістік "ти" жалғаулық морфемасы арқылы біріктіріледі.
Two verbs can be compounded with the ligature morpheme ti .
Қарым-қатынас есімдері мен локативтер
Кеңістіктік және басқа да қатынастар қатынастық есімдер арқылы білдіріледі. Сондай-ақ, кейбір орналасқандық жұрнақтар да қолданылады.
Spatial and other relations are expressed with relational nouns. Some locative suffixes also exist.
Синтаксисі
"in" бөлшегі науатль тілінің синтаксисінде маңызды роль атқарады және нақты артикльдің, сондай-ақ бағынышты және көрсеткіш бөлшектерінің қызметін атқарады, одан басқа да түрлі функциялары бар.
The particle in is important in Nahuatl syntax and is used as a kind of definite article and also as a subordinating particle and a deictic particle, in addition to having other functions.
Конфигурациялық емес
Классикалық науатль тілін конфигурациялық емес тіл деп жіктеуге болады, ол сөздердің көптеген әртүрлі реттеріне, тіпті атау сөз тіркестерін бөлуге мүмкіндік береді.
Classical Nahuatl can be classified as a non configurational language, allowing many different kinds of word orders, even splitting noun phrases.
VSO негізгі сөз тәртібі
Классикалық науатль тілінің негізгі сөз тәртібі етістікпен басталады және көбінесе VSO ретінде қарастырылады, бірақ кейбір ғалымдар оны VOS деп санайды. Дегенмен, тіл конфигурациялық емес екендігіне байланысты, барлық сөздердің ретін қолдануға болады және олар тақырыптау, назар аудару сияқты әр түрлі прагматикалық мағыналарды білдіру үшін пайдаланылады.
The basic word order of Classical Nahuatl is verb initial and often considered to be VSO, but some scholars have argued for it being VOS. However, the language being non configurational, all word orders are allowed and are used to express different kinds of pragmatic relations, such as thematization and focus.
Айтқыш ретінде есімдіктер
Классикалық науатль тілінің маңызды ерекшелігі – кез келген зат есім дербес предикат қызметін атқара алады. Мысалы, calli әдетте «үй» деп аударылады, бірақ «ол үй» деп те аударылуы мүмкін. Предикат ретінде зат есімдер сөздік зат префикстерін қабылдай алады (бірақ уақыт өзгерісін емес). Осылайша, nitēuctli «Мен әміршімін» дегенді білдіреді, мұнда бірінші тұлға жекешелік префиксі ni «әмірші» деген зат есімге қосылған. Сол сияқты, tinocihuāuh «сен менің әйелімсің» дегенді білдіреді, иелік есім nocihuāuh «менің әйелім» есімдік префиксі ti «сен» (жекеше) префиксіне қосылған. Бұл құрылым Tītlācahuān деген есімде де көрінеді, ол «біз оның құлдарымыз» дегенді білдіреді, бұл Tezcatlipoca құдайының аты.
An important feature of Classical Nahuatl is that any noun can function as a standalone predicate. For example, calli is commonly translated "house" but could also be translated "(it) is a house". As predicates, nouns can take the verbal subject prefixes (but not tense inflection). Thus, nitēuctli means "I am a lord" with the regular first person singular subject ni attached to the noun tēuctli "lord". Similarly tinocihuāuh means "you are my wife", with the possessive noun nocihuāuh "my wife" attached to the subject prefix ti "you" (singular). This construction is also seen in the name Tītlācahuān meaning "we are his slaves", a name for the god Tezcatlipoca.
Сандық жүйе
Классикалық науатль тілінде жиірмелік немесе 20-лық сандар жүйесі бар. Колумбияға дейінгі науатль жазуында 20, 400 (20²) және 8000 (20³) сандары тиісінше ту, қауырсын және қап арқылы бейнеленген. Сондай-ақ, ол қытай және жапон тілдеріне ұқсас сандық жіктеуіштерді қолданады.
