Кіріспе

2016 жылғы ұсынылған сауда келісімі, күшін жойған ұсынылған сауда келісімі.

Транс Тынық мұхит серіктестігі (ТТП) немесе Транс Тынық мұхит серіктестік келісімі (ТТП) – 12 Тынық мұхит аймағындағы экономикалар арасындағы ұсынылған сауда келісімі: Австралия, Бруней, Канада, Чили, Жапония, Малайзия, Мексика, Жаңа Зеландия, Перу, Сингапур, Вьетнам және АҚШ. АҚШ-та бұл ұсыныс 2016 жылдың 4 ақпанында қол қойылды, бірақ маңызды ішкі саяси қарсылықтың нәтижесінде ратификацияланбады. Жаңадан сайланған президент Дональд Трамп билікке келгеннен кейін 2017 жылдың қаңтарында АҚШ ТТП-дан ресми түрде шықты, осылайша ТТП-ның қажетті ратификациядан өте алмайтынын және күшіне енбейтінін қамтамасыз етті. Қалған елдер Транс Тынық мұхит серіктестігі туралы жан-жақты және прогрессивті келісім деп аталатын жаңа сауда келісімін жасасты, ол ТТП-ның көптеген қағидаларын қамтыды және 2018 жылдың 30 желтоқсанында күшіне енді. ТТП 2005 жылы Бруней, Чили, Жаңа Зеландия және Сингапур қол қойған Тынық мұхит арқылы стратегиялық экономикалық әріптестік туралы келісімнің (ТТЭСЭП немесе P4) кеңейтілуі ретінде басталды. 2008 жылдан бастап, кең ауқымды келісімге қатысты талқылауға қосымша елдер қосылды: Австралия, Канада, Жапония, Малайзия, Мексика, Перу, АҚШ және Вьетнам, келіссөз жүргізуші елдердің саны он екіге жетті. 2017 жылдың қаңтар айында АҚШ келісімнен шықты. Қалған 11 ТТП елі 2017 жылдың мамыр айында оны қайта жандандыруға келісті және 2018 жылдың қаңтар айында келісімге келді. 2018 жылдың наурыз айында 11 ел келісімнің қайта қарастырылған нұсқасына қол қойды, ол Транс Тынық мұхит серіктестігі туралы жан-жақты және прогрессивті келісім деп аталды. Олардың алтауы (Австралия, Канада, Жапония, Мексика, Жаңа Зеландия және Сингапур) ратификациялағаннан кейін, келісім осы елдер үшін 2018 жылдың 30 желтоқсанында күшіне енді. ТТП-ның бастапқы нұсқасында саудадағы тарифтік емес және тарифтік кедергілерді төмендету және инвестор-мемлекеттік дауларды реттеу механизмін (ISDS) құру шаралары қарастырылған. АҚШ-тың Халықаралық сауда комиссиясы, Петерсон халықаралық экономика институты, Дүниежүзілік банк және Канаданың жаһандық істер жөніндегі бас экономистінің кеңсесі соңғы келісім ратификацияланса, барлық қол қоюшылар үшін оң экономикалық нәтижелерге әкелетінін мәлімдеді. Көптеген сарапшылар сол кезде бұл сауда келісімі геосаяси мақсатқа да қызмет ететінін айтты, атап айтқанда, қол қоюшылардың Қытай саудасына тәуелділігін азайту және оларды АҚШ-қа жақындату. Келісім екі жыл ішінде барлық қол қоюшылар ратификациялаған жағдайда күшіне енеді. Егер келісім 2018 жылғы 4 ақпанға дейін барлық мемлекеттермен ратификацияланбаса, онда ол кем дегенде 6 мемлекеттің ратификациялауынан кейін күшіне енеді, олардың жалпы ішкі өнімі барлық қол қоюшылардың жалпы ішкі өніміне тең 85%-дан асады. 2017 жылдың қаңтар айында АҚШ-тың келісімнен шығуы келісімнің күшіне енуінің кез келген мүмкіндігін тоқтатты. Осыған жауап ретінде қалған тараптар келісімнің 85% ЖІӨ шегінен тыс жаңа нұсқасын – CPTPP-ті табысты келісті, ол 2018 жылдың желтоқсанында күшіне енді.

2005 жылғы ТТЭСЭП келісіміндегі елдердің жағдайы

ТТП келіссөздерінің басталуы

ТТП-ға қол қою

ТТП-ны ратификациялау

Тарап (28 мамыр 2006 ж.)

Тарап (28 мамыр 2006 ж.)

Тарап (28 мамыр 2006 ж.)

Тарап (12 шілде 2006 ж.)

Тарап (8 қараша 2006 ж.)

Тарап емес

Тарап емес

Тарап емес

Тарап емес

Тарап емес

Тарап емес

Тарап емес

Тарап (20 мамыр 2013 ж.)

Ақпан 2008 ж.

Ақпан 2008 ж.

Ақпан 2008 ж.

Ақпан 2008 ж.

Қараша 2008 ж.

Қараша 2008 ж.

Қараша 2008 ж.

Қараша 2008 ж.

Қазан 2010 ж.

Қазан 2012 ж.

Қазан 2012 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

4 ақпан 2016 ж.

20 қаңтар 2017 ж.

Бастапқы келіссөздер

2008 жылдың қаңтар айында АҚШ Тынық мұхитының 4 елімен (P4) қаржы қызметтері саласындағы сауданы либерализациялау бойынша келіссөздер бастады. Бұл 19 ресми келіссөз раундысына және содан кейін Бас келіссөзшілер мен Министрлер кездесулері сияқты бірқатар қосымша кездесулерге әкеліп соқты, нәтижесінде 2015 жылғы 5 қазанда жарияланған келісімге қол жеткізілді.

