Кіріспе
Cyperus rotundus (коко трава, Яван трава, жаңғақ трава, қызғылт жаңғақ седеге немесе қызғылт жаңғақ седеге, қызыл жаңғақ седеге, Кхмер краванх хрук) – Африка, Оңтүстік және Орталық Еуропа (солтүстікке Франция мен Австрияға дейін) және Оңтүстік Азияға тән седеге (Cyperaceae) тұқымдас өсімдік түрі. "Cyperus" сөзі грек тіліндегі κύπερος (kyperos) сөзінен, ал "rotundus" латын тілінен шыққан, "дөңгелек" деген мағынаны білдіреді. "Cyperus" сөзінің ең ерте куәландырылған түрі – Микен грек тіліндегі 𐀓𐀞𐀫 (ku pa ro), ол Linear B буындық жазуымен жазылған.
Cyperus rotundus (coco grass, Java grass, nut grass, purple nut sedge or purple nutsedge, red nut sedge, Khmer kravanh chruk) is a species of sedge (Cyperaceae) native to Africa, southern and central Europe (north to France and Austria), and southern Asia. The word cyperus derives from the Greek κύπερος, kyperos, and rotundus is from Latin, meaning "round". The earliest attested form of the word cyperus is the Mycenaean Greek 𐀓𐀞𐀫, ku pa ro, written in Linear B syllabic script.
Сипаттама
Cyperus rotundus - көпжылдық өсімдік, биіктігі 1,5 метрге жетеді. "Жұмсақ шөп" және "жаңғақ шөп" атаулары туысқан Cyperus esculentus түрімен ортақ, олардың түйіршіктерінен шыққан, жаңғаққа ұқсас, бірақ ботаникалық тұрғыдан жаңғақ емес. Басқа Cyperaceae өсімдіктері сияқты, жапырақтары өсімдіктің тамырынан үш қатар болып шығады, ұзындығы шамамен 30-60 см. Гүл сабақтары үшбұрышты пішіндес. Гүл екі жынысты, үш аталығы және үш мойыншасы бар, гүлшоғыры үштен сегізге дейін әртүрлі ұзындықтағы тікенектілерден тұрады. Жемісі үш қырлы ахена. Жас өсімдіктер бастапқыда ақ, ет тәрізді тамырсабақтарды тізбектей құрайды, олардың өлшемдері 2-3 см. Кейбір тамырсабақтар топырақтан жоғары өсіп, содан кейін жаңа сабақтар мен тамырлар пайда болатын, ал жаңа тамырлардан жаңа тамырсабақтар өсетін, бұршақ тәрізді құрылымды қалыптастырады. Басқа тамырсабақтар көлденең немесе төмен қарай өседі және қара қоңыр немесе қызғылт қоңыр түбіршектерді немесе түбіршектер тізбегін құрайды.
Ұқсас түрлер
C. esculentus көру арқылы ұқсас, бірақ сарыдан ақшыл сары түсті гүлшоғырлары бар (C. rotundus гүлшоғырының қараңғы қызғылт түсі болмайды, олар сыртынан кейде сәл жасылқай түсті болуы мүмкін), көбінесе баспалдақ сияқты орналасады. C. longus сабақты қаптайтын және сабақтың бір бөлігінен бастап таралатын жапырақтары бар, және әрқашан ірі өсімдік болып табылады. C. serotinus да сабақты қаптайтын және сабақтың бір бөлігінен бастап таралатын жапырақтары бар, сондай-ақ гүлшоғырларындағы тікенектері баспалдақ сияқты орналасқан.
Тарих
C. rotundus плиоцен гоминидтері жеген крахмалды түйіршікті саздар тобының бір бөлігі болды. C. rotundus биомаркерлері мен микроскопиялық дәлелдері Орталық Суданның Әл-Хидай археологиялық кешенінде б.з.д. 6700 жылдан 300-400 жылдарға дейінгі мероиттік ислам алдындағы мемлекетке дейінгі кезеңге жататын адам тіс тастарынан табылды. C. rotundus тұтынуы Әл-Хидайдың мероиттік халқы арасында тіс кариесінің салыстырмалы түрде аз болуына себеп болуы мүмкін, себебі ол Streptococcus mutans-ты тежеуге қабілетті.
Қолданылуы
C. rotundus көптеген пайдалы қолданыстарға ие. Ол тропикалық аймақтардағы қазіргі заманғы аңшы-жинақшылар үшін маңызды көмірсу болып табылады және кейбір егіншілдік мәдениеттерде аштық кезде азық ретінде қолданылады.
Халықтық медицина
Қытайдың дәстүрлі медицинасында C. rotundus негізгі циді реттейтін шөп деп есептеледі. Бұл өсімдік ежелгі Үндістанның аюрведалық медицинасында, шамамен б.з. 100 жылында жазылған Чарака Самхита еңбегінде айтылған. Қазіргі аюрведа медицинасы бұл өсімдікті мұста немесе муста мола чурна деп атайды және оны қызбаға, ас қорыту жүйесінің бұзылуына, дисменореяға және басқа да ауруларға қолданады. Аюрведа дәрігерлері осы өсімдікті температураны, ас қорыту жүйесінің бұзылуын, дисменореяны және басқа да ауруларды емдеу үшін дәрілік мақсатта пайдаланады. Қазіргі заманғы баламалы медицинада бұл өсімдікті лоқсығуды, қызбаны және қабынуды емдеу үшін, ауырсынды азайту үшін, бұлшықеттерді босаңсыту үшін және көптеген басқа да ауруларға емдеу ретінде қолдануға кеңес беріледі. Левант арабтары дәстүрлі түрде ыстық күйде қуырылған түбірлерді немесе күйдірілген түбірлердің ыстық күлін жараларға, көкжиектерге және карбункулдарға қолданады. Диоскорид, Гален, Серапион, Паулус Эгинета, Авиценна, Разес және Чарльз Алстон сияқты батыс және исламдық шөпшілер оны асқазанды нығайтушы, етеккірді келтіруші және деобструктивті құрал ретінде, сондай-ақ жұмсартқыш жақпа ретінде сипаттаған. Түбірлердің бактерияға қарсы қасиеттері 2000 жыл бұрын Суданда тұрған адамдардың тістерінің шіруін болдырмауға көмектескен болуы мүмкін. Ол жергілікті халықтың тістерінің 1% -дан кемінде қуыстар, абсцестер немесе тіс зақымдануының басқа белгілері болған, бірақ бұл адамдар, әдетте, фермерлер болған (алғашқы фермерлердің тістері аңшы-жинаушылардың тістеріне қарағанда көбірек шіріген, өйткені олардың диетасындағы жоғары дәнді азықтар адам аузында гүлдейтін бактериялар үшін қолайлы ортаны жасады, олар тістерді жейтін қышқылдарды бөліп шығарады).
