Кіріспе

Кастро мәдениеті (Castra cultura, castreja, lang es, "таулы бекіністер мәдениеті" дегенді білдіреді) – Иберия түбегінің солтүстік-батыс аймақтарының материалдық мәдениетін сипаттайтын археологиялық термин (қазіргі Португалияның солтүстік және орталық бөліктері, сондай-ақ Испанияның Галисия, Астурия және Батыс Леон аймақтары). Бұл мәдениет қола дәуірінің соңынан (б.з.д. 9 ғасыр) басталып, Рим мәдениетіне сіңгенше (б.з.д. 1 ғасыр) сақталған. Ол галлаиктер мен астур тайпаларымен байланысты. Бұл мәдениеттің ең ерекше белгілері – қабырғалы оппидалар мен төбе бекіністері, жергілікті тұрғындар оларды castros деп атайды, латын тілінен castrum 'қамал' сөзінен шыққан, сондай-ақ көрінетін жерлеу салтының сирек кездесуі. Атлантикалық қола дәуірінен бері тасты жартастарда, өзендерде және басқа да сулы орталарда беделді заттар, тауарлар, семсерлер және басқа да металл байлықтар жиі табылған, бірақ жерлеу рәсімдері аз. Бұл мәдени аймақ шығысқа қарай Карес өзеніне дейін, ал оңтүстікке қарай төменгі Дуро өзенінің аңғарына дейін созылған. Португалиядағы Аве аңғары осы мәдениеттің негізгі аймағы болды, онда көптеген шағын Кастро қоныстары, сондай-ақ үлкен оппидалар мен цивидалар (латынша civitas 'қала') орналасқан. Археологтар оларды цитания деп те атайды, олардың қала тәрізді құрылысымен байланысты: Cividade de Bagunte (Civitas Bogonti), Cividade de Terroso (Civitas Terroso), Citânia de Briteiros және Citânia de Sanfins.

Тарих

Кастро мәдениеті б.з.д. бірінші мыңжылдықтың алғашқы екі ғасырында Дуро өзенінен Минхоға дейінгі аймақта пайда болды, бірақ көп ұзамай солтүстікке қарай жағалау бойымен және шығысқа қарай өзен аңғарларымен кеңейіп, Иберия түбегінің Атлантика жағалауын орталық үстірттен (мезетадан) бөліп тұратын тау жоталарына жетті. Бұл Атлантикалық қола дәуірі қауымдастықтарының дербес дамуының нәтижесі болды, ол мәртебелі заттармен алыс қашықтықтағы Атлантикалық сауда желісінің жергілікті түрде тоқырауынан кейін орын алды.

Атлантикалық қола дәуірінің соңы

Мондего өзенінен Миньо өзеніне дейін, Португалияның солтүстік жағалауындағы жағалау аймақтарында, б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңғы екі ғасырында Мондегоның солтүстігіндегі орталық аймақтан таралатын, байланысы жақсы дамыған биік жерлерде бірнеше елді мекендер пайда болды. Олар көбінесе Атлантика қола дәуірі металлургиясымен айналысты: қазандар, пышақтар, қола ыдыстар, қуыру таяқтары, ет ілгектері, қылыштар, балқылар және мәртебелі элитаға қатысты әшекей бұйымдар. Бұл елді мекендер алғашқы қола дәуірінің сипаттамасы болған ашық қоныстармен тығыз байланысты болды, олар көбінесе аңғарлар мен құнарлы ауыл шаруашылығы жерлеріне жақын орналастырылған. Бірінші мыңжылдықтың басынан бастап бұл желі құлдыраған сияқты, мүмкін Жерорта теңізі аймағында темір дәуірі Атлантика қалайысы мен қола бұйымдарын қолданудан шығарғандықтан, металл бұйымдарын кең көлемде өндіру балталар мен құралдарды жасауға дейін азайды, олар әлі де Еуропаның Атлантикалық жағалауында көптеп табылған.