Бастапқы келісімді ратификациялау

Жапония мен Жаңа Зеландия бастапқы келісімді ратификациялады. Жапония мен оның аймақтағы басты бәсекелесі Қытай, Оңтүстік-Шығыс Азия экономикасының қалай дамуы керек деген мәселеде қарама-қарсы пікірде. ТТП-ға дейін Жапония 1997 жылдың қыркүйегінде Азия валюталық қорын (АВҚ) құруды ұсынған, бірақ АҚШ-тың қарсылығынан кейін ол жоба іске аспады. 2011 жылы Жапония Қытай және Кореямен «ҚХР–Жапония–Корея Республикасы еркін сауда келісімі» деп аталатын ынтымақтастық келісіміне қол қойды, бұл келісім АҚШ-ты қамтыған жоқ және CJK FTA деп те белгілі. Осы арқылы Жапония Қытай Халық Республикасының «картасын» пайдаланып, ТТП келіссөздерін Қытайдан Жапонияның басымдықтарына, АҚШ-тың қолдауымен қарай жылжытуды көздеді. Жапонияда ТТП-ны ратификациялау үшін саяси реформалар қажет болды, олар ауыл шаруашылығы министрлігінің бір бөлігін премьер-министрге беруге бағытталды. 2016 жылдың 9 желтоқсанында Жапонияның Кеңесшілер палатасы қатысу туралы қаулы қабылдады. Жапония 2017 жылдың 20 қаңтарында ТТП шартының сақтаушысына (Жаңа Зеландия) бірінші ратификациялаған ел ретінде ішкі процедуралардың аяқталғанын хабарлады. Жаңа Зеландия ТТП-ны 2017 жылдың 11 мамырында ратификациялады. Жаңа Зеландияның премьер-министрі Жасинда Ардерн (2017 жылдың қазанынан бастап қызметте) 2017 жылдың қарашасында Вьетнамда Транс-Тынық мұхиты серіктестігі (ТТП) келісімін қайтадан келісуді жоспарлады, бұл Жаңа Зеландия үкіметіне шетелдік спекулянттардың қолданыстағы Жаңа Зеландия үйлерін сатып алуына тыйым салуға мүмкіндік берер еді. Ол былай деді: «Біздің пікірімізше, қолжетімді тұрғын үйлерді қамтамасыз етуге деген ниетімізді, сұранысты азайту және шетелдік спекулянттардың қолданыстағы үйлерді сатып алуына тыйым салу арқылы сауда мақсаттарымызды қанағаттандыру мүмкін».

АҚШ-тың шығуы

2016 жылғы президенттік сайлау кампаниясы кезінде сөйлеген сөзінде Республикалық партияның үміткері Дональд Трамп сайланса, Америка Құрама Штаттарын Транс-Тынық мұхиты серіктестігінен шығаруға уәде берді. Ол бұл келісім АҚШ экономикасын және оның тәуелсіздігін "әлсіретеді" деп мәлімдеді. 2016 жылдың 21 қарашасында бейнеүндемеде Трамп "Американы бірінші орынға қою" экономикалық стратегиясын ұсынды, ол "жұмыс орындары мен өнеркәсіпті АҚШ-қа қайта әкелетін әділ, екіжақты сауда келісімдерін" жүргізетінін айтты. Бұл жоспардың бір бөлігі ретінде Трамп АҚШ-тың Транс-Тынық мұхиты серіктестігінен өзінің қызметінің бірінші күнінде шығатынын растады. Макконнелл Трамптың қызметке кірісуіне дейін Конгрестің кезеңдік сессиясында ТТМ қарастырылмағанын мәлімдеді. Президент Трамп 2017 жылдың 23 қаңтарында АҚШ-ты ТТМ-нан шығару туралы президенттік жарлыққа қол қойды. АҚШ сенаторы Джон Маккейн бұл шешімді сынап, "бұл Азия-Тынық мұхиты аймағындағы Американың ығысуының алаңдатарлық белгісін береді, бұл бізге ең қажет емес уақытта" деді. АҚШ сенаторы Берни Сандерс бұл қадамды қолдап, "Соңғы 30 жылда біз миллиондаған жақсы жалақылы жұмыс орындарына нұқсан келтірген және американдық жұмысшылардың жалақысын төмендеткен "төменге бәсекелесуге" әкелген бірқатар сауда келісімдерін жасадық" деді.

АҚШ-тың қоғамдық пікірі

2018 жылы жалпы сыртқы сауда бойынша жүргізілген зерттеуде, зерттеушілер АҚШ ересек азаматтарының көп бөлігі сыртқы сауданы АҚШ өсіміне көмектесетін фактор деп қарастыратынын, ал шетелдік қауіп емес екенін анықтады. Дегенмен, халықаралық деңгейде америкалықтар Транс-Тынық мұхит серіктестігін (ТТМ) қолдауға көбінесе ең азын дайын. АҚШ халқы арасында сауда келісімін қолдау мәселесінде айқын партиялық айырмашылықтар бар. Демократиялық партия мүшелері немесе саяси тәуелсіз азаматтар Республикалық партия мүшелеріне қарағанда оған жағымды пікір білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, жастар оны қарт ұрпақтан көбірек қолдайды. Президент Дональд Трамп 2016 жылғы сайлау науқанының бағдарламалық қағидасы ретінде ТТМ-ға қарсылығын білдірді, бұл оның танымалдылығын арттырды. Сынаушылар Трамптың Қытайдың экономикалық және геосаяси ықпалын тежеуге тырысқанын айтса да, ТТМ-нан шығу осы мақсатта жасалған келісімнің тиімділігін азайтты деп шағымданады. Қалай болғанда да, еркін сауда АҚШ-та саяси тұрғыдан даулы мәселе болып қала береді. Көптеген президенттік үміткерлер оған қарсы күреседі, ал бастапқыда қолдағандар қолдауын білдіруде тартынды. 2020 жылғы президенттік сайлаудан кейін, федералды үкіметтегі сайланған шенеуніктер арасында ТТМ-ға қызығушылық жоғары емес.

Жаңа келіссөздер мен CPTPP

АҚШ-тың шығуынан кейін ТТП-ның болашағы белгісіз болды. Бірақ бірнеше қол қоюшы елдер АҚШ қатысуынсыз ТТП-ны қайта жаңартуға ниет білдірді. 2018 жылдың қаңтар айында қалған он бір ел «Тынық мұхиты арқылы серіктестік туралы толық және прогрессивті келісім» (CPTPP) деп аталған жаңа ТТП туралы келісімге келді. CPTPP мазмұнында TPP-мен бірдей, бірақ АҚШ-тың талабымен TPP-ға қосылған және енді міндетті емес 20 шарт алынып тасталды. Бұл шарттар негізінен инвестициялар, мемлекеттік сатып алу және интеллектуалдық меншік салаларына қатысты. 2023 жылғы 16 шілдеде Ұлыбританияның бизнес хатшысы Кеми Баденох «Тынық мұхиты арқылы серіктестік туралы толық және прогрессивті келісімге» (CPTPP) қосылу протоколына қол қойды. CPTPP – 11 мүше елден тұратын сауда блогы. Ұлыбритания үкіметі бұл келісім британдық бизнеске 500 миллион адамды қамтитын нарыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді және осы арқылы айтарлықтай пайда әкеледі деп мәлімдеді. Дегенмен, сыншылар бұл келісімнің 10 жылдық кезеңдегі экономикалық әсері шектеулі болады деп санайды.

