Кіріспе
Медицинадағы ар-ождан ережелері – АҚШ-тың кейбір аймақтарында және басқа елдердегі заңдарға қосылған, фармацевттерге, дәрігерлерге және/немесе денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын басқа да мамандарға діни нанымдары немесе ар-ождандарына байланысты белгілі бір медициналық қызметтерден бас тартуға рұқсат беретін заңдық нормалар. Бұл ереже ата-аналардың өз балаларына қатысты белгілі бір емделуге келісім бермеуін де қамти алады. Көп жағдайда, бұл нормалар денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын мамандарға пациенттерді қарсылық білдірмейтін басқа мамандарға жолдаудан бас тартуға мүмкіндік береді. Қызмет көрсетуден бас тартқан немесе жолдаудан бас тартқан мамандарға ешқандай тәртіптік шара қолданылмайды және олармен кемсітушілікке жол берілмейді. Бұл ереже көбінесе репродуктивті денсаулыққа қатысты мәселелерде, мысалы, аборт (абортқа қатысты ар-ождан қарсылығын қараңыз), стерилизация, контрацепция және ұрықтың жасушаларына негізделген емдеулерде қолданылады, бірақ пациентке көмек көрсетудің кез келген кезеңін қамтуы мүмкін.
Conscience clauses are legal clauses attached to laws in some parts of the United States and other countries which permit pharmacists, physicians, and/or other providers of health care not to provide certain medical services for reasons of religion or conscience. It can also involve parents withholding consenting for particular treatments for their children. In many cases, the clauses also permit health care providers to refuse to refer patients to unopposed providers. Those who choose not to refer or provide services may not be disciplined or discriminated against. The provision is most frequently enacted in connection with issues relating to reproduction, such as abortion (see conscientious objection to abortion), sterilization, contraception, and stem cell based treatments, but may include any phase of patient care.
Тарих
АҚШ-тағы ең алғашқы ұлттық ар-ождан туралы заң, Жоғарғы Соттың Роу мен Уэйд ісі бойынша шешімінен кейін дереу қабылданды, ол тек аборт пен стерилизацияға қатысты болды. Оны Айдахо штатының сенаторы Фрэнк Черч демеушілік етті. 1973 жылғы Черч түзетуі Сенатта 92–1 дауыспен қабылданып, Hill Burton Act, Medicare және Medicaid бағдарламалары бойынша федералдық қаржы алатын жеке ауруханаларды, егер олар "діни сенімдері немесе моральдық нанымдары" негізінде қарсылық білдірсе, аборт немесе стерилизация жасау талабынан босатты. Онжылдықтың соңына дейін дерлік барлық штат осыған ұқсас заңнаманы қабылдады – көбінесе аборт құқығын қолдаған заң шығарушылардың қолдауымен. Жоғарғы Сот судьясы Гарри Блэкмун, Роу мен Уэйд ісі бойынша көпшілік пікірінің авторы, жеке дәрігерлер мен діни ауруханалар үшін "тиісті қорғау" сияқты шараларды қолдады. Биоэтиканы зерттеу институты The Hastings Center қызметкері Нэнси Берлингердің айтуынша, "Денсаулық сақтаудағы ар-ожданның әрқашан әлеуметтік өлшемі болады және денсаулық сақтаудағы ар-ожданға қатысты заңдар мен кәсіби ережелер жеке адамның сенімін жалпы халықтың денсаулығымен теңестіруі керек". Кейбір ережелер жергілікті мәселелерге назар аударады: Орегон штаты дәрігердің өз-өзіне өлтіруге көмектесуден бас тарту құқығын мойындайды, бірақ бұл штатта ол заңды. Бұл жағдайға қатысты Нью-Йорк университетінің биоэтика маманы Джейкоб Аппель былай деп жазды: "Егер дәрігерлердің шағын бөлігі өз науқастарынан қасақана немесе салғырт түрде ақпаратты жасырса, медицина саласының бүкіл жүйесіне елеулі зиян келтіріледі", себебі "жүкті әйелдер енді өз дәрігерлеріне сенуді білмейді".
Ар-ождан құқығы
Ар-ождан құқығы ережесі – 2008 жылдың 18 желтоқсанында президент Джордж Буш қабылдаған, денсаулық сақтау қызметкерлерін қорғауға бағытталған шаралар жиынтығы. Бұл ереже денсаулық сақтау қызметкерлеріне өз жеке сенімдеріне сәйкес келмейтін медициналық көмек көрсетуден бас тартуға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, ереже өз сенімдеріне қарсы келетін емдеуден бас тартуға рұқсат бермейтін ұйымдарға федералдық қаржыландыруды тоқтатты. 2011 жылдың ақпан айында президент Барак Обама Ар-ождан құқығы ережесін күштен шығарды.
