Кіріспе

Мохамед Барақатулла Бхопали, құрметті Маулана Барақатулла (7 шілде 1854 – 20 қыркүйек 1927) – Үндістан революционері. Барақатулла 1854 жылдың 7 шілдесінде қазіргі Үндістанның Мадхья-Прадеш штатындағы Бхопал қаласының Итаура мохалласында дүниеге келген. Ол Үндістанның тәуелсіздігі үшін елден тыс жерде, отты сөздерімен және жетекші газеттердегі революциялық жазбаларымен күресті. Үндістанның тәуелсіздігін көруге ол үлкермеді. 1927 жылы Сан-Францискода қайтыс болды және Калифорния штатының Сакраменто қаласындағы зиратқа жерленді. 1988 жылы Бхопал университеті оның құрметіне Барақатулла университеті деп атауын өзгертті. Сонымен қатар, ол 1915 жылы Ауғанстанда құрылған Үндістанның бірінші Уақытша үкіметінің премьер-министрі болды.

Революциялық саясат

Англияда жүргенде Лала Хардаял мен Хатрас патшасының ұлы Раджа Махендра Пратаппен тығыз байланыс орнатты. Ол Ауғанстан әмірінің досы және Кабулдағы "Сирадж ул Акбар" газетінің редакторы болды. 1913 жылы Сан-Францискода Гадар партиясының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылды. Кейіннен 1915 жылдың 1 желтоқсанында Кабулда құрылған Уақытша Үндістан үкіметінің бірінші премьер-министрі болды, ал президенті Раджа Махендра Пратап еді. 1897 жылы Англияда Барақатулла Мұсылман патриоттық лигасының жиналыстарына қатысқандығы байқалды. Сол жерде ол Шямжи Кришнаварманың жанындағы басқа да революционер отандастарымен танысты. Америкада шамамен бір жыл өткізгеннен кейін, 1904 жылдың ақпанында Жапонияға аттанды, онда Токио университетінде Хиндустани тілінен профессор болып тағайындалды. 1906 жылдың күзінде Нью-Йорктегі 1 West 34th Street мекенжайында Барқатулла және Самуэль Лукас Джоши, марқұм пастор Лукас Малоло Джошидің ұлы, марратх христиандығынан пан-арий қауымдастығын құрды; оған Clan na Gael ирланд революционерлері, британдықтарға қарсы заңгер Майрон Х. Фелпс және Свами Вивекананданың ісін жалғастырған, сондай-ақ британдықтарға қарсы Свами Абхедананда қолдау көрсетті. "Gaelic American" басылымында жарияланғандай, 1907 жылдың маусым айында Нью-Йоркте өткен үндістердің жиналысында "келген шетелдікке (Морли мырзаға) үнді халқының болашағын анықтауға құқық жоқ екенін, отандастарын тек өзіне ғана сенуге және әсіресе бойкот пен свадешиді қолдануға шақырып, Ладжпат Рай мен Ажит Сингхтің жер аударылуын айыптап, британдық биліктің Жамалпур және басқа жерлерде үндістердің бір тобын екіншісіне қарсы ашық қоздырғанына наразылық білдірді" деген қаулы қабылданды. (Дереккөз: Ker, p225). Одан да қаттырақ болған оның 1907 жылдың мамырында У.П. Алигархтың урду тіліндегі "Муалла" газетінде жарық көрген парсы тіліндегі хаты болды, онда Барақатулла индустар мен мұсылмандар арасындағы бірліктің қажеттілігін баса көрсетіп, мұсылмандардың екі басты міндетін – патриотизм және Үндістаннан тыс жердегі барлық мұсылмандармен достық қарым-қатынас орнату деп анықтады. Бұл болжамды тұжырым Бернардидің "Германия және алдағы соғыс" еңбегі жарық көргенге дейін төрт жыл бұрын айтылды. Ол Англияны Бенгалиядағы индус және мұсылман экстремистерінің бірігуінен туындайтын қауіптің өте жоғалы екеніне ескертуге шақырды, бұл туралы Роулат комиссиясы (VII тарау) хабарлады. Оның пікірінше, осы екі міндетті орындаудың барлық саяси мәселелерде Үндістан индустарымен келісім мен бірлікке қатысты жалғыз бір қағидаға байланысты. (Ker, p226). 1908 жылдың 16 тамызында Вивекананданың жанкешті ағасы Бхупендра Натх Датта Калькуттадан келді. Джордж Фримен шақырған "Free Hindustan" газетінің редакторы ретінде Таракнат Дас Нью-Йоркке барып, ескі әріптесі Даттаға қосылды. 1909 жылдың наурыз айында Барақатулла тағы да Жапонияға аттанды.