Мазмұны

Келісімнің мәтінінің "заңдық тексеруге жататын" нұсқасын болашақ мүше тараптар 2015 жылғы 5 қарашада жариялады. Келісімнің толық жобаларының бөліктері бұрын көпшілікке тараған болатын. Құпия ақпаратқа түсіп кеткен құжаттардағы көптеген ережелер бұрынғы сауда келісімдеріне негізделген. ТТП мазмұны Дүниежүзілік сауда ұйымы әзірлеген стандарттардан әлдеқайда асып түседі. ТТП сауданы либералдауға жататын барлық секторлардың теріс тізімін қамтиды, нақты көрсетілгендерден басқа. ТТП онлайн саудаға жаңа ережелерді, шетелдік инвесторларға қатысты қарастырылатын мәселелерді, зияткерлік меншікті жан-жақты қорғауды, еңбек кодекстерін және мемлекеттік кәсіпорындарға қатысты бейтараптық туралы келісімді қамтиды. Мэриленд университетінің саясаттану ғылымдарының профессоры Тодд Алли мен Эндрю Лэггтің 2016 жылғы зерттеуі бойынша, ТТП мүшелері 1995 жылдан бері қол қойған 74 сауда келісімінің мәтіні АҚШ-тың бұрынғы сауда келісімдеріне ең ұқсас. 2017 жылғы зерттеуде ТТП басқа сауда келісімдерімен салыстырғанда, мемлекеттік саясаттың белгілі бір салаларында заң шығару және ережелерді іске асыру мүмкіндігі жағынан жоғары көрсеткіштерге ие екендігі анықталды.

Сауда кедергілері

Келісім 18 мыңнан астам тарифті қысқартады. АҚШ-тың өндірілген барлық тауарларына және АҚШ-тың шамамен барлық ауыл шаруашылығы өнімдеріне тарифтер жойылады, олардың көпшілігі дереу күшіне енеді. Конгресс зерттеу қызметінің мәліметінше, ТТП «сауда ағындары бойынша АҚШ-тың ең ірі еркін сауда келісімі болады (2014 жылы АҚШ тауарлары мен қызметтерінің экспорты 905 миллиард доллар, ал импорты 980 миллиард доллар құрады)». Бұдан өзге, келісім экспресс-жөнелтілімдерге арналған жеделдетілген кедендік рәсімдерді міндеттейді және электрондық хабарламаларға кедендік баж салынуына тыйым салады. Сонымен қатар, онлайн-мәмілелер үшін жеке құпияны, қауіпсіздікті және тұтынушылардың құқықтарын қорғау талаптарын қосады және онлайн кедендік формаларды жариялауға ынталандырады. Бұл шаралар шағын бизнеске ерекше пайдалы болады деп күтілуде. USTR ТТП-ға қатысушы елдердің жойылып бара жатқан жабайы флора мен фауна түрлерімен халықаралық сауда туралы конвенция (CITES) бойынша міндеттемелерін орындауын, сондай-ақ осы түрлерді қорғау және сақтау жөніндегі шаралар қабылдауын талап ететінін атап өтті. 2013 жылы, ТТП әлі келіссөздер кезеңінде болғанда, Sierra Club ұйымының жауапты сауда жөніндегі директоры Илана Соломон ТТП «біздің климатымыз бен қоршаған ортамызға тікелей қауіп төндіруі мүмкін, соның ішінде корпорацияларға берілетін жаңа құқықтар және жанар май өнеркәсібіне қойылатын жаңа шектеулер климатымызға, су ресурстарымызға және жерімізге зор әсер етеді» деген пікір білдірді. 2014 жылғы қаңтарда Қоршаған орта туралы тараудың жобасы жарияланғаннан кейін, Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі және Дүниежүзілік табиғат қоры Sierra Club ұйымымен бірлесіп ТТП-ны сынады. 2015 жылғы 25 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) жарияланғаннан кейін және бір аптадан соң ТТП аяқталғаннан кейін, сыншылар ТДМ мен ТТП арасындағы өзара әрекеттесуді талқылады. Бір сыншы ТТП-ны ТДМ үшін пайда мен зиянның аралас жиынтығы ретінде қарастырса, екіншісі ТТП-ны ТДМ-мен үйлесімсіз деп санайды, егер даму ережелері ТТП-ның кез келген басқа аспектісімен қақтығыс тудырса, онда басқа аспекті басымдыққа ие болады. Earth Friends ұйымы ТТП-ға қарсы шықты. Ақ үй ТТП-ны қолдаған Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры, Табиғатты қорғау қоры, Адамгершілік қоғамы, Жабайы табиғатты қорғау қоры, Жабайы табиғат қорғаушылар, Жануарларды қорғаудың халықаралық қоры, Дүниежүзілік жануарларды қорғау және басқа да экологиялық ұйымдардың қолдау білдірген мәлімдемелерін келтірді. Петерсон халықаралық экономика институты ТТП-ны «қазірге дейін жасалған ең экологиялық таза сауда келісімі» деп санайды. ISDS мәселесіне қатысты PIIE сарапшылары ISDS сот процесінен туындаған экологиялық саясатқа шектеулердің аз екенін атап өтті. Бұл есепте сондай-ақ, ТТП сияқты сауда келісімдері экономика мен мемлекеттік саясатқа қатысты кең ауқымды ережелер белгілейді, осы арқылы сауданы кеңейтеді, көбінесе өндіруші секторларда, және корпорациялар мен қаржы мекемелерін климатты тұрақтандыруға бағытталған болашақ шаралардан қорғайды делінген.

