Кіріспе
Француз тағайындаған сириялық көшбасшы және саясаткер Тадж әл-Дин әл-Хасани (تاج الدين الحسني; 1885 – 17 қаңтар 1943) – француз мандаты кезінде Сирия мемлекет басшысы (1928–1931, 1941–1943), премьер-министр (1928–1932, 1934–1936) және ішкі істер министрі (1934–1936) қызметтерін атқарған.
Taj al Din al Hasani (تاج الدين الحسني; 1885 – 17 January 1943) was a French appointed Syrian leader and politician who served during the French mandate as Syrian head of state (1928–1931, 1941–1943), prime minister (1928–1932, 1934–1936) and minister of interior (1934–1936).
Түп-басқасы, білімі және алғашқы мансабы
Тадж әл-Дин Дамаскіде мұсылман ғалымдарының отбасында дүниеге келіп өсті. Оның әкесі Бадр әл-Дин әл-Хасани, ХІХ ғасырдың соңындағы ең беделді ислам ғалымдарының бірі еді. Жас Хасани ислам теологиясын әкесінен оқыды және 1905 жылы оның жеке көмекшісі болды. Ол өзінің буынқтас жас шәкірттерін мінез-құлық және ой-өріс жағынан тәрбиеледі. 1912 жылы Дамаск муниципалитеті құрған мектеп реформасы комитетіне мүше болды. 1916 жылы ол Сирияның Османдық губернаторы Джамал Паша басып шығаратын «әш-Шарқ» (Шығыс) күнделікті газетінің бас редакторы болды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде осы лауазымда қызмет етті. 1918 жылы соғыс аяқталғанда, әкесі оны Сирияның алғашқы Османдықтан кейінгі билеушісі Фейсал I патшамен кездесуге жіберіп, Сириядағы мұсылман мекемелерінің жағдайы мен қажеттіліктерін түсіндіруді тапсырды. Фейсал Хасанидің шешендігіне тәнті болды және 1920 жылдың наурыз айында оны Корольдік сарайдың директоры етіп тағайындады. Ол 1920 жылдың шілдесіне дейін, француз әскері Сирияны басып алып, Фейсалды тақтан түсіріп, өз мандатын орнатқанға дейін осы лауазымда болды. Хасани Парижге барып, француздермен құпия байланыс жасады, егер олар оның саяси амбицияларын қолдаса, оларға толық қолдау көрсетуге уәде берді. Француз үкіметі оның ұсынысын қабылдап, оны Сирияның болашақ басшысы ретінде дайындауға кірісті.
Қызметтегі жылдары
1925 жылы француз жоғары комиссары Морис Саррей Хасаниден Араб тауларындағы ұлттық көтерілістің қызу шағында үкімет құруды сұрады. Хасани тиісті құрамды құра алмады. Оған екінші мүмкіндік берілді және ол 1928 жылдың 15 ақпанында көрнекті тұлғалардан үкімет құрды. Сирияда президенттік лауазым болмағандықтан, Хасаниге жоғары президенттік өкілеттіктер берілді, бірақ ол өзінің барлық әрекеттері мен жарлықтарын Бейруттағы француз жоғары комиссарына ұсынуға міндетті болды. Оның кабинетіне тарихшы және ғалым Мұхаммед Курд Али Білім министрі, адвокат Саид Махасин Әділет министрі, Османдық мектебінде оқыған офицер және бұрынғы премьер-министр Жамил әл-Ульши Қаржы министрі кірді. Оның режиміне қарсыластар көбінесе қатал ұлтшылдар болды, олар 1920 жылы француз мандаты орнатылғаннан бері ұлтшыл қозғалысқа үлес қоспағандықтарын айтып, Ульши, Махасин және Хасанидің француздық байланыстарын сынады. 1928 жылдың сәуір айында Хасани үш ай бойын Сирияның алғашқы республикалық конституциясын жазған Құрылтай жиналысында жұмыс істеді. Хасани 1928 жылдың ақпанынан 1931 жылдың қарашасына дейін үш түрлі кабинетпен Сирияны басқарды. Ұлттық блок басқарымындағы оппозиция оны ішкі істер министрі Саид Махасин арқылы сайлауды қамтамасыз ету үшін дауыс беру қағаздарын бұрмалауда айыптады. 