Кіріспе
Еврей тамақтан кейінгі баталары – Біркат Хамазон (בִּרְכַּת הַמָּזוׂן "Тамақтың батасы"), ағылшын тілінде Grace After Meals ("Бақыттау", Yinglish: Bentsching) деп аталады, – кем дегенде бір кезейт (зәйтүндей) наннан тұратын тамақтан кейін еврей заңымен белгіленген еврей баталарының жиынтығы. Бұл – Құдайдың заңдарына негізделген мицва (діни міндет), оның негізі – Езекиіл кітабының 8:10 аяты. Біркат Хамазон нан немесе бес дәнді егістен жасалған ұқсас тағамдардан кейін оқылады. Десерт ретінде берілген нан (пас хабаа б'кисанин) және нан пішініне немесе сыртқы түріне ие емес тағамдар (ториса д'нахама) болған жағдайда, алғашқы үш батаны қамтитын бата (біркат ме'ин шалуш) оқылады. Бірқата Хамазонды пицца сияқты басқа да наннан жасалған тағамдарды жегеннен кейін оқу қажет пе, жоқ па, деген мәселеде раввиндер арасында пікір таласы бар. Оқу процесінен басқа жағдайларда, Біркат Хамазон әдетте қарапайым тамақтан кейін жеке оқылады. Бұл батаны барлық сиддурларда табуға болады және көбінесе түрлі көркем стильдерде еврейше бірхон (немесе биркон, בִּרְכּוׂן) немесе идиш тілінде бенчер (немесе бенчер) деп аталатын кішкентай кітапшада жарияланады. Әртүрлі брахот хамазонның ұзақтығы айтарлықтай өзгереді – жарты минуттан кем уақыт алатын бенчшингтен бес минуттан асатын уақытқа дейін.
Birkat Hamazon (בִּרְכַּת הַמָּזוׂן "The Blessing of the Food"), known in English as the Grace After Meals ( "to bless", Yinglish: Bentsching), is a set of Hebrew blessings that Jewish law prescribes following a meal that includes at least a kezayit (olive sized) piece of bread. It is understood as a mitzvah (Biblical commandment) based on Deuteronomy 8:10. Birkat Hamazon is recited after a meal containing bread or similar foods that is made from the five grains, with the exception of bread that comes as a dessert (pas haba'ah b'kisanin) and food that does not possess the form or appearance of bread (torisa d'nahama), in which case a blessing that summarizes the first three blessings (birkat me'ein shalosh) is recited instead. It is a matter of rabbinic dispute whether Birkat Hamazon must be said after eating certain other bread like foods such as pizza. Except in teaching situations, Birkat Hamazon is typically read individually after ordinary meals. The blessing can be found in almost all siddurs and is often printed in a variety of artistic styles in a small booklet called a birchon (or birkon, בִּרְכּוׂן) in Hebrew or bencher (or bentscher) in Yiddish. The length of the different brakhot hamazon can vary considerably, from bentsching in under half a minute to more than five minutes.
Қайнар көзі мен мәтіні
Тамақ ішкеннен кейін бата айту қажеттігі туралы талап Құдай сөзінің Деутеронми 8:10-шы аятында келген: «Тамақ жеп, тоңған соң, Құдай Иеңді Өзіңе берген жақсы жер үшін мадақта». Бұл рәсім көбінесе «бенчшинг» деп аталады; «бенч» сөзі бата беруді білдіреді. Біркат хамазон төрт батадан тұрады, бұл раввиндық міндет саналады. Раввин Авраам Исаак Кук осы төрт батаның ретін «тілектер баспалдағы» деп сипаттаған, себебі осы арқылы біз көзқарасымыз бен ұмтылыстарымызды биікке көтередіміз. Бірінші бата жеке қажеттіліктерге, екіншісі – ұлттың (Израиль арқылы) физикалық қажеттіліктеріне, үшіншісі – ұлттың рухани ұмтылыстарына (Иерусалим мен ғибадатханаға), ал төртінші бата – «елдерге нұр» болу деген ең жоғары ұмтылысымызға арналған. Заңмен белгіленген Біркат хамазон осы төрт батаның соңында «аль йехасрену» сөздерімен аяқталады. Осы төрт батадан кейін, «Харахман» (Мейірімді) сөзімен басталатын, Құдайдың мейірімін тілейтін қысқа дұғалар тізімі келеді. Біркат хамазонның бірнеше нұсқасы бар. Ең көп тарағаны – ашкеназдық нұсқа. Сонымен қатар, сефард, йемен және итальяндық нұсқалары да бар. Бұл нұсқалардың барлығы жоғарыда сипатталған құрылымды сақтайды, бірақ сөздері әртүрлі. Атап айтқанда, итальяндық нұсқа сенбі күні екінші абзацты «Нахамену» сөзімен бастаудың ежелгі дәстүрін сақтайды.
