Кіріспе

Kriváň – Словакиядағы Биік Татра тауларындағы тау. Бұл тау бұрынғы Липтов округінің жоғарғы бөлігінде орналасқан және табиғатты жақсы көретін адамдар арасында жүргізілген көптеген сауалнамаларда елдің ең әдемі шыңы деп танылған. Жақсы сақталған белгіленген жолдар арқылы оңай жете аласыз, сонымен қатар шыңынан керемет көріністер ашылады, сондықтан ол Биік Татра тауларының батыс бөлігіндегі туристердің сүйікті тауы. Kriváň соңғы екі ғасыр бойы словак этностық және ұлттық қозғалысының маңызды символы болып табылады. Ол 19 ғасыр әдебиетінің туындыларында, суреттерде, деректі фильмдерде және тіпті поляк рок-музыкасында да көрсетілген. 2005 жылы өткізілген жалқылаулық дауыс беруде Kriváň Словакияның еуро монеталарының бірінің суреті ретінде таңдалды.

1800 жылға дейін

1693 жылы Даниель Георг Шпеер жазған «Ungarisher oder Dacianisher Simplicissimus» атты саяхат кітабында Криванның қалай қалыптасқаны туралы қазіргі аңыз (көне тамырлары болуы мүмкін) айтылады. Жарық әкелшісі Люцифер бірнеше адамды тозаққа алып бара жатып, Татра тауларынан ұшып өткенде, Криванның ұшына аяғы тиіп, тепе-теңдігін жоғалтып, Липтов аймағын қоныстандырған күнәкарларды төгіп жіберді. Криван массивіндегі кеншілердің барлау жұмыстары туралы жазбалар 15 ғасырдың бірінші жартысына дейін барады. Олардың саны 16 ғасырда алтын асығысы кезінде арта түсті. Кеншілер бұл тауға бірінші болып шыққан болмаса да, кейбіреулері Криван шыңына жеткен болуы мүмкін; олардың лашықтарының қалдықтары қазірге дейін Прийба қырқасының астында, шамамен 2000 метр (6560 фут) биіктікте сақталған. Ал ең биік, ұзақ уақыт бойы тасталған Терезия шахтасы шыңнан шамамен 60 метр (200 фут) төменде орналасқан. Криваннан табылған аз көлемдегі кен орындарын коммерциялық тұрғыдан пайдалану тиімді болып шықпады және ол 18 ғасырда тасталып кетті. 1793 жылы тауға шыққан шотланд дәрігері Таунсон Криванның 18 ғасырдың екінші жартысында туристердің арақалай баратын орны ретінде танылғанын дәлелдеді. Оның Важецтен келген жетекшісі бұрын бірнеше рет шыңға шыққан екен, ал Таунсон оның таудың жоғарғы жағындағы тастың астынан жаяу жүргіншілердің сәттілік үшін қалдырған шағын монеталарды жинайтынын көрді.

Танымал тұлғалар

Криваньға көтерілуге алғашқы әрекет жасаған 30 жастағы Габсбургтердің эрцгерцогы Жозеф 1806 жылы болды, бірақ қолайсыз ауа райына байланысты жоспардан бас тартылды. Дегенмен, биік беткейдегі ескі алтын кенішіне дейінгі қияқты жолдың бір бөлігі жақсартылып, лагерь құрылды. Словакия мәдениетінде ең есте қаларлық көтеріліс – 25 жастағы словак тілінің оқытушысы Льодовит Штурдың Братислава лютерандық лицейінде (дайындаушы орта мектеп және колледж) жасаған көтерілісі. 1841 жылдың жазында ол жеке грек студенті, князь Аристорхпен бірге Словакия округтері арқылы саяхаттап, Липтовский Микулаштағы Михал Милослав Ходжаның пастырлық үйіне тоқтады, оның кіші інісі Юрай Штурдың лицейдегі студенті болды. Штур және жергілікті тұрғындар тобы, олардың ішінде Фейерпатаки Белопотоцкий, 16 тамызда Кривань шыңына көтерілді, бұл әйелдердің қатысқан алғашқы тіркелген көтерілісі болды.

Ұлттық экскурсиялар

Келесі жылы, Штурсыз ұқсас жаяу жорық өтті, ал кейінірек, сирек-сирек қайталанды. Ұйымдастырушылар оларды жиірек "ұлттық саяхаттар" деп атады. 1955 жылы Попрад билігі 1944 жылғы көтерілістің жылдығын еске алу мақсатымен оларды жыл сайынғы тамыз айының соңындағы шара ретінде бекітті. 1981 жылы шараға 480 адам қатысты. Олар қазірге дейін кең ауқымды ұлттық шара ретінде жалғасуда. Kriváň ұлттық шаңырағына (Národný výstup na Kriváň) көтерілісі – Словакия туристік клубы, Матица словака және Высокие Татры және Липтовский Микулаш қалалары ұйымдастыратын, тамыздың үшінші демалыс күндері өтетін жыл сайынғы екі күндік шара. Шара күндерінің әрқайсысында шыңға көтерілуге рұқсат етілген адамдардың саны 300-ге дейін шектеледі.

