Кіріспе
Италия композиторы (1866–1950)
Франческо Чилеа (23 шілде 1866 – 20 қараша 1950) – итальяндық композитор. Қазіргі күні ол ең көп "Арлезиана" және "Адриана Лекувр" операларымен белгілі.
Өмірбаян
Реджио-ди-Калабрия маңындағы Палмиде туған Чилеа белгілі заңгердің ұлы болды және бастапқыда әкесінің қадамын басып, заңгерлік мансапқа түсуді жоспарлады. Музыкаға қабілеттілігін алғаш рет төрт жасында Винченцо Беллинидің "Норма" операсын тыңдағанда байқалды, ол оған үлкен әсер етті. Ол Неапольдегі Сан-Пьетро-а-Маджелла консерваториясына музыкалық білім алуға жіберілді, онда ол өзінің құлшынысын және ерте дамыған талантын көрсетті, Білім беру министрлігінен (Ministero della Pubblica Istruzione) алтын медаль иеленді. 1889 жылы оқу курсын аяқтаған кездегі соңғы емтиханы үшін ол Энрико Голисциани либреттосымен, барон Анна Оноре Жозеф Дювейер де Мелесвиллдің (1787–1865) ескі француз пьесасы "Катерина, немесе Алтын крест" ("Catherine, ou La Croix d'or") негізінде жазылған "Джина" операсын ұсынды. Бұл "идиллиялық мелодрама" колледж театрында қойылды және 1892 жылы Флоренцияда екінші қойылымды ұйымдастырған Sonzogno баспасының назарын аударды. Sonzogno сондай-ақ Чилеадан Масканьидің "Кавальерия рустикана" ("Cavalleria rusticana") операсының үлгісіндегі үш қысқа көріністен тұратын "Ла Тильда" веризм операсын тапсырыс берді. Анджело Занардини либреттосымен "Ла Тильда" 1892 жылдың сәуір айында Флоренциядағы Пальяно театрында сәтті қойылды. Бірнеше итальяндық театрларда қойылғаннан кейін, ол 24 қыркүйекте Вена көрмесіне жетті. Композитор бұл шығармаға көп қызығушылық танытпады, ол Сонзогноны қуанту үшін және сирек кездесетін кәсіби мүмкіндікті жіберіп алмау үшін ғана музыкаға қоюға келісті. Оркестрлік партитураның жоғалуы осы шығарманың қазіргі кезде қайта жаңғыруына кедергі келтірді, бірақ оның жаңа және тартымды мелодияларын дауыс пен фортепианоға арналған транскрипцияда табуға болады. 1897 жылдың 27 қарашасында Миланның Лирикалық театрында Альфонс Доде пьесасы негізінде Леопольдо Маренко либреттосымен Чилеаның үшінші операсы "Арлезиана" ("L'Arlesiana") премьерасы өтті. Орындаушылардың қатарында жас Энрико Карузо болды, ол "Пастухтың әйгілі аңызы" ("È la solita storia del pastore") романсын орындап, үлкен жетістікке жетті, бұл операның естелігін бүгінгі күнге дейін сақтап қалды. Шындығында "Арлезиана" сәтсіздікке ұшырады, бірақ Чилеа шығарманың құндылығына сенгендіктен, өмірінің соңына дейін оны бірнеше рет түзетуге тырысты, маңызды өзгерістер енгізді. Бүгін тыңдайтын нұсқасында түпнұсқадан мүлдем өзгеше бірде-бір такт табу қиын. Дегенмен, қайта қаралып жазылған опера 1930 жылдарға дейін сәтті болған жоқ, ол композитордың Муссолинимен жеке байланысы арқылы қолдауға ие болды. 