Қазіргі қолданылулары мен зерттеулері
C. rotundus-та бірнеше химиялық заттар анықталды: кадален, ципротен, флавоноидтар, сесквитерпендер, терпеноидтар, мустакон, изоциперол, α-циперон, ротуден, валенцен, каемпферол, лютеолин, кверцетин, пачуленон, изопачуленон, сугеонил ацетаты, целлюлоза триацетаты және сугебиол. Ротундон деп аталатын сесквитерпен, бастапқыда осы өсімдіктің түбірінен бөліп алынғандықтан осылай аталды, қара бұрыштың иісті хош иісіне және кейбір австралиялық Шираз шараптарының бұрышты тәсіліне жауап береді. Cyperus rotundus L. жапырақтары мен түбірсақтарынан алынған экстракт әртүрлі түрлердің қосымша тамыр түзілуін күшейтеді. Бұл экстракттарда көп мөлшерде ауксиндер мен фенолдық қосылыстар бар, олар кесінділер мен жас өсімдіктердің тамырлануына көмектеседі.
Тағам
Дәмі қатты болғанына қарамастан, оның жеуге жарамды және қоректік құндылығы бар. Мезолит және неолит дәуірлері арасында адамдар осы өсімдіктің бір бөлігін жеген. Өсімдікте көмірсулардың мөлшері жоғары. Раджастханның ашаршылыққа ұшыраған аймақтарында оны тамақ ретінде пайдаланады. Бұл өсімдік 90-нан астам елде арамшөп ретінде танымал және әлем бойынша 50-ден астам егістіктің зиянын тигізеді. АҚШ-та Флоридадан солтүстікке қарай Нью-Йорк, Миннесота және батысқа қарай Калифорния штатына дейін, сондай-ақ арадағы штаттардың көп бөлігінде кездеседі. Камбоджаның таулы аймақтарында ол маңызды шаруашылық арамшөптерінің бірі деп есептеледі. Сол сияқты, ол декоративті бағдарламаларға да зиян келтіреді. Оны бақылаудың қиын болуының себебі – оның кең таралған жер асты түбірлерінің жүйесі және көптеген гербицидтерге төзімділігі. Бұл арамшөпті пластик пленкамен тоқтату да қиын. Бақта арамшөпті жұлып алу көбінесе тамырдың үзілуіне алып келеді, ал түбірлер топырақта қалып, олардан жаңа өсімдіктер тез өсіп шығады. Егістікті жырту түбірлерді таратып, залал көбейтеді; тіпті жырту түбірлерді кесіп тастаса да, олардан жаңа өсімдіктер өсе береді. Сонымен қатар, түбірлер қатал жағдайға төтеп бере алады, бұл өсімдікті жоюды одан да қиындатады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дәстүрлі егіншілікте шұңғырлау өсімдікті жоймайды, керісінше оның тез өсуына себеп болады. Қайталап қолданғанда, бұл өсімдік шөптесінділерге зиян келтірмейді. Өсімдік көлеңкеге төзбейді және 2,4-дихлорофеноксиуксус қышқылы (2,4 D) жайылымдар мен аралық дақылдарда оның өсуін баяулатады. Әртүрлі елдерде, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азия мен Таиландта Cyperus rotundus инвазивті түр деп саналады. Оның кең ауқымды қоршаған орта жағдайларына бейімделу қабілеті, агрессивті өсуі және көптеген тұқымдарды өндіруі оны ауыл шаруашылығы және одан тыс жерлердегі проблемалық арамшөпке айналдырады. Оңтүстік-Шығыс Азия: Бұл аймақта, Индонезия, Малайзия және Филиппин сияқты елдерді қоса алғанда, Cyperus rotundus егістіктерде, плантацияларда, бақшаларда және жол жиектерінде кең таралған инвазивті түр. Оның болуы егіннің өнімділігін айтарлықтай төмендетіп, өсіруді қиындатады. Арамшөп өсімдіктермен қоректік заттар, жарық және кеңістік үшін бәсекелеседі және бір рет орналасқаннан кейін оны жою қиын. Таиланд: Сол сияқты, Таиландта да ол ауыл шаруашылығына, әсіресе күріш алқаптарына, қант қамысы егістіктеріне және көкөніс бақшаларына басып кіреді, бұл елеулі экономикалық зиянға әкеледі. Оның түбірлері қатал жағдайларда да өмір сүре алады, бұл бақылау және жою жұмыстарын қиындатады. Арамшөптің кең таралған гербицидтерге төзімділігі және тұқымдар мен жер асты түбірлері арқылы тез таралу қабілеті оның инвазивті статусына ықпал етеді.