The statutory birkat hamazon ends at the end of these four blessings, with the words, al yechasrenu. After these four blessings, there is a series of short prayers, each beginning with the word Harachaman (the Merciful One), which ask for God's compassion. There are several known texts for birkat hamazon. The most widely available is the Ashkenazic. There are also Sephardic, Yemenite and Italian versions. All of these texts follow the same structure described above, but the wording varies. In particular, the Italian version preserves the ancient practice of commencing the second paragraph with Nachamenu on Shabbat.
Алдын ала жырлар
Апта ішінде кейбіреулер 137-ші псалмды, «Аль Нахарот Бавел» («Вавилон өзендерінің жағасында») деп, «Биркат Хамазон» алдында оқып отырады. Бұл псалм Вавилон тұтқындағындағы яһудилердің сезімдерін сипаттайды (Мишна Берура Шиладан келтірілген сөздерін қараңыз). 126-шы псалм, «Шир Хама’алот» (Жоғарылау әні), соңғы құтқарылудан кейін Сионға оралудың яһуди үмітін білдіреді, Ашкенази яһудилері Шаббат, яһуди мерекелері және басқа да күндер мен ерекше жағдайларда (мысалы, үйлену тойы, Брит Мила, Пидйон Хабен) «Биркат Хамазон» алдында кеңінен оқиды. Кейбіреулер оған псалмдардан екі немесе төрт қосымша тармақ қосады (145:21; 115:18; 118:1; 106:2); бұл қосымша алғашқы сөзімен «Техилат Хашем» деп аталады және Аризалдың үйретулеріне негізделген. (Бұл тармақтар 126-шы псалмның «ционистік» мағынасын бейтараптандыру үшін қосылды деген қауесет дұрыс емес, өйткені бұл тармақтар 1600 жылдардан бері оқылып келеді.) Кейбір испан және португал яһудилері Шаббат және мерекелерде «Биркат Хамазон» алдында «Ейн Келохейну» деп оқиды. «Тзур Мишело Ахалну» кейбір қауымда «барлық қуанышты жағдайларда Тамақтан кейінгі Рақымға кіріспе» ретінде әнтеледі. Ол әдетте жұма күні кешкі әндердің ішінде кездеседі, бірақ оны зимун ретінде қолданатындар тамақ ішкенде ешқашан айтпайды, себебі ол тамақтың аяқталғанын білдіреді. Ханука мен Пуримде екінші батаның ортасына «Аль ха Ниссим» қосылады. Егер адам «Ретзеи» немесе «Яалех ве Яво» дұғаларын ұмытып қалса, төртінші батаның алдында қысқа дұға қосады. Егер оны да ұмытып қалса, Шаббат пен маңызды мерекелердің алғашқы екі тамағында (мүмкін Рош-Хашана күнгі тамақтан басқа) «Биркат Хамазонды» толығымен қайталау керек. Кейінгі тамақтарда немесе Рош Ходеш немесе Чол Хамод күндері ештеңе жасаудың қажеті жоқ. Егер адам «Аль ха Ниссимді» ұмытып қалса, «Биркат Хамазонды» қайталаудың қажеті жоқ, бірақ соңында арнайы «Харахаман» дұғасын оқып, содан кейін тиісті мерекелерді сипаттайтын «Бимей» абзасын оқыңыз. Егер бұл дұға да ұмытылса, ештеңе жасаудың қажеті жоқ.
