Кіріспе
Неаполь ғасырлар бойы Италия музыкасында ғана емес, Батыс Еуропа музыкалық дәстүрінің жалпы тарихында да маңызды және жанды рөл атқарды. Бұл ықпал 16 ғасырдағы алғашқы музыкалық консерваториялардан бастап, Барокко дәуіріндегі Алессандро Скарлатти музыкасы, сондай-ақ Перголези, Пиччини және, әрі қарай, Россини мен Моцарттың комикалық операларына дейін жетеді. 19 ғасырдың соңындағы неаполитандық халық музыкасының сергектігі "O Sole mio" және "Funiculì Funiculà" сияқты әндерді біздің музыкалық санамыздың берік бөлігіне айналдырды.
Naples has played an important and vibrant role over the centuries not just in the music of Italy, but in the general history of western European musical traditions. This influence extends from the early music conservatories in the 16th century through the music of Alessandro Scarlatti during the Baroque period and the comic operas of Pergolesi, Piccinni and, eventually, Rossini and Mozart. The vitality of Neapolitan popular music from the late 19th century has made such songs as'O Sole mio and Funiculì Funiculà a permanent part of our musical consciousness.
Наполеондық ән
Canzone Napoletana – көпшілік неаполитан музыкасы туралы ойлағанда есімізге келетін нәрсе. Ол «O sole mio, Torna a Surriento, Funiculì funiculà» сияқты көптеген жазылған халық әндерін қамтиды. Неаполитан әні 1830 жылдары Неапольдің Мергеллина ауданындағы танымал шіркеу – Пьедигротта Мадоннасына арналған жыл сайынғы Пьедигротта фестивалі үшін өткізілетін ән жазу конкурсы арқылы ресми институтқа айналды. Бірінші фестивальдің жеңімпазы атақты опера композиторы Гаэтано Доницеттидің «Te voglio bene assaie» әні болды. Фестиваль 1950 жылға дейін үздіксіз өткізіліп, содан кейін тоқтатылды. 1950 жылдары Италия мемлекеттік радиосында Неаполитан әнінің келесі фестивалі біршама сәтті болды, бірақ ол да ақырында тоқтатылды. 1950 жылдан бері Тотоның «Malafemmena», Ренато Карозоненің «Maruzzella», Марио Тревидің «Indifferentemente» және Серджио Брунидің «Carmela» сияқты әндер жарық көрді. Бұл жанрдың алдыңғы классикалық туындыларынан бірнеше онжылдық өткенімен, олар өздері де «классикаға» айналды. (Толығырақ ақпарат алу үшін негізгі мақаланы қараңыз.)
Мандолина
Италияда мандолиннің әртүрлі түрлері қолданылады; олар қалалар немесе аймақтардың аттарымен аталады, мысалы, "римдік", "ломбард", "геновалық" және "неаполитандық" мандолин. (сонымен қатар қараңыз: мандолина). Олардың мөлшері, пішіні, ішектердің саны және құлағы (строй) әртүрлі болуы мүмкін. Дәстүрлі неаполитан мандолинасы көз жас пішіндес, ыдыс тәрізді артқы жағымен және ерекше кесілген және пішінді алдыңғы жағымен (дыбыс тақтасымен) жасалады; оның сегіз ішегі бар, олар скрипканың төрт құлағына (g, d', a', e') жұптасқан. Ішектерге медиатормен ойнайды, ол медиатордың бір-біріне үйлесімді ішектердің үстінен жылдам қозғалуынан туындайтын жылдам және ерекше тремоло дыбысын шығарады. Осы конфигурацияда неаполитан мандолинасы 18 ғасырдың ортасынан бастап Неапольде кеңінен өндіріле бастады. Мандолинаны көне, дәстүрлі халық музыкасының, мысалы, Неаполь әнінің (Canzone Napoletana) ескірген құралы деп есептегенімен, бұл аспаптың классикалық тарихы бар. Неаполь консерваториясының мандолина студенттері аспап үшін арнайы жазылған музыкалық репертуардан үзінділер орындауға міндетті, олардың арасында Вивальди, Бетховен және Паганинидің шығармалары бар. Әдетте, бұл аспап гитарамен бірге қолданылады; мандолина-гитара дуэті – бұл постэггиаторилердің, мейрамханадан мейрамханаға саяхаттап, сыйлықтар үшін серенада орындайтын көше музыканттарының дәстүрлі құралы. Неапольде мандолина академиясы бар, ол бұл стереотиппен күресуге тырысады, аспап үшін басқа музыканы, классикалық және заманауи музыканы насияттайды.
