Кіріспе

Оңтүстік Вьетнам саясаткері/соғыс әміршісі Нго Дин Чон (1911 – 9 мамыр 1964) Оңтүстік Вьетнамның бірінші президенті Нго Дин Диемнің кіші інісі және сенімді адамы, сондай-ақ Дием үкіметінің маңызды мүшесі болды. Дием Чонды Оңтүстіктегі Фан Тьеттен 17-ші параллельдегі шекараға дейінгі Вьетнамның орталық бөлігіне жетекші етіп тағайындады, Чон аймақты дерлік диктатор ретінде басқарды. Бұрынғы императорлық астана Хуэде орналасқан Чон жеке әскерлер мен құпия полицияны басқарды, олар орталық аймақты бақылады және Нго бауырларының арасындағы ең қатал басшы ретінде танылды. Жастық шағында Чон ұлтшыл Пхан Бой Чаудың ізбасары болды. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында, түрлі вьетнамдық топтар мен халықаралық державалар Вьетнам үстінен билік орнатуға тырысқан кезде, ол Диемге қолдау көрсетуді ұйымдастыру үшін жұмыс істеді. Вьетнамның орталық бөлігіндегі балама ұлтшыл оппозицияны жоюға қол жеткізген Чон, 1955 жылы ағасы елдің оңтүстік жартысының президенті болған кезде аймақтың соғыс әміршісіне айналды. Ол контрабандамен, сыбайлас жемқорлықпен және автократиялық билігімен танымал болды. Чон Вьетконгтың коммунистік бүліктеріне қарсы тиімді көшбасшы ретінде қарастырылды, ол Оңтүстік Вьетнамның басқа аймақтарына қарағанда орталық Вьетнамда әлсіз болды. Оның Халық күштері жасағы АҚШ шенеуніктері тарапынан коммунистерге қарсы күресте табысты деп бағаланды. Чон француздық араласуға наразылық білдіріп, шаруашылықпен айналысты. Чонның ерте өмірі туралы мәліметтер аз. Жастық шағында ол Хуэде соңғы жылдарын өткізген әйгілі французға қарсы вьетнамдық ұлтшыл Пхан Бой Чаудың еңбектерін және ойларын зерттеді. Чон үнемі Чаудың Парфюм өзеніндегі сампанына азық-түлік сыйлықтарымен барып, Чаудың саяси лекцияларын тыңдайтын. Отбасының ең білімсіз мүшесі ретінде танылған Чон Вьетнамнан тыс жерлерге ешқашан сапар шекпеген және еуропалық оқу орнында оқымаған жалғыз Нго інісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар елге басып кіргеннен және француз отаршылдық әкімшілігін ығыстырғаннан кейін Вьетнамда хаос орнады. Соғыс аяқталғаннан кейін жапондықтар елден кетіп, Виши режиміндегі саяси тұрақсыздықтан қатты әлсіреген Франция билікті өз қолына ала алмады. Хо Ши Миннің Вьетмині Вьетнам Демократиялық Республикасы деп жариялап, елді бақылау үшін басқа вьетнамдық ұлтшыл топтармен және француз күштерімен күресті. Осы кезеңде Чон Вьетнамның орталық бөлігінде Диемге жасырын қолдау көрсету үшін база құрды. 1955 жылдың 23 қазанында Дием Нху ұйымдастырған алаяқтық референдумда Бао Дайды құлатты. Дием үш күннен кейін өзін жаңадан жарияланған Вьетнам Республикасының президенті деп жариялады. Чонның адамдары халықты бауырына дауыс беруге мәжбүрледі. Бұған бағынбағандарды қуғындап, ұрып-сапалап, тіпті мұрынға су және бұрыш соусы құйып жазалады. Бұл бұзушылықтар әсіресе Чонның аймағында кең таралды, ол Нгуен әулетінің отаны және Бао Дайға деген симпатия ошағы болды.