Адам құқықтары

АҚШ Сауда өкілі кеңсесінің мәліметінше, ТТП балалардың еңбек етуіне және мәжбүрлеу еңбегіне тыйым салады; ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығын қамтамасыз етеді; және жұмысқа қабылдаудағы кемсітушілікке тыйым салады. USTR «Халықаралық Еңбек Ұйымы мен Дүниежүзілік Сауда Ұйымының зерттеулері көрсеткендей, кеңейтілген сауда мүмкіндіктерін жұмысшылардың құқықтарын қамтамасыз етумен үйлестіру жұмысшыларға ресми сектордағы, жалақы төленетін, ең төменгі жалақысы, әлеуметтік жәрдемақысы және қауіпсіздік бағдарламалары бар экспорттық салалардағы жұмысқа өтуге көмектеседі» деп мәлімдейді. PolitiFact Малайзияның 2015 жылдың маусым айында ТТП талаптарына сәйкес келе бастағанын, адам саудасының құрбандарына қатысты жағдайды жақсарту үшін заңнамасын өзгерте отырып, осы бағытта қадам жасағанын атап өтті. ТТП-ға қатысу Вьетнамды адам құқықтары саласында жақсы көрсеткіштерді көрсетуге итермеледі. Авторлық құқық автордың өміріне 70 жыл қосылған мерзімге беріледі. АҚШ Сауда өкілі кеңсесінің пікірінше, ТТП қол қойған елдерден жоғары патенттеу стандартын орнатуды және авторлық құқықты күшті қорғауды талап ету арқылы инновацияларды дамытуға мүмкіндік береді. Американ университетінің экономика профессоры Уолтер Парк, қолданыстағы әдебиетке сүйене отырып, ТТП-дағы фармацевтикалық қорғау дамушы елдерде патенттік лицензиялауды кеңейтуге, технологиялық трансферге, жергілікті тәжірибе алуға, жаңа дәрілерді көп елде тіркеуге, маркетингтік және тарату желілерін дамытуға және фармацевтикалық инновациялардың бастапқы кезеңдерін ынталандыруға ықпал етеді деп санайды. 2011 жылдың желтоқсанында АҚШ тарапынан ұсынылған келісімге қатысты патенттер мен авторлық құқықтарды қорғау ережелерінің кейбіреулері Корея-АҚШ сауда келісімі мен Контрафактік саудаға қарсы келісімнен (ACTA) асыра шектеулі деп сынға ұшырады. Авторлық құқық мерзімін ұзарту және ресми шағымсыз сотқа жүгіну құқығы (яғни, тиісті органдар ресми шағым болмаса да сот процесін бастауға құқылы) бұрын Жапониядағы өткізілген даулы мәселелердің бірі болғандықтан қабылданбады. Дегенмен, соңғы келісім авторлық құқықтың қолданылу мерзімін АҚШ заңнамасына сәйкес, автордың өміріне 70 жыл қосылған мерзімде белгілейді. Жапон манга сериялары «Love Hina» және «Mahou Sensei Negima!» авторы Кен Акамацу келісімнің Жапонияда кең таралған доджинси (жеке басылым) туындыларын жоя алатынынан алаңдаушылық білдірді. Акамацу ТТП «туынды доджинсиді жояды. Осының салдарынан бүкіл манга индустриясының күші де әлсірейді» деді.

Дәрілік заттар

2015 жылдың мамыр айында Нобельдік сыйлықтың иегері, экономист Пол Кругман ТТП патенттік заңнаманы күшейтіп, ірі фармацевтикалық компаниялар мен Голливуд сияқты корпорацияларға тұтынушылардың есебінен сыйақыларын арттыру арқылы үстемдік алуға мүмкіндік береді деп алаңдады, сондай-ақ дамушы елдердің халқы ТТП режимінде дәрі-дәрмекке қол жеткізе алмайды деген опасыны білдірді. Алайда, Америка университетінің экономика профессоры Уолтер Парк экономикалық зерттеулерде мұның міндетті түрде орын алуына күмәнді екенін айтады: кейбір дамушы елдерде дәрі-дәрмектерге қатысты зияткерлік меншік құқықтарын нақтылау бағаның өсуіне және дәрі-дәрмекке қолжетімділіктің төмендеуіне әкеп соқпады. 2015 жылдың шілдесінде «New England Journal of Medicine» журналында жарияланған редакциялық мақалада «Шекарасыз дәрігерлер» және «Оксфам» ұйымдарының патенттерді ұзартуға байланысты дәрі-дәрмек бағасының өсуі миллиондаған адамның өмірін қауіпке тікелей ұшыратуы мүмкін деген алаңдаушылықтары келтірілді. «Деректердің эксклюзивтілігін» ұзарту «Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы сияқты дәрі-дәрмектерді реттеуші органдарға белгілі бір мерзімге дейін дәрі-дәрмектің жалпылама нұсқасын тіркеуге кедергі келтіруі мүмкін». Мақалада TPP теориялық тұрғыдан алғанда, елдің денсаулық сақтау регламенттерінен туындаған «жоғалған пайда» үшін корпорациялардан өтемақы талап етуі мүмкін екені айтылады. Австралияның Халық денсаулығы қауымдастығы (PHAA) 2014 жылдың ақпан айында «ТППА-дан күтілетін экономикалық пайданың денсаулық сақтаудың нашарлауымен және осы денсаулық сақтаудың нашарлауымен байланысты экономикалық шығындармен қалай төмендеуі мүмкін екенін» көрсететін баспасөз хабарламасын жариялады. АҚШ Конгресінің бірқатар мүшелері, оның ішінде сенатор Берни Сандерс және өкілдер Сандер М. Левин, Джон Конирс, Джим Макдермот, қазір зейнеткерліктегі Генри Уаксман, сондай-ақ Джон Льюис, Чарльз Б. Ренгел, Эрл Блуменауэр, Ллойд Доггет және бұрынғы конгрессмен Пит Старк дәрі-дәрмекке қолжетімділік туралы алаңдаушылықтарын білдірді. TPP патенттерді ұзарту арқылы зияткерлік меншікті қорғау арқылы дамушы елдерде, әсіресе Вьетнамда пациенттердің қолжетімді дәрі-дәрмектерге қолжетімділігіне кедергі келтірілуі мүмкін.