Classical Nahuatl has a vigesimal or base 20 number system. In the pre Columbian Nahuatl script, the numbers 20, 400 (202) and 8,000 (203) were represented by a flag, a feather, and a bag, respectively. It also makes use of numeral classifiers, similar to languages such as Chinese and Japanese.
Негізгі сандар
1 cē Басқа элементтің алдында cem немесе cen болады. 2 ōme Басқа элементтің алдында ōm немесе ōn болады. 3 ēyi/yēi/ēi/yēyi Басқа элементтің алдында (y)ē немесе (y)ēx болады. 4 nāhui Басқа элементтің алдында nāhu /nāuh (яғни) болады. 5 mācuīlli "майтл" ("қол") сөзінен туындаған. 6 chicuacē chicua "5" + cē "1". 7 chicōme chic "5" + ōme "2". 8 chicuēyi chicu "5" + ēi "3". 9 chiucnāhui chiuc "5" + nāhui "4". 10 mahtlāctli "майтл" ("қол") + tlāctli ("дене"). 15 caxtōlli 20 cēmpōhualli cēm "1" + pōhualli "сану" (pōhua "санудан"). 400 cēntzontli cēn "1" + tzontli "шаш".
1 cē Becomes cem or cen when prefixed to another element. 2 ōme Becomes ōm or ōn when prefixed to another element. 3 ēyi/yēi/ēi/yēyi Becomes (y)ē or (y)ēx when prefixed to another element. 4 nāhui Becomes nāhu /nāuh (i. e. ) when prefixed to another element. 5 mācuīlli Derived from māitl "hand". 6 chicuacē chicua "5" + cē "1" 7 chicōme chic "5" + ōme "2" 8 chicuēyi chicu "5" + ēi "3" 9 chiucnāhui chiuc "5" + nāhui "4" 10 mahtlāctli From māitl "hand" + tlāctli "torso". 15 caxtōlli 20 cēmpōhualli From cēm "1" + pōhualli "a count" (from pōhua "to count"). 400 cēntzontli From cēn "1" + tzontli "hair".
Құрама сандар
20, 400 немесе 8000 еселері cēm немесе cēn-ді басқа санмен алмастыру арқылы құралады. Мысалы, ōmpōhualli "40" (2×20), mahtlāctzontli "4,000" (10×400), nāuhxiquipilli "32,000" (4×8,000). Жоғарыда аталған сандардың арасындағы – 11-ден 14-ке, 16-дан 19-ға, 21-ден 39-ға дейін және т.б. – үлкен саннан кейін кіші сан қосылып жасалады. Кіші санның алдына om немесе on қосылады, ал үлкен бірліктерде "онымен" немесе "үстіне" деген сөздермен алдынан келеді. Мысалы, mahtlāctli oncē "11" (10+1), caxtōlonēyi "18" (15+3), cēmpōhualmahtlāctli omōme "32" (20+10+2); cēntzontli caxtōlpōhualpan nāuhpōhualomōme "782" (1×400+15×20+4×20+2).
Multiples of 20, 400 or 8,000 are formed by replacing cēm or cēn with another number. E. g. ōmpōhualli "40" (2×20), mahtlāctzontli "4,000" (10×400), nāuhxiquipilli "32,000" (4×8,000). The numbers in between those above—11 to 14, 16 to 19, 21 to 39, and so forth—are formed by following the larger number with a smaller number which is to be added to the larger one. The smaller number is prefixed with om or on , or in the case of larger units, preceded by īpan "on it" or īhuān "with it". E. g. mahtlāctli oncē "11" (10+1), caxtōlonēyi "18" (15+3), cēmpōhualmahtlāctli omōme "32" (20+10+2); cēntzontli caxtōlpōhualpan nāuhpōhualomōme "782" (1×400+15×20+4×20+2).
Реттік сандар
Реттік сандар (бірінші, екінші, үшінші, және т.б.) санды "ic" немесе "inic" жұрнағымен бастау арқылы жасалады.
Ordinal numbers (first, second, third, etc.) are formed by preceding the number with ic or inic.