Кіріспе

Ағылшын композиторы Исаак Нейтан (1792 15 қаңтар 1864) – ағылшын композиторы, музыкатанушы, журналист және өзін өзі таныстырушы, оны «Австралия музыкасының әкесі» деп атайды. «Австралия музыкасының әкесі ретінде танылған Нейтан Австралиядағы жиырма жылдық өмірінде көптеген отарлық музыканттардың мансабына көмектесті». «Нейтан Лондондағы «Еврейлік әуендері» (1815–1840) жетістігімен танымал. Дегенмен, ол Сент-Джеймс сарайындағы қызметі кезінде ән оқытушы және музыка тарихшысы ретінде, сондай-ақ Корольдік театрларда опера жазушы ретінде маңызды үлес қосты (1823–1833). 1840 жылы Австралияға көшіп келгеннен кейін Нейтан Австралияның алғашқы операларын және Австралияның алғашқы заманауи ән циклын жазды, ол аборигендердің ән жолдарының фрагменттерін еуропалық музыкалық дәстүрлермен байланыстырды. Нейтан композицияларын студенттері мен халық хорларының ерекше әншілік қажеттіліктеріне бейімдеді, сонымен қатар Лондоннан мұра еткен неаполитандық белканто педагогикалық дәстүрін қолданды. Нейтанның ең талантты шәкірттері – Мэри Энн Люси Чемберс (1834–1894) «Австралиялық Найтингейл» және Дам Мари Карандини, екеуі де Дам Нелли Мелбаның алғашқы ұстаздары болды.

Алғашқы табыстары

Исаак Натан 1791 немесе 1792 жылдары Англияның Кентербери қаласында Польшада туған хазан (жұрттық кантор) Менахем Монаш "Полак" (поляк) пен оның ағылшын еврей әйелі Мэри (Льюис) Голдсмидтің (1779–1842) отбасында дүниеге келген. Ол бастапқыда әкесінің кәсібін жалғастыруға бағытталған және Кембридждегі Соломон Лионның еврей кешкі мектебіне оқуға түсті. Кішкентай кезінде Натан скрипка, фортепиано және орган ойнаған. Музыкаға деген ынтасын көрсеткен ол Лондон қаласындағы итальяндық ән оқытушысы Доменико Корридің шәкірті болды. Корри Никола Порпораның неаполитандық белканто дәстүрін, соның ішінде Натанды да қамти отырып, жас музыканттар буынына жеткізді. 1813 жылы Натан синагогта қолданылатын әндердің ноталарын жариялау туралы ой ойлады және Лорд Байронды оларға сөздер жазуға көндірді. Осының нәтижесінде ақынның танымал «Еврей әуендері» пайда болды. Натанның осы нұсқасы ғасырдың көп бөлігінде басылып шықты, және оның өмірі бойы жаңа басылымдары жарық көрді, соңғысы 1861 жылы жарық көрді. «Еврей әуендері» көбінесе синагог қызметіндегі әуендерді пайдаланды, бірақ Натан айтқандай, олардың көпшілігі Иерусалим ғибадатханасының ежелгі қызметінен жеткен жоқ. Олардың көпшілігі – ғасырлар бойы синагог қызметіне сіңген еуропалық халық әндері, жаңа мәтіндермен (contrafacta) бірге. Дегенмен, бұл Натанның өсіп келе жатқан кезінде жақсы білген синагогтың дәстүрлі музыкасын, оны жалпы жұртшылыққа таныстыруға жасалған алғашқы әрекет болды. Сатуға көмектесу үшін Натан атақты еврей әншісі Джон Брахамды пайданың бір бөлігін алғандық үшін оның есімін атағына жазуға шақырды, бірақ Брахам, шын мәнінде, «Әуендерді» жасауға қатыспады. «Әуендердің» сәттілігі Натанға белгілі бір даңқ пен атақ әкелді. Натан біраз уақыт бойы Сент-Джеймс сарайында ән оқытушысы болды және оның шәкірттерінің бірі – ханшайым Шарлотта, ал музыка кітапханашысы – кейіннен Георг IV болған патша регенті болды деп мәлімдеді. Бұл мәлімдемені растау үшін Натанның ноталары ханшайым София Августаның музыка папкасындағы патша мұрағатында табылған. Принцессаның ән оқытушысы оның орындайтын музыкасын таңдаған болуы мүмкін, және елдегі басқа ән оқытушылар Натанның музыкасын таңдамас еді (көбінесе Натан өзінің шығармаларына авторлық құқықты қатаң сақтағандықтан). Оның «Еврей әуендері» басылымы патшаның рұқсатымен ханшайымға арналған.

