Кіріспе

Алияромус (,/æ//l//i//oʊ /'/r//eɪ//m//ə//s/; "әртүрлі тармақ" деген мағынаны білдіреді) – Азияның соңғы креда кезеңіне жататын тираннозаврид тероподтарының туысы. Қазіргі таңда екі түрі белгілі. Типтік түрі А. remotus, монғолдық Немегт формациясынан табылған жартылай бас сүйегі және үш аяқ сүйегінен белгілі. Бұл формация шамамен 70 миллион жыл бұрын ылғалды жазық даласында қалыптасқан. Бұл қалдықтарды 1976 жылы кеңестік палеонтолог Сергей Курзанов атайды және сипаттайды. Екінші түрі А. altai, сондай-ақ Немегт формациясынан табылған толық скелеттен белгілі, оны 2009 жылы Стивен Л. Брусатте және әріптестері атайды және сипаттайды. Оның басқа тираннозавридтермен байланысы алғашқыда белгісіз болды, кейбір деректер Алияромустың қазіргі Tarbosaurus bataar түріне жақын екенін көрсетеді. Алайда, Қианжузаврдың табылуы оның тираннозаврлардың ерекше тармағына, атап айтқанда, Алиорамини тайпасына жататынын көрсетті. Алияромус, барлық белгілі тероподтар сияқты, екі аяқты болған, ал өткір тістері олардың ет жейтін жануарлар екенін көрсетеді. Белгілі үлгілері басқа тираннозавридтерге қарағанда кішірек, мысалы, Тарбозавр батар және Тираннозавр рекс, бірақ олардың ересек өлшемдерін анықтау қиын, өйткені екі Алияромус түрі де жасөспірімдердің немесе жартылай ересектердің қалдықтарынан ғана белгілі. Алияромус туысының ерекшеліктері – мұрынның үстіңгі бөлігіндегі бес сүйекті тік қыры, басқа тираннозавридтерге қарағанда тістер санының көп болуы және бас сүйегінің басқа тираннозавридтерге қарағанда төмен орналасуы.

Ашу тарихы

Алиорамустың голотипі (PIN 3141/1) – үш метатарсалмен байланысты жартылай бас сүйегі. 1970 жылдардың басында Гоби шөліне жасалған бірлескен советтік-монғол экспедициясы бұл қалдықтарды Моңғолияның Баянхонгор провинциясындағы Ногон Цав деген жерде, Немегт формациясында тапты. Алиорамусты 1976 жылы орыс палеонтологы Сергей Курзанов атайды және сипаттайды. Оның қыртысы мен төменгі бас сүйегінің пішіні басқа тираннозавридтерден мүлдем өзгеше болғандықтан, Курзанов оның табылған нұсқасы отбасының басқа мүшелерінен қашық екеніне сенді. Сондықтан ол оған латын тіліндегі "басқа" деген мағынаны білдіретін alius және "тарау" деген мағынаны білдіретін ramus сөздерінен алынған Alioramus деген туыс атауын, ал латын тілінде "алыс" деген мағынаны білдіретін A. remotus деген түр атауын берді. 1988 жылы Пауль оның ұзындығы мен салмағын бағалады. 2016 жылы Молина Перес және Ларраменди A. remotus және A. altai түрлерінің ұзындығы мен салмағын бағалады. Курзанов, алайда, қаңқаның қазбаға айналу кезінде деформациядан ұзарғанын ескермеді, бұл осы жеке дананың жалпы дене ұзындығы шамалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер бұл үлгі жас болса, онда ересек Алиорамустар одан да ұзын болар еді, бірақ ересектердің расталған үлгілері әлі табылмаған.

Бас сүйегі

А. remotus бас сүйегінің ұзындығы шамамен болған. Жалпы алғанда, ол ұзын және төмен, бұл пішін базальды тираннозауроидтерге және ірі тираннозавридтердің жасөспірімдеріне тән. Алиорамус ремутустың мұрнының ұшындағы премаксилляр сүйектері табылған жоқ, бірақ белгілі барлық тираннозауроидтарда олар енінен биік болған. Басқа тираннозавридтердің әр жағында D пішіндес қимасы бар төрт премаксилляр тісі болған. Жоғарғы жақ сүйегінде 16 немесе 17, ал төменгі жақ сүйегінде 18 тіс болса, Алиорамустың 76 немесе 78 тісі болды, бұл басқа тираннозавридтерге қарағанда көп. А. altai ми қабығы базальды теропод пен эвиальды жағдайлардың аралық деңгейінде болды.

