Кіріспе

Оқиғаға байланысты потенциал

[[File:P300 response of different subjects. png|thumb|Екі тонды дыбыстық ерекшелік парадигмасындағы әртүрлі сау адамдардың P300 жауабы. Графиктер ерекше (қызыл) және стандартты (көк) сынақтарға орташа жауапты, сондай-ақ олардың айырмашылығын (қара) көрсетеді. «Жаңалыққа реакция» сығымдалған жад күйлерін зерттеу құралы ретінде. Ғылыми әдебиетте P3 уақыт бойынша бөлінеді: ерте P3 терезесі (300-400 мс) және кеш P3 терезесі (380-440 мс). Сигнал әдетте, бас терісінің париетті бөлігін жабатын электродтармен ең күшті өлшенеді. Бұл сигналдың болуы, амплитудасы, топографиясы және уақыты шешім қабылдау процесіндегі танымдық функцияларды бағалау үшін жиі қолданылады. Бұл ERP компонентінің нейрондық негіздері әлі де толық анықталмаған, бірақ сигналдың қайталанатындығы мен кең таралғандығы оны клиникалық және зертханалық психологиялық тесттерде кеңінен қолдануға мүмкіндік береді.

Тарих

P300-дің алғашқы байқаулары (әсіресе, кейін P3b деп аталатын компонент) 1960-шы жылдардың ортасында хабарланды. 1964 жылы Чэпман мен Брэгдон зерттеушілері ERP жауаптарының визуалды стимулдарға, стимулдың мағынасы бар-жоғына байланысты өзгеше болатынын анықтады. Олар қатысушыларға екі түрлі визуалды стимулды көрсетті: сандар мен жарық шоқтары. Қатысушылар осы стимулдарды бірінен соң бірі көрді. Әр екі сан үшін қатысушылар қарапайым шешім қабылдауы тиіс болды, мысалы, екі санның қайсысы сандық тұрғыдан кіші немесе үлкен, тізбекте бірінші немесе екінші орында тұрады, немесе тең емес пе. Осы стимулдарға шақырылған потенциалдарды (яғни, ERP-ні) зерттегенде, Чэпман мен Брэгдон сандар мен жарық шоқтары күтілген сенсорлық жауаптарды (мысалы, визуалды N1 компоненттері) тудырғанын және осы жауаптардың амплитудасы стимулдардың қарқындылығына сәйкес күтілгендей өзгеретінін анықтады. Олар сондай-ақ ERP жауаптарының сандарға, бірақ жарық шоқтарына емес, 300 мс шамасындағы уақыттан кейін пайда болатын үлкен оң әсерін көрсеткенін анықтады. Чэпман мен Брэгдон бұл сандарға берілген өзгеше жауаптың, кейін P300 жауабы деп аталған, қатысушылар үшін сандардың мағыналы болғандықтан, оларға орындалуға берілген тапсырмаға байланысты туындағанын болжады. 1965 жылы Саттон және әріптестері осы соңғы оң әсерді зерттеуге арналған екі эксперименттің нәтижесін жариялады. Олар қатысушыларға келесі стимулдың дыбыс немесе жарық шоғы болатынын көрсететін сигнал берді, немесе келесі стимулдың дыбыс немесе жарық шоғы болатынын болжауды талап ететін сигнал берді. Олар қатысушыларға келесі стимулдың қандай болатынын болжауды тапсырғанда, "кешіккен оң кешеннің" амплитудасы стимулдың қандай болатынын білген кездегіден жоғары екенін анықтады. Екінші экспериментте олар екі түрлі сигнал ұсынды. Бір сигнал үшін келесі стимулдың дыбыс болуының 2/3 ықтималдығы, ал жарық шоғы болуының 1/3 ықтималдығы болды. Екінші сигнал түрінің ықтималдығы біріншісінен кері болды. Олар оң кешеннің амплитудасы аз ықтимал стимулдарға жауап ретінде үлкен екенін анықтады, яғни пайда болу ықтималдығы 1/3 болатын стимулдарға. Бұл зерттеулердің тағы бір маңызды тұжырымы – бұл кешіккен оң кешеннің дыбыстар мен жарық шоқтары үшін де байқалғаны, яғни стимулдың физикалық түрінің (дыбыстық немесе визуалды) маңызды еместігін көрсетті. 1967 жылы жарияланған кейінгі зерттеулерде Саттон және әріптестері қатысушылардан бір немесе екі дыбыс еститінін болжауды сұрады. Олар екінші дыбыстан кейін 300 мс шамасында оң әсерді байқады – немесе бір дыбыс болған жағдайда, оның пайда болуы тиіс болған. Сондай-ақ, қатысушылардан дыбыстар арасындағы интервалдың ұзақтығын болжауды сұрады, және осы жағдайда кешіккен оң әсер екінші дыбыстан кейін 300 мс-де пайда болды. Бұл екі маңызды тұжырымға әкелді: біріншіден, бұл кешіккен оң әсер дыбыс түріне қатысты белгісіздік шешілген кезде пайда болды, екіншіден, егер бұл стимул тапсырмаға қатысты болса, тіпті стимулдың болмауы да кешіккен оң кешенді тудыруы мүмкін. Бұл алғашқы зерттеулер ERP әдістерін танымдық зерттеулерде қолдануға ынталандырды және P300 бойынша келесі онжылдықтардағы ауқымды жұмыстарға негіз болды.