Құлдырау

1816 жылы Байрон Англиядан кетіп, ешқашан қайтып оралмады (сондай-ақ Нейтанмен бұдан былай хабарласпады). 1817 жылы Нейтанның патшалық шәкірті Шарлотта ханшайым босанғанда қайтыс болды. Осылайша ол екі маңызды меценатына қол жеткізбеді. Нейтан музыкалық шәкіртімен қашқан үйленді, ал бірінші әйелі ерте қайтыс болғаннан кейін тағы біреуге үйленді. Екеуі де христиан дінінде болған, бірақ Нейтан екеуі үшін де шіркеудегі тойдан кейін синагогада да неке қию рәсімін өткізді. Оның шаршаңқы мінезі, мүмкін, Леди Каролина Лэмбтің абыройы үшін жекпе-жекке түсуіне және оның әйел шәкіртіне қарсы шыққан деп ойлаған ирланд ақсұлтанына шабуыл жасауына себеп болды. Бірақ ол кінәсіз деп танылды. Нейтан Леди Каролинаға ерекше көңіл бөлді; ол оның бір баласының крест анасы болды және оған еврей тілінде алғыс айтатын өлең жазды, оны «Лорд Байронның естеліктері» еңбегінде қайта жариялады. Оның қаржылық қиындықтарының бір себебі – бәс тігу ойындары болды. Ол кем дегенде бірнеше ай борышкерлер түрмесінде отырған болуы мүмкін. «Еврей мелодияларына» авторлық құқығы оған табыс әкелуі керек еді, бірақ ол оны күйеулі әпкесіне сатты, мүмкін банкроттықтан сақтану үшін. Бірақ ол күрделі заңдық дауларға тартылды. Ол ағасы Барнетт Нейтанмен бірлесіп баспа ісін құрды, кейін ол Рошервилл бақтарының иесі болды. Нейтан қарыздан жасыру үшін Англияның батысына қашып кетті.

Лондонға оралу

1823 жылы Нейтанның әкесі қайтыс болды, және ол мұрагерлік көмегімен Лондонға қайтып келген болуы мүмкін. Нейтан 1823 жылы «Музыка тарихы» атты кітап жариялады, оны рұхсатымен король Георг IV-ке арнады. Кітапта еврей музыкасына қатысты талдамдауы, Киелі кітап пен еврей дәстүрлерін жақсы түсінгенін көрсетеді. «Музыка тарихы мен теориясы туралы эссе» ішінде Нейтан құжаттаған неаполитандық белканто дәстүріндегі 90 беттік жаттығулар бар. Бұл жұмыс жаңа Корольдік музыка академиясы үшін бағдарламалық оқу жоспары ретінде жоспарланған және Лондонға опера әнін оқытудың ежелгі итальяндық дәстүрін үйретуге ұмтылған, жаңа құрылған мекемеде ән профессоры лауазымына үміткерлікке қосымша ретінде қызмет етуі мүмкін. Нейтанның трактатын Доменик Кривелли (1824 жылы ән профессоры болып тағайындалды және Нейтанның трактатына қол жеткізді) және 1836 жылы көшірме алған Мануэль Гарсия II сияқты басқалар кеңінен көшірді. Нейтан Корольдік музыка академиясының ән профессоры болуға ұмтылысында сәтті болмады, бірақ оған біршама жұбаныш ретінде Патшалық театрлар үшін опера жазуға тағайындалды. Нейтан 1823 жыл мен 1833 жыл аралығында кемінде 5 опера жазды, оның көптеген әндері өте танымал болды. Ол сондай-ақ лондондық танымал баспасөзде бокс және музыка туралы жиі жазды. Нейтан 1830 жылдары әлемдегі ең жақсы ән оқытушыларының бірі болды, ал 1836 жылғы «Музыка тарихы мен теориясы туралы эссесінің» екінші басылымы оны белканто дәстүріндегі әлемдік деңгейдегі сарапшы ретінде бекітті. Оның шәкірттерінің бірі – тағы бір ұлы ағылшын ақыны, өте жас Роберт Браунинг болды, ол 60 жыл өткен соң былай деп еске алды: «Ән айтуға келсек, мен жаттыққан төрт ұстаздың ішіндегі ең жақсысы – Нейтан, «Еврей әуендерінің» авторы; ол дауысты дамытудың дәстүрлі еврей әдістерін сақтап қалды».

