Кіріспе

Американдық жазушы

Франсин Проз (1 сәуір 1947 жылы туған) – американдық романист, әңгімелер авторы, эссеші және сыншы. Қазір Бард колледжінде әдебиет профессоры қызметін атқарады, ал бұрын ПЕН Америка орталығының президенті болған.

Өмір және мансап

Бруклинде туған Проз 1968 жылы Радклиф колледжін бітірген. Ол 1988 жылы ПЕН аударма сыйлығының иегері атанды және 1991 жылы Гуггенхайм стипендиясын алды. Проздің "The Glorious Ones" романы Линн Аренс пен Стивен Флаэртидің осы аттас мюзикліне айналдырылды. Ол 2007 жылдың күзінде Нью-Йорктегі Линкольн орталығындағы Мицци Э. Ньюхаус театрында қойылды. 2007 жылдың наурызында Проз америкалық жазушы Рон Черноудың орнын басып, сәуір айынан бастап бір жылға ПЕН Америка орталығының президенті болып тағайындалды. ПЕН Америка орталығы – Нью-Йоркте орналасқан, әдебиетті дамытуға, сөз бостандығын қорғауға және халықаралық әдеби байланыстарды нығайтуға жұмыс істейтін жазушылар, редакторлар мен аудармашылардың әдеби қоғамы. 2008 жылдың наурыз айында Проз қарсылығызсыз тағы бір жылға ПЕН Америка орталығының президенті болып сайланды. Сол айда лондондық суретші Себастьян Хорслиге АҚШ-қа кіруге рұқсат берілмеді, содан кейін ПЕН президенті Проз оны 2008 жылдың сәуір айының соңында Нью-Йоркте өткен ПЕН-нің халықаралық әдебиет фестивалінде сөз сөйлеуге шақырды. 2009 жылдың сәуір айында философ және романист Кваме Энтони Аппиа ПЕН президенті болды. Проз ПЕН/Ньюманның өз сыйлығының төрешілер алқасының құрамында болды. Оның "Көк періште" романы – университеттердегі сексуалдық қысымды сатиралық тұрғыдан көрсететін туынды, Ұлттық кітап сыйлығының финалисі атанды. Оның "Үй ішіндегі қасиеттілер" романы Нэнси Савоканың киноға түсіруіне негіз болды. Проз 2006 жылы Рим сыйлығын алды. 2010 жылы Проз Вашингтон университетінің Халықаралық гуманитарлық медалімен марапатталды. Екі жылда бір рет табыс етілетін бұл медаль 25 000 АҚШ доллары ақшалай сыйлықпен бірге беріледі және ғылым, журналистика, әдебиет немесе өнер саласындағы гуманистік ізденістерімен әлемге үлкен үлес қосып, өзгеріс жасаған адамды құрметтеу мақсатында тағайындалады. Бұл сыйлықтың иегерлерінің қатарында 2006 жылы түрік романы жазушысы Орхан Памук, 2008 жылы журналист Майкл Поллан және 2012 жылы деректі фильмдер режиссері Кен Бернс болды.

Американдық ПЕН сын

2015 жылы американдық ПЕН-нің Шарли Эбдоны жылдық «Сөз бостандығы және батылдық» сыйлығымен марапаттау туралы шешіміне байланысты туған дау кезінде ол Майкл Ондатже, Тежу Коул, Питер Кэри, Рейчел Кушнер және Тайе Селасипен бірге ұйымның жылдық марапаттау кешінен бас тартып, сыйлықтан бас тартатын хатқа қол қойды. Олар бұл қастандықтардың «қорқынышты және қайғылы» болғанына қарамастан, Шарли Эбдоның жұмысы сыйлыққа лайық емес деп мәлімдеді. Аталған хатқа көп ұзамай 140-тан астам ПЕН мүшесі де қол қойды. Проуз «Гардиан» газетінде жариялаған мақаласында өз ұстанымын қорғай келе: «Шарли Эбдодағы қастандықтар туралы айтылатын – мұсылман экстремистерінің кеңседе өлтірген ақ еуропалықтар туралы оқиға – қазіргі үкіметімізге Таяу Шығыста көптеген қателіктер жасауға мүмкіндік берген мәдени көзқарастарға оңтайлы түрде сәйкес келеді» деді. Прозаның пікірлерін Ката Политт, Алекс Масси, Майкл С. Мойнихан, Ник Коэн және басқалар сынға алды, ең бастысы Салман Рушди ПЕН-ге жазған хатында Прозаны және тағы бес авторыны «экстремистік исламның» ізбасары ретінде сипаттады, олардың пікірінше, бұл ислам «ұйымдасқан, қаржыландырылған және біздің барлығымызды – мұсылмандарды да, мұсылман емес адамдарды да қорқытып, үнсіздікке мәжбүрлеуді көздейді».

"Нью-Йорк" журналындағы дау

2018 жылдың 7 қаңтарында Facebook-тегі жазбасында Проз автор Садия Шепардты Мэвис Галланттың "The Ice Wagon Going Down the Street" әңгімесін плагиаттаған деп айыптады, ол 1963 жылдың 14 желтоқсанында The New Yorker журналында жарияланған болатын. Шепардтың туындысы The New Yorker онлайн-басылымында жарияланды және 2018 жылдың 8 қаңтарында басылымға түсуі жоспарланған. Шепардтың әңгімесі түпнұсқаны жаңа контекстте қайта өңдеп, толықтырылған мәліметтермен және өзгертілген кейіпкерлер арақатынасымен ұсынылса да, Проз екі әңгіме арасындағы ұқсастықтарды ұрлық деп есептеді. Ол өзінің бастапқы жазбасында бұл әңгіме "сахнадан сахнаға, сюжеттен сюжетке, қимылдан қимылға, диалогтың әр жолынан диалогтың әр жолына дейін көшірме" екенін жазды, ең басты айырмашылық – негізгі кейіпкерлердің Трамп дәуірінде Коннектикут штатындағы пакистандықтар екені, ал түпнұсқадағы кейіпкерлер екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Женевадағы канадалықтар болған. The New Yorker журналына жолдаған хатында Проз өзінің бастапқы ұстанымын сақтап, "Шынайы тұлғалардың есімдерін және жеке басын өзгертіп, содан кейін осы әңгімені өзінің түпнұсқалық туындысы деп танудың қадірі бар ма? Егер солай болса, авторлық құқықты неге сақтау қажет?" деп сұрады. Проздің айыптауына жауап ретінде Шепард Галлантқа алғылыш сезімін білдірді, бірақ Галланттың соғыстан кейінгі Еуропадағы өз-өзінен шеттеу оқиғасын пайдаланып, бүгінгі Америкадағы пакистандық мұсылмандардың иммигранттық тәжірибесін зерттеуінің дұрыс екенін айтты.