қалыптасу кезеңі

Қола дәуірінен темір дәуіріне өту кезеңінде, қазіргі Португалияның солтүстігіндегі Дуродан бастап Галисияның жағалаулары бойымен Астурияның орталық аймақтарына дейін, жасанды түрде қоршалған жерлердегі қоныстану, бұрынғы ашық қоныстану үлгісін ығыстырды. Бұл алғашқы төбелік бекіністер шағын болды (көптегені 1 гектарға жетпейді), төбелерде, мүйістерде немесе басқа да табиғи түрде қорғалған жерлерде орналасқан, көбінесе алыстан көрінетіндей етіп салынған. Жасанды қорғаныс жүйесі бастапқыда топырақ қабырғалар, қоршаулар және бекініс орларынан тұрды, олар ішкі тұрғын алаңды қоршады. Бұл алаң көбінесе бос, қала құрылымынан тыс қалдырылып, қоғамдық іс-шараларға арналды, онда ағаш, шөп және саздан салынған, кейде тас қабырғалармен нығайтылған бірнеше дөңгелек, сопақ немесе шаршы пішіндес үйлер орналасқан. Бұл көп функциялы, бөлінбеген үйлердің ең маңызды ішкі белгісі – дөңгелек немесе төртбұрышты ошақ болды, ол үйдің басқа бөліктерінің қолданылуын анықтады. Аталған қалыптасу кезеңінің басты ерекшелігі – қауымның элита есебінен билікті күшейтуі, бұл мәртебелі заттар өндірісінің маңыздылығын азайтумен және ұжымның қоғамдық кеңістіктер мен қорғанысқа маңызды ресурстар мен еңбекті жұмсауымен көрінеді.

Рим дәуірі

Римнің кастростар мен цивидадалардың тұрғындарымен алғашқы кездесуі Пуникалық соғыстар кезінде болды, Карфагендіктер Жер Шығыс теңізінде және Италияда Римге қарсы күресу үшін жергілікті жалдамалы әскерлерді жалдады. Кейіннен галлаиктер римдіктерге қарсы соғысқан лузитаниялықтарды қолдады, нәтижесінде римдік генерал Децимус Юниус Брут Каллаикус 137 ж.б.д. Солтүстікке сәтті жазалау экспедициясын жетекшілік етті; Римде тойлаған жеңісі оған Каллаикус (“Галисиялық”) атағын берді. Келесі ғасырда Галлекия әлі де Перпенна (73 ж.б.д.), Юлий Цезарь (61 ж.б.д.) және Августтың генералдары (29-19 ж.б.д.) үшін операциялар театры болды. Бірақ тек римдіктер 19 ж.б.д. астуриялықтарды және кантабрийлерді жеңгеннен кейін ғана жергілікті биліктің Римге бағынғаны жазулар, нумизматикалық және басқа археологиялық табылғандар арқылы айқын көрінеді. Б.з.д. 1-ғасыр Кастро мәдениетінің кеңею және жетілу дәуірін білдірсе, Римнің ықпалымен және жергілікті экономика, көрініп тұрғандай, Рим саудасы мен соғыстарынан көбінесе зиян көрудің орнына пайда тапқан, келесі ғасырда Римнің бақылауы саяси және әскери болды, және мың жылдан астам уақыттан кейін бірінші рет жазықтар мен аңғарларда бекініссіз жаңа елді мекендер құрылды, сонымен бірге көптеген төбе бекіністері мен қалалар тасталып кетті. Страбон бұл процесті сипаттап: «Оларды римдіктер тоқтатқанға дейін, олар оларды жеңіп, көптеген қалаларын қарапайым ауылдарға айналдырды» (Страбон, III.3.5) деп жазды. Мәдениет Римнің жаулап алуы және Кастро мәдени аймағының ортасында Галлекияның Рим провинциясын құруы нәтижесінде өзгеріске ұшырады; біздің заманымыздың 2-ғасырына қарай көптеген төбе бекіністері мен оппидалар тасталып кетті немесе ғибадатханалар немесе құдайға табыну орындары ретінде қайта пайдаланылды, бірақ кейбіреулері германдық суэвилер Галлекияда орналасқанға дейін 5-ғасырға дейін пайдаланыла берді.