Жапониядағы қызметі

1910 жылдың басында Токиода Ислам бауырластығын құрды. 1911 жылдың маусым-шілде айларында Константинополь мен Петроградқа сапар шегіп, қазан айында Токиоға оралды және Ауғанстанды қоса алғанда, үлкен пан-исламдық одақтың пайда болуына қатысты мақала жариялады, ол "Орталық Азияның болашақ Жапониясы" болады деп күтті. Желтоқсан айында ол үш жапонды: өзінің көмекшісі Хасан Хатанаоны, оның әйелі мен оның әкесі барон Кентаро Хикиді ислам дініне қабылдады. Бұл Жапониядағы алғашқы исламға кіруі деп есептеледі. 1912 жылы Баракатулла "өзінің ағылшын тіліндегі сөйлеу шеберлігін арттырып, ағылшындарға қарсы көзқарасын күшейтті", - деп атап өтеді Кер (133-бет). Баракатулла өзінің "Исламға қарсы христиандық одақ" тақырыбындағы мақаласында Германия императоры Вильгельмді "әлемдегі бейбітшілік пен соғыстың тағдырын өз қолында ұстаған" адам ретінде көрсетті: мұсылмандардың бірігіп, халифаның жанында тұруы, өмірі мен мүлкімен Германияны қолдауы міндетті. Рим ақынының сөздерін келтіріп, Баракатулла англосаксондықтардың теңіз қарақшылары болғанын, әлемді тонап өмір сүргенін еске салды. Қазіргі замандағы айырмашылық – "қатыгездікті күшейту үшін екіжүзділіктің өркендеуі". 1912 жылдың 6 шілдесінде газеттің Үндістанға кіруіне тыйым салынды, ал кейін Жапон үкіметі оны жапты. Осы аралықта, қыркүйектен бастап Үндістанда "Эль Ислам" атты тағы бір газеттің көшірмелері пайда болды, Баракатулланың саяси насихатын жалғастырды. 1913 жылдың 22 наурызында оның Үндістанға әкелінуіне тыйым салынды. 1913 жылдың маусым айында Үндістанға литографиялық урду тіліндегі "Қилыш – соңғы шара" атты кітапша келді. 1914 жылдың 31 наурызында Жапон билігі Баракатулланың оқытушылық қызметін тоқтатты. Одан кейін тағы бір ұқсас парақша, "Феринги ка Фареб" ("Англистердің алдауы") жарық көрді: Кердің (135-бет) сөзінше, "бұл Баракатулланың бұрынғы туындыларынан да зорлық-зомбылыққа толы болды және Сан-Францискодағы Гадар партиясының басылымдарының стиліне көбірек ұқсады, енді Баракатулла олармен бірге болды".

Гадар оқиғасы

1913 жылы мамыр айында Г.Д. Кумар Сан-Францискодан Филиппинге кемемен жүзіп, Маниладан Тарак Натх Дасқа былай деп жазды: "Мен Манилада (П. I.) жөнелту депосын құрып, Қытай, Гонконг, Шанхай маңындағы жұмыстарды бақылаймын. Профессор Баракуталла Жапонияда жақсы", - деді. (Кер, 237-бет). 1914 жылы 22 мамырда Баракатулла Гонконгтегі сикх ғибадатханасының грантхи (руханиятшысы) Бхагван Сингхпен (сонымен қатар Ната Сингх есімді) Сан-Францискоға оралды және Югантар Ашрамына қосылып, Тарак Натх Даспен бірге жұмыс істеді. 1914 жылдың тамызында соғыс басталғанда Калифорния мен Орегон штаттарында Азиядан келген үнді халқының негізгі орталықтарында жиналыстар өтті және Үндістанға қайтып, көтеріліске қосылу үшін қаражат жиналды: Баракатулла, Бхагван Сингх және Рам Чандра Бхарадвадж спикерлердің арасында болды. (Портленд (Орегон) телеграммасы, 7 тамыз 1914 жыл; Фресно республикасы, 23 қыркүйек 1914 жыл). Берлинге уақтылы жеткен Баракатулла Чатто, яки Вирендранат Чаттопадьяямен кездесіп, Кабулға жіберілген миссияда Раджа Махендра Пратапқа демеу көрсетті. Олардың рөлі Германиядағы соғыс тұтқындары ұсталған үндістерді британдықтарға қарсы сезіммен сіңіруде маңызды болды. Олар 1915 жылы 24 тамызда Гератқа жетіп, губернатордың салтанатты қабылдауына ие болды.

Еркін Үндістан Үкіметі

1915 жылы 1 желтоқсанда, Пратаптың 28 жасқа толған күні, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ауғанстанның Кабул қаласында Үндістанның алғашқы Уақытша үкіметін құрды. Бұл – еркін Хиндустанның эмиграциядағы үкіметі, оның президенті Раджа Махендра Пратап, премьер-министрі Маулана Барқатулла, ішкі істер министрі Убайдулла Синди болды. Британдықтарға қарсы күштер оның қозғалысын қолдады. Бірақ әмірдің британдықтарға адалдығынан экспедиция кейінге шегерілді. Содан кейін олар шетелдік державалармен қарым-қатынас орнатуға тырысты. (Кер, 305-бет.) Кабулда «Сирадж-ул-Ахбар» газеті 1916 жылғы 4 мамырда Раджа Махендра Пратаптың Миссиясының мазмұны мен мақсатын жариялады. Ол былай деді: «Кейсердің өзі маған қабылдау берді. Кейін Германия үкіметімен Үндістан және Азия мәселесін шешіп, қажетті сенімхаттарды алғаннан кейін, мен шығысқа қарай сапарға шықтым. Мен Мысырдың хедивімен, Түркияның ханзадалары мен министрлерімен, сондай-ақ танымал Энвер-пашамен және оның императорлық шаңырағы қасиетті халиф, Сұлтан әл-Муаззиммен кездестім. Мен Үндістан және Шығыс мәселесін Осман империясының үкіметімен шештім және олардан да қажетті сенімхаттар алдым. Маули Барқатулла Сәхибпен бірге неміс және түрік офицерлері менің көмегіме келді; олар әлі де маған ілесіп жүр». Раджа Махендра Пратапты жеңіл-жеңіл қабылдамаған Жавахарлал Неру кейіннен «Өмірбаянымда» (151-бет) былай жазды: «Ол ортағасырлық романнан шыққан кейіпкер, ХХ ғасырға адасқан Дон Кихот сияқты көрінді». Британдықтардың қысымымен Ауғанстан үкіметі қолдауын кері тартып алды. Миссия жабылды.