Кіріспе

Ортағасырлық каталан тіліндегі литургиялық әндер христиандық литургиялық драма.

Сибилла әні ( ) – литургиялық драма және грегориандық ән, оның мәтіні Апокалипсисті бейнелейтін болжамды қамтиды. Бұл ән Испанияның Майорка (Балеар аралдары) және Италияның Альгеро қалаларындағы, сондай-ақ кейбір каталан шіркеулерінде Каталан тілінде Рождество қарсаңында орта ғасырдан бері үздіксіз орындалып келеді. 2010 жылдың 16 қарашасында ЮНЕСКО оны адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі деп жариялады.

Шығу тегі

"Сибилла жырының" авторы белгісіз. Бұл пайғамбарлық алғаш рет грек тілінде Цезарея епископы Евсевий жазған, ал кейіннен Әулие Августин "Құдай қаласы" еңбегінде латын тіліне аударған. Ол 10 ғасырда Каталония, Италия, Кастилия және Францияның әртүрлі аймақтарында "Contra judeos" уағызында қайта пайда болды, содан кейін таңғы құлшылықтың екінші түнгі сағатындағы алтыншы оқуға қосылып, діни рәсімнің ажырамас бөлігі ретінде орындалды. Бұл ән бастапқыда латын тілінде "Judicii Signum" деген атпен орындалған, бірақ 13 ғасырдан бастап каталон тіліндегі нұсқалары да кездеседі. Каталон тіліндегі "Judici Signum" әнінің алғашқы нұсқалары латын тілінен тікелей аударылмаған. Олардың барлығы прованс тіліндегі бұрынғы бейімделуден алынған, бұл әннің бұрынғыда қаншалықты танымал болғанын көрсетеді. Осы ортақ түбірден шыққан каталон мәтіндерінің арасында Мальорка епархиясының мұрағатында сақталған 14 ғасырға жататын кодекс бар, ол 1908 жылы қайта табылды. Ауызша таралу және жазбаша мәтіндердің жетіспеуі халық тіліндегі көне мәтіндердің уақыт өте келе көптеген өзгерістерге ұшырауына себеп болды, нәтижесінде әртүрлі нұсқалар пайда болды. Трент соборы (1545-1563 жылдар аралығында 25 сессияда өткізілген) орындалуын тыйым салғаннан кейін "Сибилла жыры" Еуропа бойынша дерлік толығымен ұмытылды. Дегенмен, ол 1575 жылы Мальоркада қайта жаңғыртылды.

Бастапқы музыка

Бастапқыда Сибилла әні григориандық әуенмен орындалған, және бұрын аталған кодексте көрсетілгендей, Майоркада ойналған музыкалық сүйемелдеу, шамалы өзгерістерден басқа, Иберия түбегінің басқа аймақтарында да тіркелген. Бүгінде Сибилла әнінің осы григориандық әуенмен қашан орындалғаны нақты белгісіз, бірақ бұл 16 немесе 17 ғасырға дейін болған болуы мүмкін. Әннің ауызша таралуы, мәтін сияқты, әртүрлі вариациялар мен үлгілердің пайда болуына әкелді. 19 ғасырдағы алғашқы музыка зерттеушілері мен фольклоршылардың осы әнге қызығушылығы, әннің белгілі нұсқаларын жазуға (транскрипциялауға) себеп болды. Бүгінде орындалып жүрген нұсқалар осы жазбаларды үлгі етіп алады. Ренессанс дәуірінде әннің григориандық әуеніне әртүрлі композиторлар полифониялық музыка қосты, ол сол кезеңде кең таралған практика еді. Осы төрт дауысты екі туындыны XV ғасырдың екінші жартысындағы испан қолжазбасы Cancionero de la Colombina-дан табуға болады. Олардағы мәтін – Кастилия тіліндегі әннің қысқартылған нұсқасы.

Қазіргі заманғы нәтиже

Әнді бастапқыда пресвитер орындаған, бірақ кейінірек бұл тұлғаны ұл бала алмастырды. Ән Сибилла (пайғамбар әйел) арқылы жырланған десе де, көп ғасырлар бойы әйелдерге шіркеуде ән айтуға рұқсат берілмеді. Бүгінде әнді орындайтын көптеген ғибадатханаларда оны әлі де ұл орындайды, бірақ кейбір жағдайларда кішкентай қыз немесе әйел орындайды. Әнші екі немесе одан көп ұл баламен бірге балауыз шамдарды алып, құрбандық тақтасына қарай жетеледі. Сол жерге жеткенде әнші айқышқа сәлем береді, артына бұрылып, әнді бастайды. Ән а капелла және жеке дауыспен орындалады. Кейбір шіркеулерде ән тармақтарының арасында орган музыкасы немесе заманауи хорлық үзілістер қосылады. Әнді орындауға қолданылатын костюм барлық шіркеулерде (кем дегенде Майорка аймағында) шамалы ғана ерекшеленеді. Ол ақ немесе түрлі түсті көйлектен тұрады, кейде мойны мен шетіне кесте салынады, көбінесе жамылғы (кейде екінші көйлекпен алмастырылады). Басы бірдей түсті қалпақпен жабылады. Әнші қолында семсер ұстап, оны ән бойы тік ұстайды. Ән аяқталғаннан кейін әнші семсермен әуеде айқыш белгісін салады, тағы бір рет айқышқа қарап, әдетте иіліп, содан кейін сол ұл балалар құрбандық тақтасынан алып кетеді. Бүгінде орындаушы ұл немесе қыз болуы мүмкін, ал каталон тілінде сөйлейтін елдерде бұл дәстүр қайта жанданып келеді, сондықтан 2010 жылы ол Мальоркадағы және Л'Альгердегі (Сардиния) көптеген муниципалитеттерде ғана емес, сонымен қатар Каталония мен Валенсияның келесі муниципалитеттерінде орындалады: Барселона (3 түрлі шіркеуде), Гандия, Лейда, Онтиньент, Суэка, Вик және басқалары.