Ереже

Дием 1955 жылы Оңтүстік Вьетнам басшылығына келген кезде, Цонның беделі арта түсті. Цонның үкіметте ресми лауазымы болмаса да, ол Вьетнамның орталық аймағының соғыс лорды ретінде қарастырылды. Ол аймақта дерлік шексіз билікке ие болды және көбінесе Вьетконгқа қарсы әскери операцияларға "феодалдық" стильде араласты. Цон жеке әскерін және құпия полициясын басқарды, олар Вьетконгпен күресіп, басқа да антикоммунистік саяси қарсыластарын түрмеге қамады. Цон Дуайт Д. Эйзенхауэр және Джон Ф. Кеннеди басқарған АҚШ үкіметтерінен вьетнамдық бизнесмендерге шетелдік көмек келісімшарттарын берудегі парақорлық сияқты жемқорлық жолдармен зор байлық жинады. Ол кәсіпкерлерден сыртқы көмек келісімшарттары мен импорт лицензияларына өтініштерді қарау үшін режимнің ресми партиясы – Ұлттық революциялық қозғалысқа төлем жасауды талап етті. Цонның Солтүстік Вьетнамға қара нарықта күріш сатқаны, сондай-ақ Лаос арқылы Азия бойынша опиум саудасын ұйымдастырғаны және корица саудасын монополиялағаны кеңінен айтылды. Ол елдің оңтүстік бөлігін бақылауда ұстады. Ағалар көбінесе АҚШ көмек келісімшарттары мен күріш саудасы үшін бәсекелесіп тұрды, бірақ бір-бірінің аумағындағы мәселелерге араласпады. Цон бірде Диемге тұтқындалған саяси қарсыластарының тізімін көрсетіп, Сайгонда (Нхудың оңтүстік аймағында) құпия полициясына кеңсе ашуға тырысты, бірақ Нхуға есеп беруден бас тартты. Ол өз мақсаттарына жету үшін азаптау және қайта тәрбиелеу лагерьдерін пайдаланып, наразылық білдірушілерді қатыгездікпен басып тастады.

Антикоммунизм

Өзінің автократиялық және темір билігіне қарамастан, Хуэде орналасқан АҚШ шенеуніктері Цонды Конгсан көтерілісіне қарсы күресте жеткен салыстырмалы табыстары үшін мақтады. Цонның орталық аймағы Сайгон мен Меконг дельтасының мазасыз аймақтарына қарағанда әлдеқайда тыныш болды. Цон Орталық Вьетнамда жұмыс істеу үшін Халық күштері ұйымын құрды. Цон ауылдық шаруалардың шамамен үштен бірінің Вьетконгқа жақтас екенін есептеді, бұл басқа ауыл тұрғындарына іштен қорқыту арқылы ауылдарды тиімсіз етуге жеткілікті болды. Цонның Халық күштері – АҚШ Теңіз корпусының жаңадан қосылған сарбаздарына ұқсас қатаң оқудан өткен еріктілер тобы. Оқуды сәтті аяқтағандар 150 адамнан тұратын бөлімдерге бөлініп, күндіз ауылдарда тұрып жұмыс істеуге жіберілді. Түнде олар Вьетконгқа қарсы шабуылдап, қашып кететін тактиканы қолдана отырып, күзеттік айналымдар жасады. Вьетнамның орталық бөлігіндегі АҚШ шенеуніктерінің баяндамасына сәйкес, бұл бағдарлама Халық күштерінің қызметкерлерін ауыл тұрғындарының күнделікті өміріне енгізуі және күштердің қамтамасыз еткен қауіпсіздік сезіміне байланысты халықтың қолдауын алды. Вашингтондағы шенеуніктер Орталық Вьетнамдағы өздерінің бағыныштыларының бағалауымен келіспей, Цонның Халық күштерін негізінен диссиденттерді басу үшін пайдаланғанын мәлімдеді.

Буддизм дағдарысы

Кун Вьетнамның ішкі істерін басқаратын төрт Нго бауырларының ішіндегі ең зайырлысы саналды. 1961 жылы үлкен ағасы Тхудың Хуэ архиепискобы болып тағайындалуымен, Цонның ықпалы азайды, себебі Тху шіркеу мен мемлекет арасындағы шекараны агрессивті түрде бұзды. 1963 жылдың басында Нху Сайгондан Цонға зейнетке шығып, Жапонияға кет деген елші жіберді. 1963 жылдың жазында наразылықтар басталды. Тхудың епископқа тағайындалуының жылдығына арналған тойда Ватикан туларын көтеруге рұқсат берілгеннен кейін, 8 мамырда Гаутама Будданың туған күніне арналған Весак мерекесінде буддалық туларды көтеруге тыйым салынды. Цонның қарауындағылар үкімет күштеріне тыйымға қарсы наразылық білдірген қарусыз буддалықтарға оқ атуға бұйрық берді, нәтижесінде тоғыз адам қаза тапты. 1963 жылы Цон билік еткен орталық аймақта тағы бір маңызды діни оқиға болды. Дананг қаласына жақын кішкентай көлде өте ірі карп балығы табылған. Жергілікті буддистер бұл балықтың Гаутама Будданың шәкірттерінің бірінің жаңадан туғанына сенді.

