Кіріспе
Латвияда бір жынысты некелер мойындалмайды. 2023 жылдың 9 қарашасында Сейм бір жынысты азаматтық одақтарды орнату туралы заң қабылдады, және 2024 жылдың қаңтарында президент Эдгарс Ринкевичс оған қол қойды. Заң 2024 жылдың 1 шілдесінен күшіне енеді. 2020 жылдың 12 қарашасында Латвия Конституциялық соты Латвия Конституциясы бір жынысты жұптарға Латвия заңнамасымен некеде тұрған әртүрлі жынысты жұптарға берілетін құқықтар мен қорғауды алуға құқылы екенін анықтады, сондай-ақ Сеймге 2022 жылдың 1 маусымына дейін бір жынысты жұптарды қорғайтын заңды қабылдауға тапсырма берді. 2021 жылдың желтоқсан айында Жоғарғы Сот Сейм 2022 жылдың 1 маусымына дейін азаматтық одақ туралы заңды қабылдамаса, бір жынысты жұптар сотқа жүгініп қарым-қатынастарын мойындатуға құқылы болады деп шешті. Сейм бұл мерзімді сақтамады, ал әкімшілік округтік соты 2022 жылдың 30 мамырында алғашқы бір жынысты одақты мойындады.
Latvia does not recognize same sex marriage. On 9 November 2023, the Saeima passed legislation establishing same sex civil unions, which was subsequently signed into law by President Edgars Rinkēvičs in January 2024. The law is scheduled to take effect on 1 July 2024. On 12 November 2020, the Constitutional Court of Latvia ruled that the Latvian Constitution entitles same sex couples to receive the benefits and protections afforded by Latvian law to married opposite sex couples, and gave the Saeima until 1 June 2022 to enact a law protecting same sex couples. In December 2021, the Supreme Court ruled that should the Saeima fail to pass civil union legislation before the 1 June 2022 deadline, same sex couples may apply to a court to have their relationship recognized. The Saeima failed to meet this deadline, and the first same sex union was recognized by the Administrative District Court on 30 May 2022.
2023 жылы заңнаманы қабылдау
2023 жылдың тамызында Кришьянис Каринш премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін, 15 қыркүйекте премьер-министр Евика Силиня басқаратын және «Жаңа бірлік», «Жасылдар мен фермерлер одағы» және «Прогрессивтілер» партияларынан құралған жаңа үкімет ант берді. Бір саяси сарапшы: «Жаңа үкіметтің ең маңызды саяси өзгерісі – адам құқықтары саласында заң шығару ниеті болуы мүмкін, мысалы, бір жынысты жұптарға некеге рұқсат беруге тырысу». «Прогрессивтілер» партиясының төрағасы Каспарс Бришкенс үкіметте бір жынысты адамдардың бірге өмірін реттейтін жаңа заңды әзірлеуге дайындық бар екенін айтты. 2023 жылдың 26 қазанында «Жаңа бірлік» партиясы бір жынысты одақтарды мойындауға бағытталған жаңа заң жобасын ұсынды. Заңнамада некедегідей құқықтардың бір бөлігін, бірақ барлығын емес, қамтитын азаматтық одақтар құру көзделген. 30 қазанда премьер-министр Силиня коалициялық үкіметтің заң жобасын қолдауға келіскенін, сондай-ақ «Прогрессивтілер» мен «Жасылдар мен фермерлер одағы», және бұрын бір жынысты одақтарға қарсы болған тәуелсіз депутат Олег Буровтың заң жобасын бірауыздан қолдағанын мәлімдеді. 2 қарашада заң жобасы Сеймде 53-40 дауыспен бірінші оқылымда қабылданды, барлық 52 коалициялық депутат және Буров қолдады. 9 қарашада заң жобасы Сеймде 53-43 дауыспен екінші және соңғы оқылымда қабылданды. Дегенмен, 34 оппозициялық депутат Латвия Конституциясында қарастырылғандай, президент Эдгарс Ринкевичтен заң жобасын 2024 жылдың қаңтарына дейін қол қоймауды сұрап, ұсыныс енгізді. Оппозициялық партиялар азаматтық одақ туралы заң бойынша референдум өткізу үшін 154 241 қол (сайлаушылардың 10%) жинауға тырысты. Ринкевичс: «Бұл [заңның жариялануын тоқтату] Конституцияға сәйкес жасалады. Сейм депутаттары өздерінің конституциялық құқықтарын пайдалануға құқылы, ал енді латвиялық қоғам мен азаматтар бұл идеяны қолдауға немесе қолдамауға екі ай уақыттары бар». Премьер-министр Силиня заңның қабылдануын құптай келіп, «Бұл жақсы күн. Қоғам қазіргі заманғы және гуманистік Латвияны құруда маңызды қадам жасады» деп жазды. Орталық сайлау комиссиясы 26 желтоқсанда тек 16 170 қол жиналғанын хабарлады. 2024 жылдың 5 қаңтарында жиналған қолдардың саны 35 191-ге жетті, яғни референдумды өткізуге қатысты бастама сәтсіз аяқталды. Заңға Ринкевичс қол қойды және ол 2024 жылдың 1 шілдесінен күшіне енеді.
