Кіріспе

Қылмысты құпия романдар дәуірі

Детективтік көркем әдебиеттің алтын ғасыры – 1920-1930 жылдарға қатысты, негізінен ұқсас үлгілер мен стильдегі классикалық қылмысты құпия романдардың дәуірі. Алтын ғасыр, практикада, көбінесе 1920-1930 жылдары басым болған, бірақ кем дегенде 1911 жылдан бері жазылып, бүгінге дейін жазыла беретін көркем әдебиет түріне сілтеме жасайды. Детективтік әңгімелер тарихындағы "Қанды қырғын: детективтік әңгімеден қылмыстық романға дейін" атты еңбегінде автор Джулиан Саймонс Алтын ғасырға арналған екі тарауды "жиырма жылдар" және "отыз жылдар" деп атады. Саймонс Филип Ван Дорен Стерннің "Тұйық көшедегі мәйіт ісі" (1941) мақаласы "Алтын ғасырдың некрологы болып табылуы мүмкін" екенін айтады. Агата Кристи, Дороти Л. Сайерс, Марджери Аллингем және Нгайо Марш авторлары бірлесіп Қылмыстың патшайымдары деп аталады.

Жанрдың сипаттамасы

Кейбір конвенциялар мен клишелер қалыптасты, олар оқырманның таңғалысын сюжеттің егжей-тегжейімен және, ең бастысы, кісі өлтірушінің кім екендігімен шектеді. Сол дәуірдегі романдардың көпшілігі «кім өлтірді?» жанрында болды, және бірнеше авторлар оқырмандарды сәтті жаңылыстырып, ең күдіктісіз адамды жауыз ретінде нақты көрсетуде шеберлік танытты. Сонымен қатар, оқшауланған ағылшыл елді үйінде және ондағы жоғарғы топ өкілдерінде (бірақ олар көбінесе жер иелері болды; аристократия емес, олардың елді үйі екінші үй болғандықтан) кейіпкерлердің белгілі бір топтары мен жағдайлары жиі кездеседі. Ойын ережелері – алтын ғасыр детективтері ойын ретінде қарастырылды – 1929 жылы Рональд Нокс жүйелендірді. Нокс пікірінше, детективтік әңгіменің «басты қызығушылығы құпияны ашу болуы керек; құпияның элементтері оқиғаның басында оқырманға анық ұсынылуы керек, ал оның мәні оны қызықтыруға және соңында оған жауап беруге тиіс». Нокстың «Он қағидасы», сондай-ақ «Нокс декалогы» деп те аталады, мынадай:

Қылмыскер оқиғаның басында аталған болуы керек, бірақ оқырманның ойларын білген адам болмауы керек. Кез келген мистикалық немесе табиғаттан тыс құбылыстарға жол берілмейді. Бір ғана құпия бөлме немесе өткел болуы мүмкін. Бұрын белгісіз улар қолданылмауы керек, сондай-ақ соңында ұзақ ғылыми түсіндірме қажет ететін құралдар да қолданылмауы керек. Оқиғада қытайлықтар болмауы керек. Кездейсоқ жағдайлар детективке көмектеспеуі керек, сондай-ақ ол дұрыс болатын түсініксіз сезімге ие болмауы керек. Детектив өзі қылмыс жасауы керек емес. Детектив тапқан кез келген деректерді жариялауға міндетті. Детективтің «серігі» Уотсон, өзінің ойларын оқырманнан жасырмауы керек: оның зиялы деңгейі орташа оқырманнан сәл, бірақ өте аз төмен болуы керек. Егіздер және жалпы алғанда, екіұстамалар біз оларға дайын болмасақ, пайда болмауы керек. Осыған ұқсас, бірақ толыққандырақ талаптар тізімін С.С. Ван Дайн «Детективтік әңгімелерді жазудың жиырма ережесі» атты мақаласында дайындады, ол 1928 жылдың қыркүйегінде «Америкалық журналда» жарияланды. Олар көбінесе Ван Дайннің қағидалары деп аталады.