Төңкерілу және тұтқындалу

Весак күні Хуэдегі кісі өлтірулерге байланысты буддистер 1963 жылдың жазында діни теңдік талап етіп, Дием режимінің діни жағынан әділетсіздігіне қарсы бүкіл ел бойынша жаппай наразылықтар ұйымдастырды. Наразылықтар қатыгездікпен тоқтатылды, оның ішінде ARVN арнайы күштерінің буддалық пагодаларға жасаған шабуылдары салдарынан жүздеген адам жоғалып, қаза тапқан деп есептеледі. Халықтың наразылығы күшейгенде, ARVN офицерлерінің тобы қараша айында АҚШ қолдауымен төңкеріс жасауды жоспарлап, іске асырды. Бұл Чонның шәкірті Тон Тхет Джин тарап ауысып, корпусының адал болуы күтілгеніне қарамастан, төңкеріске көмектескеннен кейін болды. Дием мен Нху төңкеріс аяқталған соң жазаланды. Нго әулетінің құлауынан кейін, Ақ үйге Оңтүстік Вьетнам халқынан Cẩn-ға қатысты қатал шаралар қабылдау туралы қысым түсті. Ол Жапонияда пана табуға ниеттенген. АҚШ елшісі Генри Кэбот Лодж-ның басқаша пікірі болды. Лодж Тань Сон Ныат әуежайына елшілік қызметкерлерін жіберудің орнына, вьетнамдық генералдарға төңкеріс жоспарлауға көмектескен ЦРУ офицері Люсьен Конейнді жіберді. Конейн Цонды хунтаға тапсырды. Лодж генерал Дьонның Цонға «заңды және сот арқылы» жауап беруге уәде бергенін мәлімдеді. Елші Вашингтонға пана табу қажеттігі жоқ екенін айтып, «Менің ойымша, оған пана берудің себебі енді жоқ» деді. Ол АҚШ-тың сот ісіне араласа алмайтынын, өйткені Цон «күдіксіз, жек көрініске лайық жанылған тұлға» екенін айтты.

Сот және өлім жазасы

1964 жылғы қаңтарда Мынды биліктен құлатқан генерал Нгуен Хан Чонға, егер ол шетелдегі банктік шоттарын тапсырса, елден кетуге мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Чон ақшасы жоқ деп наразылық білдірді. Кейін Дьон Ханның Чонды өлтіруге ниеттенгенін, себебі Чон генералдардың жемқорлық істерін білгенін айтты. Нго кезеңінде Хан ARVN II корпусына қолбасшылық еткен, ол Чонның бақылауымен Орталық жоталарда жұмыс істеген. Лодж Чонды тұтқындауға көмектескеніне қарамастан, Ханға іс жүргізуде сақтық танытуға кеңес берді, діни наразылықты қоздырудан немесе өлім жазасы халықаралық қоғамдық пікірді қынжыртудан қауіптенді. Кейін Лодж Оңтүстік Вьетнам прокурорлары Чонға қарсы ешқандай айып тағылмағанын мәлімдеді. Вьетнамдық басшы Дием режимінің құрбандары санайтындардың пікірін де ескеруге тиіс болды. Чон өлім жазасына кесілді. Ол мемлекет басшысынан кешірім сұрады, ал оның адвокаттары заң кодексіндегі бір ережені пайдаланып, шағымдануға тырысты. Бұл Минхуанды, ол әлі де мемлекет басшысы болып тұрғанда, Нго отбасындағы үшінші өлімді бекітуге мәжбүр етті, өйткені ол бұған дейін өз күзетшісі Нгуен Ван Нхунға төңкеріс кезінде Дием мен Нхуны өлтіруді бұйырған еді. Сот процесі кезінде Чонның диабеті нашарлап, өлім жазасы орындалған кезде оның анасы қайтыс болды. Ол қамауда жүргенде жүрек талмасына ұшырады. 1964 жылғы 9 мамырда оны түрме ауласына мүгедектер арбасымен алып кірді, күзетшілер мен екі католик дін қызметкері оны бағанаға тіреуге көмектесті. Оның өтінішіне қарамастан, оған көз байлау салынды және шамамен 200 куәгердің алдында атып тастады. Лодж өзінің әрекеттерін қорғап, АҚШ жазалауды болдырмау үшін бар күшін салғанын мәлімдеді. Елші Чонға АҚШ елшілігінде пана табуға рұқсат берілгенін айтты.