Конституция
2005 жылдың желтоқсан айында Сейм Латвия Конституциясына бір жынысты некеге тыйым салатын түзетуді мақұлдау үшін 65–5 дауыспен дауыс берді. Бұл түзету 2006 жылғы 17 қаңтарда күшіне енді. 110-бапта былай делінген: "Мемлекет неке – ер және әйел арасындағы одақты, отбасыны, ата-ананың және баланың құқықтарын қорғауға және қолдауға міндетті".
2018 жылғы Еуропалық Соттың шешімі
2018 жылдың 5 маусымында Еуропалық сот Еуропалық Одақтың (ЕО) мүше мемлекеттері бір жынысты жұбайлардың еркін қозғалу және тұру құқығын мойындауы тиіс деп шешті, егер серіктестердің біреуі Еуропалық Одақтың азаматы болса. Сот шешімі бойынша, ЕО мүше мемлекеттері бір жынысты некеге рұқсат беруді немесе бермеуді өздері шеше алады, бірақ Еуропалық Одақтың азаматы мен оның жұбайының тұру еркіндігіне кедергі келтіре алмайды. Сонымен қатар, сот "жұбай" терминінің жынысқа қатысты бейтарап екенін және міндетті түрде қарама-қарсы жынысты адамды білдірмейтінін мәлімдеді. Латвия үкіметі мен Азаматтық және көші-қон істері жөніндегі басқарма осы шешімді орындауға ниетті екендерін жариялады. Кейін сол айда Португалияда латыш бір жынысты серігімен некелескен Ресей азаматы Латвияда оның жұбайымен бірге тұруға рұқсат беретін тұруға рұқсат алды.
2021 жылғы Жоғарғы соттың шешімі
2015 жылы екі бір жынысты жұп Ригадағы ЗАГС-та өздерінің некелерін тіркеуге тырысты, бірақ Латвияның бір жынысты некеге тыйым салған конституциялық ережесіне сілтеме жасап, тіркеуден бас тартты. Әкімшілік аудандық сот, содан кейін Әкімшілік аймақтық сот, Латвияда бір жынысты некелерді мойындау мүмкін емес деп шешім шығарды және бұл мәселе Парламенттің қарауында екенін мәлімдеді. 2016 жылдың мамыр айында Латвияның Жоғарғы соты Әкімшілік аймақтық соттың шешімін жоққа шығарды. Соттың баспасөз хатшысы сот әкімшілік соттың қазіргі заңнама бір жынысты некелерді заңды түрде мойындауға мүмкіндік бермейтінімен келісетінін, бірақ бұл мәселені "неке емес, отбасылық серіктестікті тіркеу контекстінде қарастыру қажет еді" деп мәлімдеді. Сонымен қатар, егер талаптар қабылданбаған және дұрыс қарастырылмаған жағдайда, үміткерлердің құқықтары бұзылған деген қорытынды жасау мүмкін емес еді. 2021 жылдың маусым айында Жоғарғы сот Латвия Конституциялық сотына өтініш жолдап, істі тоқтатты. Конституциялық сот 2020 жылдың қарашасында Конституция Парламентті бір жынысты одақтар үшін құқықтық база құруға міндеттейтінін, бұл міндеттеме адамның қадір-қасиеті принципіне негізделгенін бұрыннан-ақ шешкен еді. 2021 жылдың шілдесінде Конституциялық сот бұл өтінішті қабылдамады, Жоғарғы соттың 2020 жылдың қарашасындағы шешімінің осы жағдайда қолданылмайтынын тиісті түрде түсіндірмегенін айтты. Содан кейін Жоғарғы сот 2021 жылдың желтоқсанында Латвияда азаматтық серіктестік туралы заң жоқ екенін және сот шешімдері заң шығарушылар серіктестік туралы заң қабылдамайынша, бір