Шева Брахот
Еврейлік дәстүрлі үйлену рәсімінен кейін Шев Брахотта (жеті бата) кезінде баркат хамазон оқылғанда, ашкеназдық қауымдастықтарда Девай Хасерден басталатын зиммунға (рақыметке шақыру) осы қуанышты шараның мән-жайын көрсететін арнайы кіріспе сөздер қосылады; ал барлық қауымдастықтарда Шеха Симха би м’оно қосылады. Баркат хамазонның соңында тағы жеті ерекше бата оқылады. Жеті батаны тек Паним Чадшашотпен (бұрынғы тойларда болмаған жаңа адамдар) және миньянның қатысуымен оқуға болады, ал Девай Хасерді Зиммун болған жағдайда, осы талаптарсыз да оқуға рұқсат етіледі. Сонымен қатар, Талмуд заңдарына сәйкес, Шеха Симха би м’оно (және, болжам бойынша, Девай Хасер) отыз күнге дейін, тіпті егер дастарқан осы жұбайлардың құрметіне арнайы дайындалған болса, бір жылға дейін оқылуы мүмкін; алайда, қазіргі уақытта мұндай практика қолданылмайды.
Брит-мила
Шығыс Ашкеназ дәстүрінде брит-миланың (сүндетке орау рәсімінің) мерекелік тамағын аяқтағанда айтылатын бiркат хамазон кезінде, басында "Нодех Лешимча" деп аталатын қосымша кіріспе сөздер қосылады және арнайы "Ха Рахаман" дұғалары оқылады. Батыс Ашкеназ дәстүрінде "Зиммун" әдеттегідей, ешқандай қосымшасыз оқылады, бірақ екінші батаның ортасына Бонндық рабби Ефремнің ұзақ "пійют" поэмасы енгізіледі; арнайы "Ха Рахаман" дұғалары қосылады, бірақ олар Шығыс Ашкеназ дәстүріндегілерден өзгеше.
Қысқартылған мәтін
Уақыт жетіспеген жағдайда қысқартылған мәтін қолданылуы мүмкін. Ол төрт маңызды батаны қысқартылған түрінде, аз кіріспе және қосымшалармен қамтиды. Иудаизмнің либералды бағыттарында оқуға арналған стандартты мәтін жоқ және салты бойынша әдеттер әртүрлі болады. Көптеген сефард яһудилері, әсіресе испан және португал яһудилері, көбінесе "Биркат хамазон" алдында немесе кейін испан тілінде (көптегендер қабылдағандай ладино емес) "Бендигамос" деп аталатын ән айтады. Ладино тілінде "Я Комимос" деп аталатын "Биркат хамазон" батасының тағы бір қысқартылған нұсқасы да оқылуы мүмкін.
Зиммун
Халаха бойынша, кем дегенде үш ересек еврей еркегі бірге тамақтанғанда және нан жегенде, олар мезуман ("дайындалған жиналыс") құруға міндетті. Бұл үшін бірнеше қосымша сөздермен бір адам басқаларын биргат хамазонға қосылуға "шақырады". (Осы шақыру зиммун деп аталады). Егер дастарқан басында миньян (он ересек еврей еркегінен тұратын кворум) жиналса, шақыруға тағы да қосымша сөздер енгізіледі. Он адамдық зиммун Зиммун Б'Шем деп аталады. Зиммун кейде мезуман деп те аталады, бұл идиш тілінен келген сөз болып көрінеді.