Жіктеу

Палеонтологтар Alioramus-ты ұзақ жылдар бойы Tyrannosauroidea суперотбасының құрамына жатқызды, бірақ оның қалдықтары көп жылдар бойы жақсы белгілі болмағандықтан, А. altai табылуына дейін нақты жіктеме табу мүмкін болмады. 2004 жылғы зерттеу бұл нәтижені қолдады, бірақ Alioramus мүлдем Tyrannosauridae отбасынан тыс орналасқаны да мүмкін екенін ұсынды, оның жас ерекшеліктері шындығында Tyrannosauroidea ішіндегі бастапқы позицияны көрсетеді. 2009 жылы А. altai-ның сипаттамасы оның туыстығын Tyrannosaurinae-ге жатқызуды растады. 2014 жылы Qianzhousaurus сипаттамасы тираннозаврлар отбасының Alioramini деп аталатын жаңа тармағын құрды; оған ұзын мұрынды Q. sinensis және Alioramus-тың екі белгілі түрі кіреді. Бұл кладтың оны ашқан алғашқы талдауда тираннозаврлар тармағының басқа мүшелерімен салыстырғанда орналасуы белгісіз болды. Бастапқы филогенетикалық талдау Alioramini-дің Альбертозаврға қарағанда Тираннозаврға жақын екенін көрсетті, демек ол Tyrannosaurinae тобының мүшесі. Дегенмен, сол мақаладағы екінші талдау оның Альбертозавриналар мен Тираннозавриналарды қамтитын кладтан тыс, ал Тираннозавридтердің туыс тобы екенін анықтады. Төменде авторлар тапқан алғашқы талдау келтірілген:

Тамақтандыру

Брусатте және оның әріптестері 2009 жылы Алиорамустың ірі тираннозавридтерге тән "тесіп тарту" тамақтану сипатын қолдануға қажетті көптеген қалың және күшті бас сүйегі белгілерінен (мысалы, терең жоғарғы жақ сүйегі, күшті төменгі жақ сүйегі немесе қада тістер) мүлдем жоқ екенін көрсетті. Олар Алиорамус өзгеше тамақтану әдісін қолданған болуы мүмкін, мысалы, кішкентай шалақандарға назар аударған. Бұл сондай-ақ Алиорамус пен Тарбозаврдың (олардың қаңқа қалдықтары да Цаган Хушу локалитетінде табылған, осылайша оларды бірге тіршілік ететін түрлерге айналдырып) бәсекелестіктен сақтану үшін әртүрлі тамақтану стратегияларын қолданғанын көрсетеді.

Палеоорталық

Ногон Цавтың төсек-орындары Немегт формациясымен бірдей жасқа жатады деп есептеледі. Моңғолиядағы Маастрихт кезеңі, Немегт формациясында да, Ногон Цавта да сақталған күйінде, Барун Гойот және Джадохта формацияларындағы жартылай шөлейтті ортамен салыстырғанда, ылғалдырақ және көбірек ылғалды климатпен сипатталды. Немегт шөгінділері су тасқынына ұшыраған жерлерді, ірі өзен арналарын және топырақ қабаттарын сақтайды, бірақ калих шөгінділері мерзімді құрғақшылықтарды көрсетеді. Бұл орта бұрынғы кезеңдерге қарағанда әртүрлі және жалпы алғанда ірі динозаврлар фаунасын қолдады. Курзанов басқа тероподтардың, оның ішінде Тарбозавр, орнитомимозаврлар және теризинозаврлар да сол жерден табылғанын хабарлады, бірақ бұл қалдықтар туралы толыққанды мәліметтер берілген жоқ. Егер Ногон Цав фаунасы Немегт формациясымен ұқсас болса, онда троодонтидтер, пахицефалозаврлар, анкилозавридтер және хадрозаврлар да кездесетін болған. Титанозаврлар савроподтары да Немегттегі хищниктердің ықтимал жемі болды.