Кіріспе
Иудейлердің "Yigdal" ("Барлықта жоғарылатылсын") дұғасы – әр түрлі рәсімдерде Адон Оламмен бірге таңертеңгі және кешкі құлшылықтың басталуындағы және аяқталуындағы арнайы орынға ие еврей әнұраны. Ол Маймонид қалыптастырған 13 негізгі сенімге (кейде "13 сенім қағидасы" деп аталады) негізделген. Бұл сенім қағидаларын ұйқастырып жазудың жалғыз жолы емес, бірақ еврей тілінде де, қарапайым тілде де басқа барлық нұсқалардан ұзақ сақталған. Кез келген екі тілді сидурдан аудармасын табуға болады. Ашкеназдық еврейлер тек он үш жолды ғана орындайды, әрбір жол әр сенімге арналған; өлгендердің қайта тірілуі туралы соңғы жол, шазан мен қауым бірге ән салғанда антифонияны аяқтау үшін қайталанады. Сефардтар әнді қауымдық түрде біріге айтқанда, төртінші жолды былай қолданады: "Бұл Мұсаның заңдарының 13 негізі және оның қағидалары".
Yigdal ( yīgdal, "be exalted") is a Jewish hymn which in various rituals shares with Adon 'Olam the place of honor at the opening of the morning and the close of the evening service. It is based on the 13 principles of faith (sometimes referred to as "the 13 Creeds") formulated by Maimonides. This was not the only metrical presentment of the Creeds, but it has outlived all others, whether in Hebrew or in the vernacular. A translation can be found in any bilingual siddur. Among Ashkenazim only thirteen lines are sung, one for each creed; the last line, dealing with the resurrection of the dead, is repeated to complete the antiphony when the hymn is responsorially sung by the Chazzan and congregation. Sephardim, who sing the hymn in congregational unison throughout, use the following line as the 14th: "These are the 13 bases of the Rule of Moses and the tenets of his Law".
Авторлығы
Әннің авторы туралы ғалымдар арасында пікір талас жүргізілуде. Леопольд Зунц бұл әнді Даниял бен Йехуда Даян жазғанын айтады, ол оны жеті жыл жетілдіріп, 1404 жылы аяқтаған. Кейбір зерттеушілер "Йигдалдың" соңғы жолында "Ехиел б'Рав Барух" деген қолтаңбаны көреді, бірақ бұл кім болуы мүмкін екені белгісіз. Хартвиг Хиршфельд бұл әннің авторы атақты римдік ақын Иммануил екенін дәлелдейді. Иммануил 13 қағиданы өлеңге түсіруге бірнеше рет әрекеттенді, мысалы, "13 мақалаға негізделген өлең" деп аталатын 72 жолдық нұсқасын жасады. "Йигдал" осы өлеңмен ырғағы, ұйқасы және бірқатар тіркестері бойынша ұқсастықтарды бөліседі.
Сефардтық күйлер
Игдал өзінің дәстүрлі әуендерінің саны және олардың дәстүрлі болып сақталған уақытының ұзақтығы тұрғысынан Адон Оламнан әлдеқайда басым. Испан обрядында, голланд және ағылшын тілді қауымдастықтарында гимн көбінесе жалпы сефардтық дәстүрге сәйкес (мысалы, Ях Шимхамен салыстырыңыз) сол күндің "типілік" әуеніне қосылып айтылады. Сонымен, мысалы, ол Рош Хашана күні кешкі құлшылықтың соңында 'Эт Шааре Разон' әуенімен орындалады. Жұма күні кешке Саббат Йигдалы әдетте Адон Олам мен Эйн Келохейнуге қосылып осы әуенмен айтылады. Үш зыярат фестивалінде осы жерде көрсетілген әуен ең көп таңдалатын әуен болып табылады. Оның ежелгі испандық мінезі анық байқалады.