Сценариат
Шетелде аз танымал, бірақ Неапольде өте танымал, бұл жергілікті сахналық музыкалық форма – Сценариата. ХХ ғасырдың басында олар АҚШ-та итальяндық иммигранттар тұратын аудандарда орындалды. Бұл форманы «музыкалық драма» деп атайды және ол көбінесе отбасылық қайғы, үйден кетудің азабы, жеке алдау мен сатқындық, махаббаттағы опасыздық және ұсақ-түйек қылмыс әлеміндегі өмір туралы болады. Ол әрқашан неаполитан диалектісінде айтылады және орындалады. Оқиға әрбір бірнеше минут сайын ән салу үшін тоқтатылады. Көптеген сюжеттер кейіннен белгілі бір әндерді насихаттау үшін құрылған жұқақ құрылымға ие болды. Сценариата Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай басталды, 1920 жылдары өте танымал болды, содан кейін сәл уақытқа жоғалып, бірақ 1960 жылдан бері жаңа буын орындаушыларының арқасында қайта жанданып келеді. Бұл жанрдың ең танымал орындаушылары – неаполитандық Марио Мерола, Пино Мауро және Марио Треви. Ең танымал сценариата – 1929 жылы Бовио мен Альбаноның осы аттас әнін көрсету үшін жазылған «Заппаторе» (яғни «жер жыртушы», егіс үшін жерді өңдеп, тырмалайтын адам). Кейін ол сахналық қойылымға айналды және тіпті бірнеше рет фильмге түсірілді, алғашқысы Нью-Йорктегі Кішкентай Италиядағы киностудияда жасалды.
Кантаутор
(Көбінесе, "әнші-құрастырушы" ретінде аударылады.) Бұл музыка ондаған жылдар бойы Италияда өте танымал болды және оның танымалдылығы күшейіп келеді. Аталымынан көрініп тұрғандай, бұл жанрда өз өлеңдерін өзі орындап, ән жазатын авторлар бар, олардың әндері көбінесе әлеуметтік наразылықты білдіреді немесе, кемінде, әлеуметтік мәселелерге қатысты болады. Қазіргі заманғы неаполитандық орындаушылардың ішінде Пино Даниэле (Неапольде де, басқа да жерлерде де ең танымал неаполитандық әнші-құрастырушысы), Эдоардо Беннато, Нино Д'Анжело, Даниэле Сепе, Рита Маркотулли, Нандо Цитарелла және Сиро Риччи бар. Сепе өте беделді және әлемнің түкпір-түкпірінен наразылық әндерін пайдалануымен, сондай-ақ перкуссия, флейта және саксофонда ойнау шеберлігімен танымал. Бұл жанрдағы белгілі әндерге Пино Даниэледің "Napule è" және "Terra mia" әндері жатады.
Жаһандалған музыка
Барлық танымал музыка сияқты, тіпті классикалық музыка (мысалы, виолончельші Йо Йо Маның «Жібек жолы ансамблі») Неаполитанның соңғы танымал музыкасы да американдық джаз бен роктан бастап, Таяу Шығыс және Африка музыкасына дейінгі көптеген көздерден әсер алды. Африкалық ықпалдың бір мысалы – танымал неаполитандық әнші және актер Массимо Раниеридің жақындағы «Oggi o dimane» альбомы. Негізінде, бұл Солтүстік Африканың саптық және соққы аспаптарымен сүйемелделетін Марехиаро және Рундинелла сияқты 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жазылған белгілі неаполитандық әндердің жинағы. Сондай-ақ, «мюзикл» деген ағылшын термині (немесе кейде итальянша «commedia musicale» – «музыкалық комедия» аудармасы) соңғы онжылдықтарда Италияда, жалпы алғанда, және Неапольде, әсіресе, Италияға тән емес музыкалық драманың бір түрін сипаттау үшін қолданыла бастады. Бұл форма американдық джаз-поп пен рок негізіндегі музыка мен ырғақтарды пайдаланып, әңгімелерді әндер мен диалогтар арқылы жеткізеді. Әрине, бұл термин түпнұсқа американдық мюзиклдерге қатысты қолданылады, бірақ қазір итальян және неаполитан диалектілеріндегі түпнұсқа өнімдерге де қолданылады. Алғашқы итальяндық «мюзикл» – «Кароселло Наполетано», ол алдымен сахналық қойылым, содан кейін 1953 жылы Этторе Джаннини режиссерлік еткен, жас София Лореннің қатысқан фильмге айналды. Жақындағы неаполитандық мюзиклдердің қатарында неаполитандық көше балаларының («Скугницци») өміріне негізделген «C'era una volta Scugnizzi» және 1799 жылғы Бурбон монархиясын қысқа мерзімге құлатқан республикалық революция туралы «Napoli 1799» бар.