жынысты қатынастарды тіркеудің орнына қолданылуы мүмкін екенін шешті. Сот егер Саейма бір жынысты жұптарды қорғайтын заңнаманы қабылдамаса, бір жынысты жұптар азаматтық хал актілерін тіркеу туралы заңға сәйкес облыстық соттардан олардың қарым-қатынасын мойындауды сұрай алатынын мәлімдеді. Сот шешімінде: "Бір жынысты жұптардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз ету міндеті де адамның қадір-қасиеті принципінен туындайды, ол әрбір адамның ішкі қадір-қасиетін және тең құндылығын мойындауды талап етеді" делінген. Сотта: text=Парламент тиісті құқықтық базаны құрмағанша, Конституцияның 110-бабында белгіленгендей, белгілі бір адамдардың қарым-қатынасы отбасылық қарым-қатынас ретінде танылса, онда мемлекеттік тіркеудің орнына сол шешім қолданылады. [ ] Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, Конституцияның 110-бабының бірінші тарауы, адамның қадір-қасиеті принципімен байланыстыра қарастырылғанда, мемлекетке бір жынысты жұптардың отбасылық қарым-қатынасын заңды түрде мойындауды қамтамасыз ету бойынша құқықтық міндет жүктейді деп тұжырымдауға болады. Нақты заңнамалық база болмаған жағдайда, құқық қорғау органдары, соның ішінде сот, Конституция мен адам құқықтарының тиімді іске асырылуын қамтамасыз етуге міндетті. [ ] Осыған байланысты облыстық соттың шешімі жойылды.
text=Until Parliament has created an appropriate legal framework, a judgment establishing that the relationships of certain persons are to be recognized as family relationships within the meaning of Article 110 of the Constitution will replace the registration of these relationships by the State. [ ] Summarizing the above, it can be concluded that the first sentence of Article 110 of the Constitution, in conjunction with the principle of human dignity, establishes a legal obligation on the State to ensure legal recognition of the family relations of same sex couples. In the absence of a specific legal framework, the law enforcer, including the court, is obliged to ensure the effective implementation of the Constitution and human rights. [ ] Therefore, the judgment of the regional court is annulled.
Қоғамдық пікір
2015 жылғы "Евробарометр" зерттеуі латыштардың 19%-ының бір жынысты некелерді қолдайтынын көрсетті. 2019 жылы "Евробарометр" көрсеткендей, қолдау 24%-ға дейін өсті, ал 70% қарсы болды. 2023 жылдың наурызында өткізілген GLOBSEC сауалнамасы латыштардың 40%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын, 46%-ы қарсы екенін және 14%-ы шешімін қабылдамағанын көрсетті. 2023 жылғы "Евробарометр" латыштардың 36%-ы бір жынысты некелерге Еуропа бойынша рұқсат беру керек деп ойлайтынын, ал 59% қарсы екенін анықтады. Сауалнама сондай-ақ латыштардың 35%-ы "бір жынысты екі адам арасындағы жыныстық қатынаста ешқандай бұрыштық жоқ" деп есептейтінін, ал 59%-ы оған келіспейтінін көрсетті.