1932 жылы Хасани өзін президенттік лауазымға ұсынды. Сириядағы саяси жүйені реформалау үшін күшейіп келе жатқан ұлттық қысымға тап болған француздар сайлаудан алшақтады. Тиісті француз қолдауы болмағандықтан, ол сайлауда жеңілді. Хасани Паридегі үкіметтік органдарға наразылық білдірді, олар оған президент Мұхаммед Әли әл-Абид басқаратын үкіметте премьер-министр лауазымын берді. Хасанидің жергілікті саясаттағы басты қарсыласы – Ұлттық блок Франциядан Сирияның тәуелсіздігі мәселесін қатысты қарауын талап етіп, 60 күнге созылған жалпыұлттық ереуіл ұйымдастырды. Ереуіл кезінде сауда тоқтап, жүздеген сириялықтар тұтқындалып, Сирия мен Түркия шекарасындағы алыс түрмелерге жер аударылды. Хасани Ұлттық блоктың көптеген жетекшілерін, соның ішінде Алепподан Сааддалла әл-Жабириді және Дамаскіден Фахри әл-Барудиді тұтқындады. Дамаск қаласынан шыққан екі саясаткер Шукри әл-Куватли мен Насиб әл-Бакри үй қамауына алынды. Бұл жағдай француздарды ұятқа қалдырды, олар өз кезегінде Блок жетекшілерін Париждегі тәуелсіздік талқылауларына шақырды. Франко-Сирия шарты дайын болғаннан кейін Блок басшылығы билікке келді және Хасани Ұлттық блок жетекшісі Хашим әл-Атасидің жаңа үкіметіне қарсы оппозицияға өтті.
Соңғы жылдар
Бұрынғы премьер-министр 1941 жылға дейін саяси өмірдің шетінде болды, бірақ Блок құлағаннан кейін генерал Шарль де Голль оны 1941 жылдың 12 қыркүйегінде Сирия президенті етіп тағайындады, өйткені Хашим әл-Атасиді қайтадан қызметке оралуға көндіре алмады. Ол ұлтшыл қозғалысты бақылауда ұстау және Францияның Еуропадағы соғысқа қажетті қаржысын қамтамасыз етуге міндетті болды. Ақша жинау үшін президент Хасани салықтарды көбейтіп, нан бағасын өсірді, осылайша Сирияның кедей аудандарында өзіне қарсылық тудырды. Де Голль Хасанидің қызметтерін 1941 жылдың 27 қыркүйегінде Сирияның тәуелсіздігін ресми түрде мойындап және Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін француз әскерлерін толықтай шығарып алуға уәде беріп бағалады. Француз генералы 1920 жылдары қабылданған, Алауит тауын және Араб тауын тәуелсіз аймақтарға бөлген заңды жойды, осылайша оларды Сирия Республикасының құрамына қайта қосты. Дегенмен, Франция елде әскери базаларын сақтап қалу және Сирияда экономикалық, қаржылық және саяси жеңілдіктер алу құқығын алды. Содан кейін Хасани француздық ықпалдан алшақтауға тырысып, Ұлттық Блок мүшелерімен жақын қарым-қатынас орнатуға көшті. Ол сондай-ақ француздарды 1936–1939 жылдардағы демократиялық сайланған Парламентті қалпына келтіруге көндіруге тырысты, бірақ оның әрекеттері нәтижесіз болды. 1943 жылдың 17 қаңтарында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның күйеу баласы Мунир әл-Аджланиның айтуынша, Тадж әл-Дин әл-Хасани өмірінің соңғы жылдарында француздықтан алшақтауға және нағыз ұлтшыл имиджін көрсетуге ұмтылған, бірақ оған мүмкіндік болмады. Ол Сирияның билікте тұрған кезінде қайтыс болған алғашқы мемлекет басшысы болды.