Фармацевттер
Мемлекеттер дәстүрлі түрде фармацевттерге аборттарға қатысудан бас тартуға мүмкіндік беретін ар-ождан ережесін ұсынды. 2005 жылдың сәуірінде губернатор Род Благоевич шұғыл атқарушы бұйрық арқылы барлық фармацевттерді Plan B левоноргестрелімен қамтамасыз етуді міндеттеді. 2012 жылдың қыркүйегінде Иллинойс апелляциялық соты губернатордың бұйрығы Иллинойс заңын бұзғанын анықтады. 2006 жылдың маусым айында Вашингтон штаты Денсаулық сақтау департаментінің Фармация кеңесі губернатор Кристин Грегуар ұсынған ережені, барлық дәріханалар Plan B ұстауын талап ететін ережені қабылдаудан бас тартты. Губернатор Грегуар жауап ретінде кеңес мүшелерін қайта қарастыруға шақырды, әйтпесе олар қызметтен алынатынын ескертті. 2007 жылдың сәуірінде Кеңес діни себептермен Plan B қоймауына тыйым салатын, бірақ «жақсы ниетпен» іскерлік себептермен босатуға рұқсат беретін соңғы ережені бекітті. Дүкен иесі сотқа жүгінді, бірақ Вашингтон Конституциясының бұзылуын айтпай, «Альянс бостандықты қорғау» және «Беккет діни бостандық қоры» адвокаттары АҚШ Конституциясының еркін дін тану ережесі бойынша ғана шағымданып өтті. Бұл іс Stormans, Inc. v. Wiesman деп танылды. 2007 жылдың 8 қарашасында АҚШ округтік судьясы Рональд Б. Лейтон дүкенге ережені тоқтатуға қатысты алдын ала шешім шығарды. 2015 жылдың 23 шілдесінде округ судьясы Сьюзан П. Грейбер, судьялар Мэри Х. Мургуия және Ричард Клифтон қосылып, бұрынғы шешімді жойды. 2016 жылдың 28 маусымында АҚШ Жоғарғы Сотының кассациялық арызы қабылданбады. Әділ Сэмюэл Алито, Бас судья Джон Робертс және әділ Кларенс Томас келіспей, «мұнда сынға алынған ережелер үкіметтік билікті ұстағандардың көзқарасына сәйкес келмейтін діни сенімдерге деген қарсылықты көрсетеді» деп жазды. 2014 және 2016 жылдары сенатор Кори Букер «Тұқымға қарсы құралға қол жеткізу» заң жобасын ұсынды, ол АҚШ-тағы барлық фармацевттер шұғыл контрацепция ұсынуын міндеттейді.
In 2014 and 2016, Senator Cory Booker introduced the “Access to Birth Control Act” bill, which would require all pharmacists in the United States to provide emergency contraception.
Жауаптар
Аборт пен контрацепцияға қарсы тұратын денсаулық сақтау қызметкерлері осы шарттарды қолдайды, себебі олар қызмет көрсетуден бас тартқандық үшін тәртіптік немесе заңдық шаралар қолдану қызметкерлерді олардың моральдық немесе діни принциптеріне қайшы келетін қызметтерді көрсетуге мәжбүр етеді деп санайды. Репродуктивтік құқықтарды қорғау ұйымдары, мысалы, Planned Parenthood және NARAL Pro Choice America, осы ережеге қарсы шығады, өйткені олар фармацевттердің, дәрігерлердің және ауруханалардың пациенттердің заңды медициналық қажеттіліктерін олардың жеке этикалық көзқарастарына қарамастан қанағаттандыруға кәсіби міндеті бар деп есептейді. Оппозиция ар-ождан шарттарын Роу мен Уэйд ісі сияқты Жоғарғы Сот шешімдерімен күшін жоғалтқан тыйымдардың орнына репродуктивтік құқықтарды шектеу әрекеті ретінде қарастырады. Бірақ, Доббс ісі Джексон әйелдерінің денсаулығына қатысты шешімді күшін жойды. Осының салдарынан, "ар-ождан шарты" термині даулы болып табылады және көбінесе осы ережелерді қолдаушылар қолданады. Оларға қарсылар "бас тарту шарты" терминін пайдалануды ұсынады, бұл осы шарттарды қолданушылар пациентке көмек көрсетуден бас тартады дегенді білдіреді. 2018 жылы АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің Азаматтық құқықтар жөніндегі кеңсесінің директоры Роджер Северино ар-ождан шарттарына қарсы шыққандарды сынап, "[Аборт мәселесіндегі пікір білдіруді басуға тырысатын қозғалыс бар, сондықтан өмірді қорғаушылар медициналық саладан жүйелі түрде шеттетілуде]" деді. Ол сондай-ақ "[Аборт кезінде адам өмірін жоюға қатысудан бас тартқандық үшін ешбір медициналық қызметкер жұмысынан босатылмауы керек. Егер сіз федералдық қаржы алсаңыз, бұл заңсыз. Мұндай әрекет жасасаңыз, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің Азаматтық құқықтар жөніндегі кеңсесінен шаралар күте аласыз]" деді.
Католик ілімі
Католик университеттерінде, ауруханаларда және мекемелерде ар-ұждан ережесі кеңінен қолданылады, себебі католик шіркеуі аборт, контрацепция, стерилизация және эмбриондық сабақтармен емдеуге қарсы тұрады. FOCA заңнамасына қарсылар ар-ұждан ережесінің тоқтатылуын "аборт жасауға немесе жабуға" мәжбүрлеу ретінде түсіндірді. Тимоти Долан: «Президент, тиімді түрде, бізге ар-ұжданымызды бұзудың жолын бір жыл ішінде табуды айтуда» деді. Дегенмен, ар-ұждан ережелері кейде әртүрлі интерпретацияланады және олардың қолданылуы көбінесе нақты жағдайға байланысты болады. UCSF-тың Акушерлік, гинекология және репродуктивтік ғылымдар кафедрасының және Биксби жаһандық репродуктивтік денсаулық орталығының үш мүшесі «ар-ұждан ережелерінің» этикалық екендігіне күмәнданып, бір ғылыми мақалада: «кейбір католиктерге тиесілі ауруханаларда пациент пен дәрігердің жеке қарым-қатынасы, пациент қауіпсіздігі және пациенттің жайлылығы діни талаптармен шектеледі, бұл дәрігерлерді жүктіліктің аяқталуын басқарудағы қазіргі стандартқа қайшы әрекет етуге мәжбүр етеді» деп жазды.