Кіріспе

Ортағасырлық Батыс Еуропадағы маңызды атақ – Франктар герцогы (және ханзадасы) атағы (лат. dux (et princeps) Francorum). Бұл атақ үш түрлі лауазымды білдірген, онда "герцог" әскери басқаруды, ал "ханзада" – егемендік немесе мемлекеттік құқықтарға жақын мәртебені көрсетеді. "Франктар" термині этникалық топқа немесе Франкия деп аталатын аймақтың тұрғындарына қатысты болуы мүмкін. Алғашқы лауазым – франк патшаларының Меровингтер әулетінен шыққан сарай басшылары болды, олардың билігі патшалардың ықпалы төмендеген сайын артты. Екінші лауазым Францияның ерте патшаларының бас қолдаушысы болды, соңғы иесі 987 жылы таққа отырды. Бұл атақ кейде Франция герцогы (dux Franciae) деп аударылды. Үшінші жағдай – Франконияның "тайпалық" герцогтігінің Шығыс Франкия (қазіргі Германия) билеушілері болды.

Франкорумның князьдері

Дагоберт I-ден кейінгі кезеңге дейін princeps (принц) аталымы патшалық мәртебесін білдірген. Бұл атау алғаш рет VII ғасырдың ортасындағы әулиелердің өмірбаянында Неустрия сарайының әкімдерін сипаттау үшін қолданылды. Vita Eligii Неустрияның сарайындағы белгісіз принцестерге сілтеме жасайды, ал Vita Baldechildis және Passio Leudegarii Эрхиноальд пен Эбройн әкімдерін ханзадалар деп сипаттайды. Пиппин II 687 жылы Тертри шайқасында жеңіске жеткеннен кейін princeps аталымын алғаш рет қолданды. Liber historiae Francorum және Vita Dagoberti tertii оны осы атаумен атайды, бірақ Фредегардың жылнамасының жалғасы тек "герцог" аталымын қолданады. Тарихшы Беда Пиппин II-ні dux Francorum деп атайды, бірақ Беданың 9 ғасырлық ағылшын-саксон аудармашысы Froncna cyning (франктердің патшасы) терминін қолданады. Фредегардың жалғастырушысы Рагамфредті ханзада деп атайды, бірақ оның қарсыласы, Пиппиннің ұлы Карл Мартелді 718 жылы Рагамфредті жеңгеннен кейін ғана ханзада деп атайды. Осы сәттен бастап ханзадалық атақ Карл мен оның ұрпақтары – Каролингтер үшін, тарихи және құжаттық дереккөздерде үздіксіз қолданылды. 742 жылы Пиппиннің немересі Карлман өзінің Concilium Germanicum деп аталатын ірі кеңесін өткізді, онда ол жиналған "Құдайдың қызметшілеріне және менің мемлекетімдегі билеушілерге" "франктердің герцогы және князі" деп сөз сөйледі. Кеңес "франк әміршісінің қамқорлығы болмаса, шіркеудің халқын, дін қызметкерлерін, монахтар мен қарындастарды қорғау мүмкін емес" деп жариялады. 744 жылы Карлманның інісі Пиппин III осы атауды қолданғанда, ол "менің мемлекетім" деп атаған жоқ, себебі сол кезде Меровингтер патшасы Хильдерик III тағайындалған еді. Ертедегі Каролингтер қолданған герцог/ханзада аталымы оларды Аквитанияның герцог/ханзадаларымен теңестірді, олар да формальды түрде Меровингтерге бағынышты болды, бірақ олардан жоғары тұрған жоқ.