Тамақ пен тамақ өндірісі

Көпалдың талдауы темір дәуірін Галисия мен Солтүстік Португалияда қарқынды ормандарды жою кезеңі ретінде растайды, онда жайылымдар мен егістіктер орманды жер есебінен кеңейді. Кастро тұрғындары үш негізгі құрал – соқа, орақ және кетіктер, сондай-ақ ағаш кесуге арналған балғаларды пайдалана отырып, нан пісіру үшін астық (бидай, тары, мүмкін қара бидай), ал сыра жасау үшін сұлы мен арпа өсірді. Бұршақ, безгек және капуста да егілді, ал мата мен киім жасау үшін зығыр өсірілді; сонымен қатар, қырыққабыл, су кресс сияқты өсімдіктер жиналды. Көптеген төбедегі бекіністерде көп мөлшерде емен жаңғақтары табылған, олар бір кезде қуырылып, гранит тас диірмендерде ұнтақталғаннан кейін нан жасау үшін қолданылған. Жергілікті экономиканың екінші тірегі – мал шаруашылығы болды. Галлекиялықтар ет, сүт және май өндіру үшін ірі қара мал өсірді; арбалар мен соқаларды жетектеу үшін өгіздерді, ал жылқыны көбінесе адамдарды тасымалдау үшін пайдаланды. Олар қой мен ешкілерді ет пен жүн үшін, ал шошқаларды ет үшін өсірді. Еліктер мен қабан сияқты жабайы жануарлар да жиі аң аулау нысаны болды. Жағалау аймақтарында балық аулау және моллюскаларды жинау маңызды шаруашылық салалары болды. Страбон Солтүстік Иберия халқының жергілікті теңіз жүзу үшін, мүмкін ирланд курактарына және уэльс коркльдарына ұқсас, былғарыдан жасалған қайықтарды қолданғанын жазды. Археологтар желілерге арналған ілгектер мен салмақтарды, сондай-ақ ашық теңіз балықтарының қалдықтарын тапты, бұл жағалауда тұратын адамдардың балықшылар болғанын растады.

Керамика және басқа да қолөнер бұйымдары

Жергілікті түрлі стильде қыш ыдыстар жасалған, бірақ дәулетті адамдар Жерорта теңізінен әкелінген өнімдерге де ие болған. Ең әсем қыш ыдыстар Галисиядағы Риас-Байксас аймағынан Дуроға дейінгі оңтүстік аймақтарда жасалған, онда әшекейлер жиі ыдыстар мен вазаларға басылып немесе ойылып түсірілген. Осы өрнектер көбінесе олардың қай қалада жасалғанын көрсететін.

Қоғам және үкімет

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Кастро мәдениетінің негізгі аймағында, төбелік бекіністер мен оппидаларда 700 000-нан астам адам өмір сүрді. Солтүстік галлаиктер (люценстер) 16 попули немесе тайпаға бөлінді: Лемави, Альбион, Сибарци, Эгиварри Намарини, Адови, Арони, Аротребае, Сельтици Нери, Сельтици Супертамарци, Копори, Сельтици Праестамарци, Силени, Сеурри, Баэдуи. Астур тайпалары Аугустани және Трансмонтани деп екіге бөлінді, олар 22 популиден тұрды: Гигури, Тибури, Сусарри, Паесици, Ланциенс, Зоэла және тағы басқалары. Оңтүстік Галлекия (Бракареза), оппида аймағын қамтиды, 24 цивитаттан құралды: Геллени, Грови, Леуни, Сурби, Бракари, Интерамники, Лимичи, Кверкерни, Коелерни, Тамагани, Бибали, Каллаеци, Эквасей, Каладуни.

Әр попули немесе цивита бірнеше кастелладан тұрды, олардың әрқайсысы бір немесе бірнеше төбелік бекіністерді немесе оппидаларды қамтиды. Бұл өздері автономды саяси биліктер еді, бәлкім басшы мен сенат басқаратын. Римдіктердің ықпалымен рулар немесе популилер кішігірім бірлестіктердің есебінен маңызды рөлге ие болды. Біздің дәуіріміздің басынан бері, кейбір адамдар өздерін белгілі бір попули немесе цивитаның princeps немесе ambimogidus деп жариялаған бірнеше латын жазулары белгілі.