Әйелдер
Талмудта әйелдердің «биркат хамазонды» оқуға міндетті екендігі айтылған, сондықтан үш әйел «зиммун» құрып, оны бастауға құқылы. Осыған сәйкес, «Шүлхан Арух» үш әйелдің өздері арасында «зиммун» жасауы мүмкін екенін, бірақ оны жасау міндетті емес екенін білдіреді. Дегенмен, он әйел «Зиммун Б’Шем» жасай алмайды, ал ерлер мен әйелдер бірлесіп үш адамдық қалыпты «зиммун» құрамайды. Егер үш еркек және үш әйел болса, «зиммунды» үш еркек жасайды, ал әйелдер оған жауап беруі керек. Егер кемінде 100 адам бір уақытта тамақ ішіп отырса, «зиммунның» ерекше түрлері бар. 100 адам болғанда, басшы: «Бізді тамақтандырған және жақсылығымен бізді тіршілікке келтірген, Құдай Иеміз мадақталсын!» дейді, ал топ: «Бізді тамақтандырған және жақсылығымен бізді тіршілікке келтірген, Құдай Иеміз мадақталсын!» деп жауап береді. 1000 адам болғанда, «зиммунның» басшысы: «Біз жеген және жақсылығымен бізді тіршілікке келтірген, Израильдің Құдайы, Құдай Иемізді мадақтайық!» дейді, ал халық: «Біз жеген және жақсылығымен бізді тіршілікке келтірген, Израильдің Құдайы, Құдай Иеміз мадақталсын!» деп жауап береді. Егер кемінде 10000 адам болса, «зиммунның» басшысы: «Біз жеген және жақсылығымен бізді тіршілікке келтірген, керубиннің арасында тұратын, Израильдің Құдайы, Құдай Иемізді мадақтайық!» дейді, ал көпшілік: «Біз жеген және жақсылығымен бізді тіршілікке келтірген, керубиннің арасында тұратын, Израильдің Құдайы, Құдай Иеміз мадақталсын!» деп жауап береді. Алайда, «Шүлхан Арух» Талмудтағы басқа пікірге сүйенеді және біз осы түрлердің ешқайсысын қолданбаймыз.
Баталық тостаған
Зиммунды басқаратын адам "кош шел бераха" (бата тостағаны) деп аталатын шарап тостағынан бата айтуы дәстүр. Бұл кейде күнделікті тамақта жасалса да, көбінесе сенбі күні мен еврей мерекелерінде, сондай-ақ ерекше жағдайларды тойлау кезінде жиі қолданылады. Пасха кешінде бата тостағын барлық қатысушылар ішеді, ол "Үшінші тостаған" ретінде танылады. Бата тостағы практикасы Талмудта айтылған.
Двар Тора
Көптеген адамдар, әсіресе сенбілік дастарқаннан кейін, шақыру алдында Двар Тора ("Тора сөзі"; идиш, "ворт") бөлісу дәстүрін сақтайды. Бұл Пайркей Авот 3:3-те айтылған: "Егер үш адам бір үстел басында тамақтанып, онда Тора туралы сөздер айтылса, олар Барлық Жерде Бардың, Ол мақтаулы болсын, дастарқанында тамақтанғандай болады."
Майым Ахароним
Көптеген православие қауымдарында бирақат хамазонды оқу алдында қол жуу дәстүрі бар. Бұл дәстүр майим ахароним (соңғы сулар) деп аталады. Талмуд пен Шулхан Арух осы дәстүрді міндетті деп үкім айтса, Тосафот және басқа да көздер қазіргі жағдайда қажет емес деп санайды, сондықтан көптеген адамдар осы дәстүрді орындамайды.
Дәстүрлер
Талмудта өлгендердің қайта тірілу күнінде ерекше той болады делінеді. Ыбырайым, Ысқақ, Жақып, Мұса және Ешуа барлығы да дұға бастауға лайық емес екендерін айтады, ал бата тостағаны Дәуіт патшаға беріледі, ол бұл құрметті қабылдайды.
Шығу тегі
Тамақ алған үшін алғыс айту дәстүрі алғашқы яһуди патриархы Ыбырайым заманына дейін барып жетеді. Бір мидраш бойынша, оның қонақжайлылық шатырының барлық төрт жағынан кіреберістер болған. Ол қонақтарды тамақтың көктегі бастауын батаға алуға шақырды. Егер олар бас тартса, ол нан үшін он алтын монета, шарап үшін он монета және қонақжайлылық үшін он монета төлеу керектігін айтты. Олардың таңғалысына, осы шамадан тыс бағаның себебін түсіндіріп, бұл бағаның шөлде табу қиын нәрселерге сай екенін айтты. Содан кейін олар Құдайды мойындап, Оған шүкірлік айтты.