Саяси жойылу

1837-1839 жылдар аралығында Натанға король Уильям IV тыңшылық миссияны сеніп тапсырды және оның қорғанысы мен өтемақысын кепілдіктейтін Корольдік мөрі бар хат берді. Ол өзінің харизмасы мен сүйкімділігін Сара Вудвордты (жазушы) "Құпия тарих" деп аталатын кітаптың көшірмелерін беруге көндіру үшін пайдаланды. Бұл кітапта король Георг IV-тің екінші баласының нақты кім екенін ашу туралы айтылған. Бұл бала қандық байланысы бойынша таққа (Викториядан бұрын) заңды мұрагер екенін ешқашан талап еткен емес. Бұл мәселе схема деп саналды, бірақ оқиғаның жариялану қаупі революциялық көңіл-күймен дайындалып жатқан чартистерді қоздыруы мүмкін еді. Натан құжаттарды (туғандық куәлік пен кітаптардың көшірмелерін қоса) қауіпсіз түрде алып келді. Бірақ король Уильям IV Натан құжаттарды сарайға қайтармас бұрын бір айдың ішінде қайтыс болды. Премьер-министр лорд Мелборн Натаннан құжатты беруін сұрады. Алайда Натан оған сенбеді және құжаттарды корольдің інісіне жасырын түрде тапсырды. Олар бүгінге дейін Виндзор сарайының Корольдік мұрағатында сақтаулы. Натан қазынаға шығындарын талап ету үшін барғанда, лорд Мелборн араласып, король Уильям IV-тің мөрі бар хатты алып, сұралған соманы төлеуден бас тартты. Корольдік мұрағаттың Мельбурн қағаздарында корольдің мөрі бар хатты табуға болады. Натан қаржылық қиындыққа ұшырады. Ол бар мүлкін сатып, отбасын жинап, Австралияға көшіп кетті.

Австралияның қайта өркендеуі

Нейтан балаларымен бірге 1841 жылдың сәуір айында Австралияға эмиграциялады. 1847 жылдың 3 мамырында оның "Дон Джон Австриялық" операсы, Австралияда жазылып, шығарылған алғашқы опера, Сиднейдегі Корольдік Виктория театрында қойылды. Ол Австралияның аборигендерінің музыкасын зерттеп, нотаға түскен алғашқы адам болды; сонымен қатар, ақын Элиза Гамильтон Данлоптың өлеңдерін музыкаға қосты. Нейтан Австралияның алғашқы операларын – "Қиын кезеңдегі көңілді ойыншылар" (1843) және "Дон Джон Австриялық" (1847) – және Австралияның алғашқы заманауи ән циклын "Австралиялық мелодиялар" жазды. Ол ән оқытушысы ретінде және елдегі алғашқы музыка журналистерінің бірі ретінде маңызды үлес қосты. Нейтан көптеген хабарламалар, жарнамалар, талдаулар, түсіндірмелер, өлеңдер мен сын-пикирлер жариялады.

Қорытынды

Натанның еврей әуендері Англияда кем дегенде 1850 жылдарға дейін басылып шығып, Еуропа бойынша кеңінен танымал болды. Олар еврей қауымдары арасында ерекше көзге түсті, себебі олар еврей сарыны (Хаскала) көзқарастарымен үйлеседі. Натан Байронның туындыларына шабыттандырғаны үшін де мақтануға лайық. Бұл туындылар мәдениетті ортада филосемитизм рухын таратып қана қоймай, тіпті Байронның ең танымал туындыларының біріне айналды; сонымен қатар, XIX ғасырда көптеген композиторлардың, оның ішінде еврейлердің (Феликс және Фанни Мендельсон, Иоахим) және бейеврейлердің (Шуман, Лове, Брух, Мусоргский, Балакирев және т.б.) шығармаларына негіз болды. Натанның музыка туралы жазған еңбектері тікелей әсер етпеді, аз сатылды және баспасөзде ешқандай маңызды сынға ілікпеді. Ол жеке тұрғанда, сол кездегі Германиядағы еврей зиялыларының басты мәселесі болған – нағыз еврей мәдениетін анықтау және дамыту тақырыбын танып, айқын баяндады. Осы рух оның Австралияның жергілікті халқының музыкасымен айналысуына да ықпал етті. Соңында, Натанның эмиграциядағы өмірінде жеңіліске мойын бұрмауы – ол өзін батыры Байронмен теңегені сөзсіз – оның аборигендер музыкасы туралы концерттері мен жазбалары арқылы антиподтық музыковедтерінің оны «австралиялық музыканың әкесі» деп есте сақтауына мүмкіндік берді.

Сурет

Австралия Ұлттық кітапханасының қорындағы Исаак Натанның портреті.