Инвестор-мемлекет аралық төрелік

ТТП келісімі инвесторлар мен мемлекеттер арасындағы дауларды шешу механизмін (ISDS) құрады, ол инвесторларға келісімшартты бұзғаны үшін шетелдік үкіметтерді сотқа беру құқығын береді. Мысалы, егер инвестор сауда келісімінің мүшесі "А" елінде инвестиция жасаса және "А" елі осы келісімді бұзса, онда инвестор "А" елінің үкіметін бұзуы үшін сотқа шақыруы мүмкін. ISDS шетелдік елдердегі инвесторларға шетелдік үкіметтердің әрекеттерінен "айырмалаудан бас тарту", "мүлікті өтеусіз иеліктен айырудан қорғау", "әділетсіздіктен қорғау" және "капиталды аудару құқығы" сияқты негізгі қорғауды қамтамасыз етуді көздейді: бірақ мұндай заңдардан зиян шеккен инвесторларға ақшалай өтемақы төлеуге мүмкіндік береді. АҚШ Сауда өкілінің кеңсесінің мәлімдемесіне сәйкес, ISDS нақты келісімшарт бұзушылықтарын қажет етеді және корпорацияларға тек "жоғалған пайда" үшін сотқа жүгінуге рұқсат бермейді. ТТП темекі өнеркәсібін ISDS процесінен ерекше жағдайға алып қойды. Бұл шешім темекіге қарсы заңдарға қарсы іс-қимылдарға байланысты туындаған алаңдаушылықтарға жауап ретінде қабылданды, соның ішінде Philip Morris v. Uruguay ісі де бар. Темекіні ISDS-тен алып тастау – халықаралық сауда келісіміндегі алғашқы жағдай. Стиглиц сондай-ақ ТТП мұнай компанияларына көміртегі шығарылымдарын азайту және жаһандық жылынуға қарсы күресу үшін үкіметтерді сотқа беру құқығын береді деп мәлімдеді. 2015 жылдың қарашасында Колумбия профессоры Джеффри Сакс ТТП-ның ISDS жүйесі инвесторларға зор билік береді және барлық мүше елдердің сот жүйелеріне зиян келтіреді деген қорытындыға келді. Ол ISDS корпорациялар өздерінің пайдасына кері әсер ететін ережелерді әлсірету үшін үкіметтерді қысымға салу үшін қолданылып келгенін айтады. 2016 жылдың ақпан айында Колумбияның тұрақты инвестициялар орталығының Лиза Джонсон мен Лиза Сакс және Жер институтының Джеффри Сакс шетелдік корпорациялардың ұлттық үкіметтің әрекеттеріне қатысты халықаралық төрелікте сотқа шақыруға құқылы екенін мәлімдеді, егер шаралар (қоғамдық денсаулық, ұлттық қауіпсіздік, қоршаған орта, азық-түлік және дәрі-дәрмек, экономикалық дағдарыстарға жауап беру сияқты) олардың пайдасына және экономикалық мүдделеріне кері әсер ететін болса. Public Citizen's Global Trade Watch ұйымының өкілі Лори Уоллах ТТП келіссөздері кезінде де осындай мәселелерді көтерген. 2016 жылдың ақпан айында сенатор Элизабет Уоррен ТТП-ға қарсы пікір білдіріп, Египет өзінің ең төменгі жалақысын көтергендіктен Египетке қарсы іс қозғаған француз компаниясын мысал ретінде келтірді. Алайда, The Washington Post редакциясы бұл жағдайды сипаттауға қарсылық білдіріп, "Францияның Veolia, қалдықтарды басқару компаниясы, Александрия қаласының үкіметімен жасасқан келісімді орындау үшін ISDS-ті пайдаланды, егер шығындар өскен жағдайда өтемақы талап етіледі; компания жалақының өсуі осы ереженің орындалуына себеп болды деп санайды. Айтпақшы, Veolia Александриямен бірге Дүниежүзілік банк қолдаған парниктік газдарды азайту жобасы бойынша жұмыс істеді, бұл халықты пайдалануға бағытталған корпоративтік жоспар емес. Бұл іс – ең көп дегенде Veolia-ға ақшалай өтемақы төленуіне әкелуі мүмкін, ең төменгі жалақыны жоюға емес – әлі де сотта қаралып жатыр". АҚШ Сауда өкілінің кеңсесі ISDS "еңбек құқықтарын, қоршаған ортаны немесе қоғамдық игіліктердің басқа да мәселелерін қорғау үшін үкіметтердің кез келген шараны қабылдау құқығына" қарсылық білдіреді деген пікірді жоққа шығарады. АҚШ кем дегенде 50 мұндай келісімге қатысқан, тек 13 ISDS ісі қаралды және ISDS ісі бойынша ешқашан жеңіліске ұшырамады. PIIE ISDS "арбитрлердің адалдығына күмән тудыратын" талапты жоққа шығарады, арбитрлер бейтараптыққа ант береді және істің екі тарапы да арбитрлерді таңдайды. Міндеттерге "ең төменгі жалақы, жұмыс уақыты және еңбек қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты жұмыс жағдайларының заңдары" жатады. Петерсон халықаралық экономика институты "ТТП АҚШ-тың бұрынғы еркін сауда келісімдеріне қарағанда еңбек құқықтарын қорғау бойынша көбірек шараларды қамтиды" деп мәлімдеді. 2016 жылдың қаңтар айында Human Rights Watch Вьетнам, Малайзия және Брунеймен жасалған ТТП қосалқы келісімдерінің "сауда келісімдерінде еңбек құқықтарын қорғау бойынша бірегей және маңызды қадам" екенін айтты, бірақ бұл ережелерді орындау әлі де күдіс тудырады: "осы ережелердің сақталуын бағалау үшін АҚШ тарапынан субъективті бағалау қажет, оны жүзеге асыру жылдарға созылуы мүмкін және сыртқы саясат мақсаттарынан, коммерциялық мүдделерден және басқа да саяси факторлардан туындайтын кедергілерге тап болуы мүмкін". Дартмут университеті экономикасының профессоры Эмили Бланшард ТТП саяси оңшылдар тарапынан сыналып келгенін, бірақ прогрессивтердің ТТП-ны қолдауы керек екенін айтады: "ТТП-ның жаңа прогрессивті ережелер жинағы – балалар еңбегіне және жұмыс орнындағы кемсітушілікке қарсы күресуге, заңсыз ормандарды кесуге және қорғалатын түрлермен саудаға тыйым салуға, сондай-ақ тұтынушылардың алдануына қарсы қорғау шараларын қамтиды – бұл прогрессивті саясаттың жаһандық аренадағы маңызды қадамы болар еді". 2015 жылдың мамырында АҚШ конгрессмені Сандер Левин сауда келісімдерін орындаудың қиын екенін айтты, Вьетнамның ТТП еңбек стандарттарына сәйкес келуге дайындығына күмән келтірді. Сенатор Элизабет Уорреннің баяндамасында бұрынғы АҚШ еркін сауда келісімдерінің еңбек стандарттары мен осы ережелерді орындау арасында үлкен айырмашылық бар екені көрсетілді.