Орындар
Неапольде музыка тыңдауға ең танымал орын, әрине, Сан-Карло опера театры. Аз белгілісі – жанындағы Корольдік сарайдағы кішкентай театр, оны неаполитандық балет труппасы жиі пайдаланады. Сан-Карло операға үй болғаннан бөлек, жыл бойы ірі симфониялық оркестрлердің жиі келетін орны болып табылады. Жақын орналасқан Театро Меркаданте, 1790 жылдардың соңында салынған әдемі ескі театр, сол кездегі ресми корольдік театрлардың бірі болған Сан-Карломен бірге, ондаған жылдар бойы сирек пайдаланылғаннан кейін қайта ашылды. Шетелдік үлкен көрме алаңы Мостра д'Ольтремаре (алғаш 1930 жылдары салынған) жақын маңдағы Фуоригротта қаласында қайта жандануымен, оның ішіндегі Театро Медитеранео да қазір түрлі музыкалық өнерлерге жиі тамаша сахна болып табылады. Көрме алаңының қосымша артықшылығы – жаңадан ашылған ашық амфитеатр, аренаның да орналасқандығы. Онда жазғы қойылымдардың алуан түрі, соның ішінде Вердидің «Аида» сияқты опералар қойылады. Неапольде Алессандро Скарлатти қауымдастығы ұйымдастырған үлкен камералық музыка бағдарламасы бар, ол көбінесе Неапольдің Чая ауданындағы Виа деи Милледен тыс орналасқан Театро делле Пальмеде қойылады. Сонымен қатар, кішкентай топтар мен музыкалық қойылымдар қала бойынша жарты ондай театрды пайдаланады, олар кинотеатрлар ретінде де жұмыс істейді. Сонымен қатар, Неаполь музыка консерваториясы жақында күрделі жөндеуден өткізіліп, ғимарат ішінде аудиторияны ашты және консерватория студенттері мен оқытушыларының қатысуымен түрлі музыка жанрында концерттерді тұрақты түрде өткізеді. Музыка, шерулер, саяси митингілер, инсталляциялық өнер, Жаңа жыл тойы және т.б. үшін ең үлкен қоғамдық орын – Патша сарайының батыс жағындағы кең ашық алаң, Плебисцито алаңы. Теңіз жағасындағы жарты мильге созылған Коммуналды бақтар да ашық ауадағы іс-шараларға арналған. Сонымен қатар, ондаған жылдар бойы ескере алмаған Трианон театры енді Неаполитан әнінің театры ретінде қайта ашылды. Онда дәстүрлі неаполитандық пьесалар мен мюзиклдер, көркемсурет галереясы, өте жақсы акустика бар және жақын арада Энрико Карузоға арналған тұрақты мультимедиалық көрме ашылатын болады. Театр қаланың дәстүрлі бөлігінде, Неапольдің ескі тарихи орталығының шығыс шетінде, Пьяцца Календада орналасқан.
Кітаптар
Марчелло Сорс Келлер, "Io te voglio bene assaje: Гаэтано Доницеттиге дәстүрлі түрде жатқызылатын атақты неаполитан әні", The Music Review, XLV (1984), № 3–4, 251–264. Марчелло Сорс Келлер, “Операны басқа тәсілдермен жалғастыру: опера, неаполитан әндері және шетелдегі итальяндық иммигранттар арасындағы халық музыкасы”, Forum Italicum, XLIX том (2015), № 3, 1–20.