Қол жеткізу

Криванға дейінгі үш бағыт әртүрлі жерлерден басталады, бірақ олардың барлығы шамамен 2145 м биіктікте бірігеді. Соңғы 350 метрлік (1150 фут) тік, таулы беткейге дейін көтерілу кезінде теңгерімді сақтау үшін кей жерлерде екі қол қажет болуы мүмкін – мұндай қажеттілік туындайтын жалғыз бөлім. Көк түсті бағыттың басталуы Штрбске-Плесо мен Прибилина арасындағы жолда, ал түсі саммитқа дейін өзгермейді; биіктік көтерілуі шамамен 1300 м (4265 фут). Жасыл түсті бағыттың басталуы Три Студницкийде, Прибилинаға жақын сол жолда орналасқан. Жасыл бағыт саммиттен төмендегі көк бағытпен қосылады; биіктік көтерілуі шамамен 1360 м (4460 фут). Штрбске-Плесодан басталатын жаяу жүргіншілер қызыл түсті бағытпен Подбанскеге қарай жүреді, тек оның Жамске-плесодағы көк түсті бағытпен қиылысқан жеріне дейін, содан кейін көк бағытпен саммитқа дейін жол жүзеді; биіктік көтерілуі шамамен 1150 м (3770 фут). Тау-кеншілер атпен тасымалдауға арналған арбалар үшін салған және бұрын туристер пайдаланған, соның ішінде 1841 жылғы құрметті саяхатқа қатысушылардың да бағытталған тарихи қисық жол жасыл және көк бағыттардың арасында орналасқан және Приехиба қыратының төменгі жағындағы орман шегінен жоғары жасыл бағытпен қосылады. Жол белгіленбеген, Татра ұлттық паркі басшылығы оған кіруге тыйым салды. Оның жоғары бөліктері бұталы тау шыршаларымен жартылай жасырылған. Криван эстетикалық және тарихи тартымдылығын бағалайтындардың, сондай-ақ саммиттен ашылатын көріністерді іздейтіндердің сүйікті орны. Табиғатты жақсы көретін адамдар мен сарбаздар арасында жүргізілген сауалнамалар оны Словакияның ең әдемі тауы деп бағалаған. Саммиттен ашылатын 360 градустық көрініс Словакиядағы ең әдемі көріністердің бірі болып табылады, көрініс Жоғарғы Липтов, Спиш және алыс Подале аймалдарының мекенделген аңғарларынан бастап, солтүстік беткейінің тік құламаларына дейін, сондай-ақ Татраның көптеген танымал шыңдарына, оның ішінде Закопане үстіндегі Гьевонт, Рысы, Ломникий-штит және Карпаттың ең биік шыңы Герлахқа дейін жетеді. Панораманы Батыс және Төменгі Татралар, сондай-ақ олардың артындағы тау жоталары жақсы көріну жағдайында қоршап тұрады.

Ерте дамуы

Николай Гоголь 1832 жылы жазған "Қорқынышты кек" атты әңгімесінде тауды екі казак ағайынды Иван мен Петроның мекені ретінде еске алады. Төменгі дворян Гашпар Фежерпаткай Белопотоцкий (1794-1874) 1835 жылы Криванға көтерілуі туралы естеліктерін 1837 жылы "Хронка" әдеби журналында жариялағаннан кейін, оның бас редакторы Карол Кузмани (1806-1866) "Ладислав" повесін жазды (1838), ондағы басты кейіпкер Италиядан Германия мен Польшаның Подале аймағы арқылы ұзақ жолмен үйіне қайтып, Криван шыңына көтеріледі, онда ол достарымен славян халқының бірлігі туралы әңгімелеседі, рухтанып ән айтады және Токай шарабын ішеді. Бұл екі туынды 1841 жылы Людовит Штур мен оның достарының жасаған тау экспедициясына түрткі болған болуы мүмкін, соның нәтижесінде ол 1842 жылы жарық көрген екі өлең жазды. Романтик ақындар осы көз тартарлық тауға тез арада құрметпен қарасты. Евгений В. Шпарненцис (1827 жылдан кейін 1853) Криванды өз Отанының символы деп атады, Янко Краль үшін словактар "Криванның балалары" болды, ал Само Чалупканың өлеңінде тау – ұлттар арасындағы олардың орнының символы ретінде бейнеленген.

Танымал мәдениет

Зиялылар Криванға және олар жасаған бейнелерге берген мәні біртіндеп халық мәдениетіне сіңіп кетті. Мұның ерте мысалы – Сэмюэл Томашиктің (1813–1887) "О, Криван астында" (Hej, pod Kriváňom; бастапқыда: Hej, pod Muráňom) өлеңі, ол анонимді халық әні ретінде танылды және кейде халық әндері жинақтарында осы ретінде ұсынылады. Сол сияқты, Казимеж Прзерва-Тетмайердің "Криван, биік Криван!" (Krywaniu, Krywaniu wysoki!) атты поляк өлеңі де халық әні деп белгіленді және 1972 жылы Skaldowie тобының рок-нұсқасы жарық көргенде, өлеңнің авторы аталмады.

Бейнелеу өнері

Қысқаметражды фильм «Kriváň солтүстік бетімен жоғары» (Severnou stenou na Kriváň; 1947), режиссері Karol Skřipský, Шимон Юровскийдің түпнұсқа музыкасымен, Kriváň солтүстік бетіне алғашқы қысқы шағылысуды көрсетеді. Бұл таудың оңтүстік беткейлерінен өзгеше, техникалық альпинизмді қажет етеді. Тау бірнеше фильмде, оның ішінде «Туған жер» (Rodná zem; режиссер Йозеф Мах, 1954) фильмінде тартымды фон ретінде пайда болды. Ол көптеген суреттерде де бейнеленді, соның ішінде Ян Халаның (1946), Милош Александр Базовскийдің (1956), Андрей Добоштің (1967) және Ладислав Чемицкийдің (1979) туындыларында. Kriváň-ның халық санасындағы және жоғары мәдениеттегі рөлі 2005 жылы өткен жалпыұлттық дауыс беруде Словакияның евро монеталарындағы бейнелердің бірі ретінде таңдалғанда айқын болды.