Регламенттік ынтымақтастық

ТТП әлі қабылданбағанымен, келісімде ДСҰ-да кездесетіннен асып түсетін ауыл шаруашылығы саласындағы реттеушілік ынтымақтастықтың түрлері енгізілген. Бұл ТТП-ға қол қойған мемлекеттердің реттеушілері бір-бірімен байланыс орнатып, сенімділік қалыптастырғанын білдіреді. АҚШ-тағы ұйымдасқан еңбек ұжымдары келіссөздер кезінде бұл сауда келісімінің өндіріс және қызмет көрсету салаларындағы жұмысшылардың есебінен корпорацияларға басым пайда әкелетінін айтты. Экономикалық саясат институты мен Экономикалық және саясатты зерттеу орталығы ТТП АҚШ-та жұмыс орындарының қысқаруына және жалақының төмендеуіне алып келуі мүмкін екенін мәлімдеді. Экономистер Питер А. Петри мен Майкл Г. Пламмер ТТП ең алдымен байларға пайда келтіреді деген пікірге қарсы шықты. Олардың талдауына сәйкес, "ТТП-дан күтілетін пайда тең бөлінеді – еңбек капиталдан артық пайда көреді, ал бағаның төмендеуі төмен кірісті отбасыларға тиімді болады. Кейбір жұмысшылар жұмысын ауыстыруға мәжбүр болады, бірақ олар кез келген жылы болатын жұмыс орындарының қалыпты айналымының шағын бөлігін құрайды, ал ұлттық мүдделер олардың бейімделу шығындарын толық өтеуді талап етеді. Бұл келісім ТТП-ға мүше ең кедей елдердің жұмысшыларына да пайда әкеледі". Гарвард университетінің экономисі Роберт З. Лоуренс жүргізген зерттеулер көрсетіп тұрғандай, "ТТП-дан еңбек табысының үлесі капитал табысынан сәл жоғары болады. Барлық кіріс топтарындағы отбасылар шамамен бірдей үлес көреді, бірақ шығындардың арақатынасын ескергеннен кейін, кедей және орта таптағы отбасылардың үлесі жоғары кірісті отбасыларға қарағанда сәл артық болады". The Wall Street Journal газетінде жарияланған Эд Гервиннің пікірінше, ТТП келісімі АҚШ-тағы шағын бизнеске пайда әкеледі және оны қолдау керек. Олар ТТП "АҚШ компанияларының салыстырмалы артықшылықтарын пайдаланатын білімді талап ететін қызметтер саудасын дамытады" деп санайды, "ТТП-ны тоқтату Америкаға фабрикалық өндірісті қайтаруға көмектеспейді" деп атап өтеді және Қытайды ТТП мүшелерінің нормативтік талаптары мен стандарттарына сәйкес болуға мәжбүрлейді деп мәлімдейді.

Дүниежүзілік банк есебі

Дүниежүзілік банк мәлімдегендей, егер қол қоюшылар ТТП-ны ратификацияласа, «келісім 2030 жылға қарай мүше елдердің ЖІӨ-ін орташа есеппен 1,1 пайызға дейін арттыруы мүмкін. Сондай-ақ, 2030 жылға қарай мүше елдердің саудасын 11 пайызға дейін ұлғайтып, аймақтық сауданың өсуіне серпін береді. Бұл өсім 1990-2007 жылдар аралығындағы шамамен 10 пайыздан 2010-2014 жылдар аралығында орташа есеппен 5 пайызға дейін төмендеген еді». Дүниежүзілік банк келісімнің барлық қол қоюшы елдерде нақты жалақыны арттыратынын атап көрсетеді: «Мысалы, АҚШ-та нақты жалақыдағы өзгеріс шамалы болады деп күтілуде, себебі біліктілігі жоқ және білікті жұмысшылардың жалақысы 2030 жылға қарай тиісінше 0,4 және 0,6 пайызға өседі. Ал Вьетнамда ТТП 2030 жылға қарай біліктілігі жоқ жұмысшылардың нақты жалақысын 14 пайыздан астамға дейін арттыруы мүмкін, себебі біліктілігі жоқ еңбекке көп көлемді өндіріс (мысалы, тоқыма өндірісі) Вьетнамға көшеді». АҚШ Халықаралық сауда комиссиясы ТТП-дан ең көп пайда көретін АҚШ салаларын былай анықтады: жолаушылар автомобильдері; киім, сүт өнімдерін өндіру; бөлшек және көтерме сауда; және бизнес-қызметтер. Ал ең көп зиян көретін салалар: автокөлік бөлшектері; тоқыма; соя өндірісі; көлік және туризм; химия және фармацевтика.

Global Affairs Canada бас экономисінің кеңсесі

Global Affairs Canada бас экономистінің кеңсесінің есебіне сәйкес, ТТП-ны ратификациялау 2040 жылға қарай Канаданың ЖІӨ-ін 4,3 миллиард долларға арттырады. Бұл, негізінен, Азия-Тынық мұхиты аймағындағы нарықтарға артықшылықты қол жеткізу мүмкіндігіне байланысты. Алайда, Тафтс университетінің екі экономисі Петридің зерттеуі толық жұмыспен қамту сияқты нақты емес болжамдарға негізделгенін мәлімдейді: жоғалған жұмыс орындары басқа салаларда дереу толықтырылады. Есепте көрсетілгендей, барлығы 771 000 жұмыс орны жойылады және қатысушы елдер үшін оң экономикалық әсерлер мардымсыз болады. Гарвард экономисі Роберт З. Лоуренс Тафтс зерттеушілері қолданған модельдің «ТТП-ның әсерін сенімді түрде болжауға қолайлы емес» екенін айтады және Петри мен Пламмер қолданған модельдің жоғарырақ екенін көрсетеді.

Либерализация

Като институтының ТТП тарауларын талдауына сәйкес, 15 тарау либералдау әсер етеді, 5 тарау протекционистік әсер етеді, ал 2 тарау бейтарап әсер етеді. Жалпы алғанда, ТТП шарттары негізінен либералдаушы болып табылады. Ғалымдар Питер Петри мен Майкл Пламмер ТТП-ны "динамикалық процесс және бәсекеге қабілетті либерализацияның мысалы" деп сипаттайды, және осы сипатталған либерализация Азия-Тынық мұхиты аймағы үшін басқарудың жаңа түріне, сондай-ақ мемлекеттік шекарадан арғы саудаға әкелуі мүмкін. Талдаушы және экономист Б. Р. Уильямсқа сәйкес, АҚШ сауда кедергілерін азайту және АҚШ инвестицияларын арттыруда маңызды рөл атқарады. Уильямс АҚШ-тың "әсіресе Азия-Тынық мұхиты аймағында сауданы либералдауға арналған кеңрек платформа құруды" көздегенін түсіндіреді. Ғалымдар C. Ли және J. Уэлли ТТП-ның либералдау әсерін түсіндіру үшін сандық тәсілді зерттеді. Ли мен Уэлли ТТП-ның сауданы либералдау мен жаңа нарықтарға тигізетін әсерін зерттеу үшін сандық тепе-теңдік модельдеуін қолданды.