Францияның әміршісі

Король Одоның (888–898) билік құрған кезіндегі Орлеанның Сент-Айньян шіркеуінің жарғысы, Роберт Күштіні *dux Francorum* деп атап, 17 ғасырдың жалғандығы болып табылады. 936 мен 943 жылдар аралығында Францияның ең ықпалды магнаты Ұлы Гюдің өтінішімен *dux Francorum* титулы қайта жаңғыртылды. 936 жылғы король Людовик IV-нің жарғысында ол осылай аталды, ал 937 жылғы Гюдің жарғысында бұл титул қолданылды. Дегенмен, бұл титул эксклюзивті болған жоқ, себебі *comes* (“граф”) атағы да жиі қолданылып тұрды. Бір жарғыда Людовик Гюдің өзінің барлық патшалықтарында екінші орында тұратынын түсіндірді. Аталған титулдың осы түсінігі баршаға қабылданбады. Флодоар Реймстің мәлімдемесіне сәйкес, король 943 жылы Гюге Франция герцогтігін берді, ол корольді жер аударылудан қайтаруға көмектескені үшін сыйлық ретінде табысталды. *Ducatus Franciae* (Франкия герцогтігі) Лоара мен Сена арасындағы аймақты, ежелгі Неустрия патшалығын қамтыды. Осы замандағы түсінік бойынша, Гюдің титулы Аквитания герцогтарының титулына ұқсас болды, онда аумақтық атау (“Аквитания”) этникалық атау (“Аквитаниялықтар”) пайдасына алынып тасталды. Осылайша, 943 жылдан бастап “Франктер герцогі” Робертиан маркграфтарының басты титулы болды. Вальтер Киньаст бұл титулдың Гюді бұрынғы *duces Francorum* – Пиппин II және Карл Мартельмен байланыстырып, Франциядағы оның билігін нығайтатынын айтты, ол жиі патша сарайына барып тұратын. 956 жылы Гю қайтыс болды, оның орнын ұлы мен мұрагері, бала Хью Капет басты. 960 жылы Флодоардың сөзіне сүйенсек, “патша [Лотарь] Хьюды [Капетті] герцог етіп тағайындап, оның әкесі иеленген жеріне Пуату аймағын қосты”. Кіші Хьюдің герцогтық титулымен алғашқы жарғысы 966 жылға, ал титулмен алғашқы патшалық жарғысы 974 жылға жатады. Лотардың ұлы, аквитаниялықтардың патшасы Людовик V, 979 жылғы жарғыда Гюді франктар герцогы деп мойындады. Бұл титул қолданыстан тоқтатылды және 987 жылы Гю француз тағына отырғаннан кейін Нюстрия маршы әкімшілік бірлік ретінде құруын тоқтатты. Дегенмен, Франкия герцогтігінің лауазымды тұлғалары мен вассалдары (фидельдер) 987 жылдан кейін Франция патшасының ең жақын кеңесшілеріне айналды. Хьюдің таққа отыруымен патшалық жерлері кеңейгенімен, патшалық билік географиялық тұрғыдан Францияға шектелді. Қазіргі заманғы тарихшылар 10 ғасырдағы *dux Francorum* титулының қолданылуына екі түсіндіру ұсынды. Ян Дхонт пен Вальтер Киньаст бұл титулдың Робертиандардың Франкия деп аталатын аймақта, яғни ескі Неустрияда, иеленген нақты билігін мойындаған патшалық жеңілдік екенін айтты. Осылайша, титулдың мәні аумақтық сипатта болды, ол Гюдің нақты билігін және патшалық (заңды) құқықты көрсетеді. Фердинанд Лот бұл титулдың вице-корольдік екенін және теориялық тұрғыдан бүкіл патшалық билігін білдіретінін, ал шын мәнінде патшадан кейінгі билікті көрсететінін дәлелдеді.

Dux Francorum orientalium (шығыс франкоры)

Франкония герцогтігінің 9 ғасырдың аяғында "шығыс мемлекетіндегі франк тайпаларының арасындағы көшбасшылық позициядан" пайда болуы жеткілікті түрде жазбада қалмаған. Алғашқы нақты герцог Конрад Ескі, ол сонымен қатар Тюрингия герцогы болды. 906 жылы ол қайтыс болды, ал оның ұлы Конрад Кіші герцог лауазымынан бас тартпай, 911 жылы Германия королі болып сайланды. Конрадтың інісі Эберхард Генрих I (919–936) тұсында Франкония герцогтігін басқарған болса да, оған *dux Francorum* атағы алғаш рет Отон I (936–973) тұсында берілді. 956 жылы Отто II Салиялық әкесі Конрад Қызылдан Нахегауды мұра етіп алды, содан кейін Вормсгау, Шпейергау, Ниддагау және Некар мен Рейн арасындағы Эльсенцгау, Крайхгау, Энггау, Пфинцгау және мүмкін Уфгау округтарын қосты. Оттон 978-985 жылдары Каринтия герцогы болды, ал Каринтиядағы лауазымынан кейін *Wormatiensis dux Francorum* ("Вормстің франк герцогы") атағын алды, бұл Германиядағы алғашқы титулдық герцогтық болды. Оның ұлы Конрад, одан кейін Каринтияны басқарды, сондай-ақ "Вормстің герцогы" атағын алды. Германияның Конрад III патша болып сайлануынан бұрын "Шығыс франктар герцогы" (*dux Francorum orientalium*) атағын иеленді.