1902 жылдың 6 қарашасында Миланның Лирикалық театрында және тағы да Энрико Карузомен композитор 18 ғасырдағы Парижде өтетін және Эжен Скриб пьесасы негізінде Артуро Колаутти либреттосымен жазылған "Адриана Лекувр" ("Adriana Lecouvreur") 4 актілі операсын енгізіп, зор құшаққа алды. "Адриана Лекувр" – Чилеаның бүгінгі күні халықаралық көрермендерге ең таныс операсы, ол неаполитан мектебінен алынған мелодиялық стильдің спонтандығын, француз композиторлары Массене сияқты гармониялық және тоналды түстермен үйлестіреді. Чилеаның орындаушылық шеберлігіне қатысты бірнеше құжаттар сақталған. Фортепианода Чилеа Карузоға "Non piu nobile" дуэтінің бір бөлігін сүйемелдеді және сол кезде (1902 жылдың қарашасы) баритон Де Лукамен бірге тағы бір жазба жасады. 1904 жылы "Граммофон" (және Таспа машинасы компаниясы) үшін ол тенор Фернандо де Лучияны "Адриана Лекувр" операсынан "L'Anima ho stanca" және "Lontananza" әнін орындауға сүйемелдеді. Бұл шығарманы сыншы Майкл Хенсток (де Лучияның өмірбаянында) де Лучияның тамаша өнерінен шабыттанбағанын мәлімдеді. Тіпті сол кездегі қарапайым жазба техникасын ескере отырып, Чилеаның фортепиано ойнауы (жақсылықпен айтқанда) төртбұрышты және жансыз болып көрінеді (Хенстокқа қараңыз). Чилеаның соңғы операсы, 1907 жылдың 15 сәуірінде Миланның Ла Скала театрында Артуро Тосканини жетекшілігімен премьерасы өткен, 3 актілі трагедия "Глория" ("Gloria") болды, либреттосын Колаутти жазды, негізі Викториен Сарду пьесасы. Опера тек екі рет қойылғаннан кейін алынып тасталды; композитор кейіннен қайта қарауға тырысқанымен, бұл жұмыстың сәтсіздігі оны опера сахнасынан мүлдем бас тартуға итермеледі. Алайда, кейінірек орындалмаған опералық жобалардың белгілері бар, олар либреттидің бөліктері немесе эскиздері түрінде сақталған, мысалы Ренато Симонидің "Il ritorno dell'amore", Этторе Москиноның "Малена" және Москиноның "La rosa di Pompei" ("Неаполь, 20 мамыр 1924"). Кейбір дереккөздерде 1909 жылы аяқталған, бірақ ешқашан қойылмаған "Il matrimonio selvaggio" операсы туралы да айтылады, бірақ оның көшірмесі сақталмаған және Чилеа өзінің естеліктерінде ("Ricordi") бұл туралы ештеңе айтпаған. Дегенмен, ол камералық музыка мен оркестрлік музыканы жазуын жалғастырды. 1913 жылы ол Джузеппе Вердиге арналған симфониялық поэма жазды, ондағы өлеңдерді Сем Беннелли жазды, алғаш рет Генуядағы Театро Карло Феличеде орындалды. Осыдан кейін ол негізгі назарын білім беруге бөлді және Палермодағы Винченцо Беллини консерваториясының директоры болды, содан кейін туған жері Неапольдегі Сан-Пьетро-а-Маджелла консерваториясында оқытушылық мансабын 1936 жылы аяқтады. Өмірінің соңғы жылдары Чилеаның көру қабілеті нашарлаған, бірақ ол әлі де заманауи әншілерді қолдауға және олармен жұмыс істеуге қабілетті болды. Оның соңғы музыкалық іс-әрекеттерінің бірі – сопрано Магда Оливероны (1910–2014) қолдауы болды, ол "Адриана Лекувр" операсының атау рөлін орындағанын ерекше бағалады. Чилеа Лигуриядағы Савона қаласына жақын орналасқан Варадзеде қайтыс болды, ол оған құрметті азаматтық берді және өмірінің соңғы жылдарын өткізді. Реджио-ди-Калабриядағы Музыка консерваториясы мен Коммуналдық театр оның құрметіне қайта аталды, ал оның туған қаласы Пальми Орфей мифінен бейнеленген суреттермен безенділген мавзолей салды.