Қытай

2020 жылғы зерттеуге сәйкес, ТТП Қытайды өз ішкі либералды нарық реформаларын жүзеге асыруға түрткі берді. Қытайдың реформаға ұмтылған элиталары реформаны негіздеу үшін ТТП-ны пайдаланды. Қытайдың келісімнен мүлдем шығарылуын болжай отырып, Қытай фирмалары ТТП-ға мүше елдерде өндіріс құруға инвестиция салуды бастады. 2020 жылдың мамыр айында Қытай премьер-министрі Ли Кэцян Қытайдың CPTPP-ге қосылуға құлшынып, ашық көзқарас танытып отырғанын мәлімдеді. 2020 жылдың қараша айында Қытай мен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы он төрт ел Өңірлік жан-жақты экономикалық серіктестік сауда келісіміне қол қойды.

Геосаяси саясат

ТТП Жапонияның экономикасын жандандыру үшін экономикалық реформалар жасау мүмкіндігін арттырар еді, бұл Оңтүстік Кореяның ТТП-ға қосылуымен бірге Қытайға экономикалық әсер еткізе алатын еді. Қытай экономикасының бәсекеге қабілеттілігін төмендету және Қытай басшылығының Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы сауда ережелерін анықтау мүмкіндігін азайту арқылы, Қытай үкіметі экономикасын либерализациялауға ішкі және сыртқы күшті қысымға тап болар еді. Оңтүстік Корея "негізінен Қытай мен АҚШ арасындағы экономикалық қарым-қатынастардағы тепе-тәуелділікті сақтау мақсатында" ТТП-ға қатыспады, бірақ ең ірі экономикалық бәсекелесі Жапония қатысуға шешім қабылдағаннан кейін оған қосылуға көбірек қызығушылық танытты. 2016 жылдың қаңтар айында АҚШ Ұлттық өндірушілер қауымдастығы ТТП-ны қолдап, "осындай келісім болмаса, АҚШ экономикалық көшбасшылықты басқа әлемдік державаларға өткізіп, оларға аймақтағы экономикалық қатынас ережелерін белгілеуге рұқсат береді" деді. Мэриленд университетінің саясаттанушылары Тодд Алли мен Эндрю Лэггтің 2016 жылғы зерттеуі ТТП стандартты құқықтық мәтінге айналса, ол болашақ сауда ынтымақтастығы мен келісімдерін қалыптастыратынын көрсетті.

АҚШ-тың ескертулері

ТТП-ның бастапқы нұсқасы кейбір сарапшылардың пікірінше, Қытайдың көрші елдерін АҚШ-қа жақындатып, олардың қытай саудасына тәуелділігін азайтуы мүмкін еді. Егер ТТП ратификацияланса, әлемдік экономиканың болашақ ережелеріне АҚШ-тың ықпалы күшейер еді. АҚШ қорғаныс министрі Эш Картер ТТП-ның қабылдануын АҚШ үшін тағы бір әуе кемесін құрумен теңестірді. Конгресс зерттеу қызметінің мәліметінше, «Көптеген азиялық саясаткерлер – дұрыс немесе бұрыс – АҚШ-та ТТП сәтсіздігін аймаққа деген АҚШ-тың қызығушылығының төмендеуі және лидерлік танытуға қабілетсіздігінің белгісі ретінде түсіндіруі мүмкін. ТТП-ны аяқтамау, шын мәнінде, Қытайға өзінің сауда және инвестициялық бастамалары арқылы аймақтық сауда және дипломатия ережелерін қалыптастыруға мүмкіндік береді, бұл АҚШ мүдделеріне тиімсіз аймақтық ережелер мен нормаларды құруы мүмкін». Гарвард университетінің халықаралық қатынастар профессоры Стивен М. Уолт, Трамп әкімшілігі ТТП-дан бас тартқаннан кейін, ТТП-ны «бірқатар азиялық елдерді АҚШ-қа тығыз байланыстыратын маңызды институт» деп сипаттады. Еуропалық саясатты зерттеу орталығы (ECIPE) 2012 жылы ТТП-ның «ТТП елдеріндегі еуропалық ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаушыларға қауіпті қатер төндіретінін» болжады. 2014 жылы ECIPE ТТП-ның «Еуропаға айтарлықтай теріс әсер ететін алғашқы бәсекелестік экономикалық интеграция болады. Ұзақ мерзімді перспективада, теріс әсерлер инвестициялар, өнімділік және бәсекеге қабілеттілік сияқты динамикалық факторларға байланысты туындауы мүмкін». Паскаль Лами ТТП-ны «ескі үлгідегі ірі сауда келісімдерінің соңғысы» деп атады. 2016 жылдың ақпан айында БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі сарапшысы Альфред де Зайас ТТП-ның негізінен кемшілікке ұшырағанын және сауда келісімдерінің ескірген моделіне негізделгенін, ал үкіметтер ТТП-ға қол қоюға немесе ратификациялауға тиіс емес екенін мәлімдеді. Де Зайас пікірінше, халықаралық адам құқықтары жүйесі елдерге міндетті құқықтық міндеттемелер жүктейді, соның ішінде Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт, ал сауда адам құқықтары жүйесі шеңберінде жүргізілуі керек. ТТП-дағы Инвестор-Мемлекет дауды шешу тегі (ISDS) бойынша инвесторлар үкіметке талап қоюға құқылы, ал үкімет инвесторларға талап қоя алмайды. Де Зайас бұл теңсіздіктің жүйені әділетсіз ететінін айтты. Ол сондай-ақ, халықаралық құқық, оның ішінде есеп берушілік пен ашықтық, сауда келісімдерінен жоғары тұруы керек екенін қосты.