P3a және P3b

[[File:P300 vs oddballProbability.svg|thumb|P300 жауабының oddball ықтималдығына тәуелділігі. «Жаңалыққа жауап – қысқартылған жад күйлерін зерттеу» еңбегінен алынған. Оң амплитудаға ие, мақсималды амплитудасы фронтальды/орталық электродтарда байқалады және шыңының латенттілігі 250–280 мс аралығында болады. P3a ми қызметінің назарды шоғырландырумен (әсіресе, ортаға бағыттау, еріксіз өзгерістер) және жаңалықты өңдеумен байланысты. P3b оң амплитудаға ие (әдетте, құлақтың артындағы немесе мұндай екі анықтаманың орташасымен салыстырылады), шамамен 300 мс-та максималды мәнге жетеді, ал шыңының латенттілігі тапсырма мен жеке тұлғаның жауабына байланысты 250-ден 500 мс-қа дейін немесе одан да көп болуы мүмкін. Бұл жалпы және жергілікті ықтималдық үшін де дұрыс екені көрсетілді. Дегенмен, P3b-ны шақыру үшін, екіұшты оқиға қолдағы тапсырмамен қандай да бір байланыста болуы керек (мысалы, екіұшты оқиға әріптер ағынындағы сирек кездесетін мақсатты әріп болуы мүмкін, онда қатысушы батырманы басу арқылы жауап бере алады). P3b сондай-ақ тапсырманың танымдық жүктемеге қаншалықты талап ететінін өлшеу үшін де қолданылуы мүмкін.

Қолданбалар

1980 жылдардың ортасынан бері P300 сияқты ЭЖҚ-ның (электроэнцефалограммалық құбылыстардың) ең көп талқыланған қолданыстарының бірі жалғанды анықтаумен байланысты. Ұсынылған "күнәлі білім тестісінде" субъектке бейтаныс парадигма арқылы сұрақ қойылады, дәл өтірік анықтағыш жағдайындағыдай. Бұл тәжірибе заңды жағынан жақында рұқсат алды, ал дәстүрлі полиграфия қолданылуы азайды, себебі P300-дің ішкі санасыз және бақылаусыз аспектілеріне байланысты. Бұл техника P300 толқынының қайталанатын шақыруына негізделген, бұл доктор Лоуренс Фарвелл әзірлеген Жады және Кодтаумен байланысты Көп қырлы Электроэнцефалографиялық Жауап (ЖКЭЖЖ) идеясының негізгі бөлігі. Сондай-ақ, ми-компьютерлік интерфейс (МКИ) қолдану ұсынылды. P300-де мұндай жүйелерді іске асыруға көмектесетін бірқатар қасиеттер бар. Біріншіден, толқын пішіні тұрақты түрде анықталады және нақты стимулдарға жауап ретінде шақырылады. P300 толқын пішіні өлшеу әдістемесіндегі аз өзгерістермен барлық субъектілерде де шақырылуы мүмкін, бұл интерфейс дизайнын жеңілдетіп, қолдануды арттыруға мүмкіндік береді. Интерфейстің жұмыс істеу жылдамдығы "шу" болған кезде сигналдың анықталуына байланысты. P300-дің бір кемшілігі - толқын пішінінің амплитудасы сигналды бөліп алу үшін бірнеше жазбаның орташасын алуды қажет етеді. Бұл және басқа жазбадан кейінгі өңдеу қадамдары интерфейстің жалпы жылдамдығын анықтайды. P300 компьютерді басқару үшін ішкі санасыз шешім қабылдау процестеріне сүйенетін қарапайым МКИ мысалын ұсынады. Субъектке 6х6 таңбалар торшасы көрсетіледі, әртүрлі бағандар немесе қатарлар ерекшеленеді. Егер баған немесе қатарда субъект хабарлағысы келетін таңба болса, P300 жауабы шақырылады (өйткені бұл таңба "ерекше", ол әдеттегі таңбасыз парадигмада сипатталған мақсатты стимул). Жауапты шақырган қатар мен бағанның комбинациясы қажетті таңбаны анықтайды. ЭЭГ-ден шуды жою үшін мұндай сынақтардың орташасы алынуы керек. Ерекшелендіру жылдамдығы минутына өңделетін таңбалар санын анықтайды. Осы әдісті қолданатын зерттеулердің нәтижелері бойынша, қалыпты субъектілер 3,4-4,3 таңба/мин жылдамдықпен 95% сәттілікке қол жеткізе алады. Мұндай сәттілік деңгейі мүгедектігі жоқ пайдаланушылармен ғана шектелмейді; 2000 жылы жүргізілген зерттеуде 4 парализі бар қатысушы (біреуі толық параплегиямен, үшеуі толық емес параплегиямен) 10 қалыпты қатысушылармен бірдей табысқа жеткені анықталды. Кейбір зерттеу топтары ішкі сөйлеуді диктанттау және ішкі сөйлеуді тану әдісіне қол жеткізу үшін ЭЭГ-мен біріктірілген функционалдық МРТ (фМРТ) жүргізді. Көзбен шолу арқылы алынған P300 толқыны адамдардағы танымдық процестерді бағалау үшін қолданылады, ал P300 толқынының латенттілігі мен амплитудасының мәні деменция процестерінің ауырлығын өлшеуге мүмкіндік береді. P300 толқынының латенттілігін талдау, әсіресе, жеңіл когнитивтік бұзылуды (ЖКБ) диагностикалауда пайдалы болып көрінеді.