Халықтың сүйіспеншілігінің төмендеуі

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы жиі Алтын ғасырдың жеңіл-жеңіл, түсінікті "кім өлтірді?" детективтерінің аяқталуының бастауы ретінде қарастырылады. Иан Оусби жазғандай, "Алтын ғасыр" "ұзақ уақыт бойы өліп бара жатты. Шындығында, оның әлі де өлмегендігіне талас жасауға болады, себебі оның ерекшеліктері уақытқа өткен немесе одан да нашар деп есептеліп, олардан толығымен бас тартуға болатын жазушыларда да табандылықпен сақталды. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыс маңызды бастама болғандай, Екінші дүниежүзілік соғыс да маңызды аяқталуды белгіледі". Ол әрі жазады: "Тіпті 1930 жылдары оның негізгі қағидалары сынға алына бастады. Алтын ғасырдың жетістікке жеткен кезеңі деп қарау бұрынғыдай кең таралмағандықтан, оны айыптау сәнге айналды. Айыптау бойынша, ол тақырыбын тривиализациялаған қағидаларды ұстанды. Ол қоғамның тар, тіпті қасақана элиталық көрінісін бейнелейтін орталарды артық жақсы көрді. Ал кейіпкерлер үшін ол ең жақсы жағдайда екі өлшемді, ең нашар жағдайда – жалықтыратын детективтер жасады". және Реймонд Чандлер ("Қылмыс өнерінің қарапайымдылығы"). Сату саны бойынша, әсіресе Агата Кристидің туындылары, қазіргі детективтік әдебиет Алтын ғасырдың танымалдылығына жақымдаған емес. Дэвид Леман былай деп жазады: "Кейде біреулер Эдмунд Уилсонның детективтік романдарды сынап, айтқан сөзін қайталайды: "Роджер Акройдты кім өлтірді, біреуге қызық па?". Уилсон осы жанрды өте төмен деңгейлі әдебиет деп санады, оны әдетке немесе кроссвордтармен тең зиянсыз ойын деп есептеді. Бірақ шындық мынада: әр Эдмунд Уилсон жанрға қарсылық көрсеткен сайын, оны шын жүректен қабылдаған ондаған зиялылар бар. Детективтік романның тұрақты, зиялылыққа тартымдылығы – ғасырдың әдеби кереметтерінің бірі".

Ұзақ уақыт әсер етуі

Алтын ғасыр стиліне әсер еткен қазіргі жазуды көбінесе "жайлы" құпия жазу деп атайды, бұл АҚШ-та танымал "қатаң" стильден ерекшеленеді. Бұл стильде жұмыс істейтін соңғы жазушылар Сара Кодвелл, Рут Дадли Эдвардс, Питер Ловзи және Саймон Бретт. Бұл стильді үлгі ететін телесериалдарға "Murder, She Wrote" және "Midsomer Murders" кіреді. "Алтын ғасыр" классикалық романдары бойынша фильмдер мен телесериалдар түсірілуін жалғастыруда. 1930 жылы британдық Алтын ғасыр авторларының бір тобы "Детекция клубын" құру үшін жиналды. Түнгі ас кезінде жиналып, бір-біріне жұмыстың техникалық аспектілерінде көмектесуден басқа, мүшелер Нокстің қағидаларын ұстануға келісті. Антони Беркли клубты құруға ықпал етті, ал Г. К. Честертон оның алғашқы президенті болды. 2015 жылы Мартин Эдвардс клубтың тоғызыншы президенті болды. "Ел үйінің құпиясы" – 1920-1930 жылдары ағылшын детективтік әдебиетінің танымал жанры; ол ақсүйектердің үйлерінде орын алады және көбінесе қар дауылынан уақытша оқшауланған немесе күдіктілердің бәрі демалыс күндері үй кешінде болған кісі өлтіруді қамтиды. "Cluedo" (Солтүстік Америкада "Clue") үстел ойыны ел үйінің құпиясы құрылымына негізделген. 1980 жылдардың соңынан 1990 жылдардың басына дейін Алтын ғасыр стиліне тәуелді бірнеше құпия жазушылар Жапонияда бірінен соң бірі дебют жасады. Оларды "жаңа дәстүршіл мектеп" (新本格派) деп атайды. "Жаңа дәстүршілдердің" өкілдеріне Юкито Аятсуджи, Гошо Аояма, Ринтаро Норидзуки және Таку Асибе сияқты жазушылар жатады.

Танымал авторлар

Алтын ғасырдың авторларының көпшілігі британдық немесе ирландтықтар еді. Кейбір американдық авторлардың стилі көбірек «жеңіс тұрғысынан» болды.