Валюталық манипуляция

Кейбір сыншылар, тіпті ТТП-ны қолдайтындар келісімде валюта манипуляциясымен айналысатын елдерге, әсіресе Қытайға қарсы шаралар енгізілсін деген ниетте болды. Алайда, Тафтс университетінің халықаралық саясат профессоры Дэниел Дрезнер сауда келісімінде АҚШ-тың ақша саясатын шектейтін валюталық манипуляцияларға шектеулер енгізілмейтінін айтты. Гарвард экономисі Джеффри Франкель валюта манипуляциясы туралы ережелерді ТТП-ға енгізу қателік болар еді деп мәлімдеді. Франкель валюталық манипуляцияны іске асыру қиын болатынын атап өтті (өйткені валютаның шамадан артық немесе жетіспей бағаланғанын анықтау мүмкін емес); "валюта манипуляциясы" көбінесе заңды болуы мүмкін; Қытай, көбінесе валюта манипуляторы деп саналады, ТТП-ға мүше емес; валюта манипуляциясы туралы айыптаулар көбінесе негізсіз; және ол АҚШ-тың ақша-кредит саясатын шектейді. АҚШ-тың Вермонт штатының сенаторы Берни Сандерс "ТТП - бұл "еркін сауда" келісімінен әлдеқайда көп нәрсе" деп мәлімдеді. Алайда Джорджтаун университетінің профессоры Марк Л. Буш және Макгилл университетінің профессоры Кшиштоф Ж. Пелк қазіргі сауда келісімдері ұзақ және күрделі екенін атап өтті, өйткені олар көбінесе тарифтерге қоса, саудаға тарифтік емес кедергілерді, мысалы, әртүрлі стандарттар мен ережелерді қарастырады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері тарифтік кедергілердің тұрақты түрде төмендеуіне байланысты елдер сауда кедергілерін тарифтік емес кедергілер түрінде енгізуге бейімділік арта түсті. Ұлттық фирмалар көбінесе өз үкіметтеріне шетелдік фирмаларды ығыстыруға бағытталған ережелерді қабылдауға лобби жасап жүреді. ТТП осы "саудаға жасырын шектеулердің" көптеген түрлерін шешеді, мысалы, "осы шараларды келісілген ғылыми негізде құру; реттеуді қалыптастыру процесін ашықтығын арттыру; және шетелдік экспорттаушыларға осы шараларды әзірлеуде мағыналы үлесім қосуға мүмкіндік беру".

Келіссөздердің құпиялылығы

ТТП келіссөздері аяқталғанға дейін үлкен құпиялықта жүргізілді. Келісім жобалары келіссөздер барысында құпия сақталды, тіпті үкіметтік шенеуніктерге, оның ішінде АҚШ Конгресіне және келіссөздерге қатысқан бизнес өкілдеріне де жұмыс мәтініне қол жеткізу шектеулі болды. Осыған қарамастан, WikiLeaks ТТП жобаларының бір бөлігін жариялады: 2013 жылы зияткерлік меншік тарауының жобасын, 2014 жылы қоршаған орта тарауының жобасын және 2014 жылы зияткерлік меншік тарауының соңғы нұсқасын. 2012 жылы Public Citizen's Global Trade Watch сияқты, тұтынушылардың құқығын қорғайтын сыншылар келісімге қатысты ашық келіссөздерді талап етті. АҚШ Сауда өкілі Рон Кирк, АҚШ Сауда өкілінің кеңсесі (USTR) "біздің мүмкіндігімізше ең белсенді және ашық процесті жүргіздік" деп мәлімдеді, бірақ "келіссөздердегі күшті сақтап қалу және серіктестерімізді олар әдетте талқыламаған мәселелерді көтеруге ынталандыру үшін" "кейбір жасырындық пен құпиялылық" қажет екенін айтты. Ол бұл жағдайды табиғи деп бағалап, Америка еркін сауда аймағының жобалары жарияланған кезде келіссөзшілер соңғы келісімге келе алмағанын еске салды. Егер бұл заң қабылданса, Вайдн заң жобасы Конгрестің USTR қызметі туралы ақпаратқа қол жеткізуін арттыратынын айтты. Майкл Р. Вессел, АҚШ-тың сауда дефициті жөніндегі комиссияның бұрынғы комиссары 2015 жылдың мамырында өзі сияқты "жасырын рұқсат алған кеңесшілерге" "біз ұсынған нақты ұсыныстар мен тәсілдерге қатысты біздің сын-пікірімізді жария етуге тыйым салынды" деп мәлімдеді. Ол мәтіннің тек бір бөлігі ғана ұсынылғанын, оны "USTR шенеунігінің қадағалауымен оқуға берілгенін", қауіпсіз үкіметтік сайттағы ақпарат ең соңғы нұсқада болмағанын және кеңесшілердің бұл ақпаратты алуы үшін "белгілі бір үкіметтік мекемелерге барып, материалдарды оқуға тіркелуі" керек екенін, тіпті сонда да "әкімшілік біз не қарауымызға және не қарауымызға болмайтынын анықтайды және көбінесе келісімнің салдарына түсіну үшін маңызды нақты мәтіннің орнына мұқият өңделген қорытындыларды ұсынады" деді. 2015 жылдың маусым айында АҚШ сенаторы Рэнд Пол, Кентукки штатының республикашысы, ТТП ратификациясын жеделдетуге бағытталған заң жобасына қарсы дауыс берді, себебі сауда келісімінің құпиялылығы оны алаңдатты.

Өнеркәсіптің ықпалы

АҚШ сенаторы, Массачусетс штатының демократы Элизабет Уоррен корпорациялар мен өнеркәсіп АҚШ сауда келіссөздеріне пропорциядан тыс әсер етеді деп айыптады. Ол 2016 жылдың шілдесінде АҚШ саудалық кеңесші комитеттерінің 85% орындары "ірі корпорация басшылары немесе өнеркәсіп лоббистері" ұстап отырғанын, ал комитет мүшелері келіссөзшілерге "құлаққа сыбырлайды" деп мәлімдеді.

Саясаткерлер мен белсенділердің сын-пікірлері

2014 жылы тіл білімі маманы және саяси белсенді Ноам Чомски ТТП-ның «пайданы және үстемдікті барынша арттыруға бағытталған неолибералды жобаны іске асыру үшін, сондай-ақ әлемдегі жұмысшы халықты бір-бірімен бәсекелестіруге түсіру, жалақыны төмендетіп, қауіпсіздіксіздікті күшейту үшін» ескерткен. Сенатор Берни Сандерс (I VT) ТТП сияқты сауда келісімдері «жұмысшы отбасыларын қиратқан және ірі корпорацияларды байытқан» деп мәлімдейді.