Ашкеназдық күйлер
Ашкеназдық дәстүрде Йигдал әрқашан таңғы дұғаны бастаса да, демалыс және мереке күндері кешкі қызметтің соңында міндетті түрде оқылмайды, көбінесе, әсіресе Германияда, Адон Оламмен алмастырылады. Дегенмен, польшалық қолданыста бұл ән жиірек қорытынды әнұран ретінде қолданылады. Солтүстік-батыс Германия, Нидерланды және Англия синагогтарында, сефардтық дәстүрдің ашкеназилерге әсері сезілген жерлерде, Йигдал демалыс және мерекелік кешкі дұғаның ажырамас бөлігі саналады. Лондонда толық екі ғасыр бойы әнұранға, жағдайға қарай, нақты бір дәстүрлі күйлер белгіленген, олардың барлығы хаззан мен қауым арасында антифоналық түрде орындалады. Бұл күйлердің ең танымалдары – жұма күні кешкі «Йигдал». Ол Германияда, Польша мен Богемияның кейбір аймақтарында мерекелік «Йигдал» ретінде де қолданылады. Бұл әуеннің жазылуы 17-ғасырға немесе одан да ертерек кездерге жатуы мүмкін. Бұл күйді Лондонның Ұлы синагогында хаззан Майер Лион (Лондон опера сахнасында «Майкл Леони» есімімен де өнер көрсеткен) қолданған, оны методист Томас Оливерс естіген; ол осы күйді ағылшын әнұраны «Ыбырайымнің Құдайы мақтан тұрсын» (төменде қараңыз) үшін бейімдеген. Келесі маңыздылығы бойынша Рош Хашана мен Йом Кипурдың салтанатты кештеріне арналған әуен келеді, ол 137-затырдың 6-аятының рухымен Симхат Тора қызметіне енгізілген. Бұл әуен гармониялық мажор шкаласында (EFG# ABCD# E) құрылған, онда екі үлкейтілген секунд бар (синагог музыкасына қараңыз), және ол, бәлкім, 17-ғасырдың басында, славян аймағынан батысқа тараған, кейбір польшалық прецентордың шабыты болған. Бавария мен Рейнландтың неміс қолданысында ежелгі дәстүр Рош Хашана мен Йом Кипур үшін қарама-қарсы «Йигдалды» сақтап қалды, ол бірдей көне сипатқа ие, бірақ диатоникалық шкалада салынған және күндізгі дұғаны еске салады. Үш мереке (шалош регалим) кештері үшін ескі Лондон дәстүрі кем дегенде 18-ғасырдың басынан бері үш ерекше әуенді сақтап келген, олар, мүмкін, солтүстік Германиядан немесе Богемиядан әкелінген. Пасхаға арналған әуен ескі дәстүрді көрсетеді, оған сәйкес прецентор соңғы сенімге, яғни өлгендердің қайта тірілуіне (бұл жағдайда Пасха мен Пуримге ортақ «өкілдік» тақырыбына) салтанатты түрде тоқталады, ал хоршылар сенімділікпен жауап береді. Мұндағы хорлық жауап Дэвид Момбахтан соңғы пішінін алды. Шәуіт күніне арналған Йигдалдың салтанатты реңкі бар, ол басқа мерекелерден ерекшеленіп тұрады. Суккот әуені синагог әуендерінде сирек кездесетін қуаныштылықпен ерекшеленеді. Оны 1815 жылы Исаак Натан Лорд Байронның «Иврит әуендерінің» біріне арнады, «Жабайы газель» өлеңдеріне күйді орнатып, хаззанның соңғы жолға дейін орындаған қарама-қарсы тақырыбын пайдаланды, дәл Пасха «Йигдалындағы» сияқты. Әнұранның басқа ескі күйлері, мысалы, Пасхадан бұрынғы «Шаббат Хагадол» әнінде қолданылатын Эльзас текті әуен, жергілікті немесе отбасылық дәстүрде сақталған (Zemirot-қа қараңыз).
Литургияға оның қосылуына каббалистік қарсылық
Хасидтік яһудилердің көпшілігі Игдалды өзінің діни рәсімдерінің бір бөлігі ретінде оқымайды, себебі Аризал оны (және көптеген басқа испандық пиютимдерді) өзінің сидурынан шығарып тастаған. Дегенмен, Рабби Исаия Горовицтің үйретулеріне сәйкес, көпшілігі оны ән салмайтын болса да, қасиетті ән деп есептейді. Осыған ұқсас себептермен, Сириялық яһудилер таңғы және кешкі құлшылықтың соңында Адон Олам мен Игдалды оқымайды, бірақ оларды басқа жағдайларда орындайды (Адон Оламды Бақашоттың соңында, ал Игдалды жұма күні кешкі Киддуштан бұрын).
Христиан ән кітабында
Yigdal бірнеше христиан ән кітабында кездеседі. Томас Оливерстің шамамен 1770 жылы жазған «Авраамның Құдайына мадақ» әнұраны Yigdal әуенінің дәстүрлі нұсқаларының біріне негізделген, ал оның сөздері оның қайта айту ретінде танылады. 1785 жылы Джон Уэслидің барлық дін өкілдеріне арналған ән кітабында жарияланғанда, ол христиандыққа қарай бұрылған. 19 ғасырдың соңында раввин Макс Ландсберг және пастор Ньютон М. Манн (унитарий) «Тірі Құдайға мадақ» деп аталатын Yigdal-дың жаңа аудармасын жасады. Бұл алғаш рет «Union Hymnal» (Реформалық еврейлер) жинағында пайда болды. Бұл аударма Оливер нұсқасына қарағанда әлдеқайда аз христиандыққа айналған болса да, көптеген христиан ән кітабында қолданылды, бірақ кейбіреулері Оливер және Ландсберг-Манн мәтіндерінің қоспаларын қамтиды және авторлық құқық туралы шатастыратын мәліметтер бар. Барлық христиандық нұсқалар 1770 жылы Лондонның Ұлы синагогасында хаззан Майер Лионнан жиналған «Леони» әуеніне жақын, бірақ әртүрлі ән кітабында басылған өлшемдер айтарлықтай ерекшеленеді.