Кіріспе

Массачусетс – 10555 шаршы миль (27 337 км²) аумақты алып, АҚШ-тың ең кішкентай 7-ші штаты. Ол солтүстікке қарай Нью-Гэмпшир және Вермонт, батысқа қарай Нью-Йорк, оңтүстікке қарай Коннектикут және Род-Айленд, ал шығысқа қарай Атлант мұхиты мен Мэн шығанағымен шектеседі. Массачусетс – Жаңа Англиядағы ең көп халқы бар штат. Массачусетс "Шығанақ штаты" деген лақап атымен белгілі, себебі оның жағалауын ерекше қалыптастыратын бірнеше ірі шығанақтар бар: Массачусетс шығанағы мен Кейп-Код шығанағы шығыста, Базардс шығанағы оңтүстікте. Сондай-ақ, Массачусетс-Род-Айленд шекарасындағы бірнеше қалалар мен қалалар Маунт-Хоуп шығанағына жақын орналасқан. Штаттың оңтүстік-шығыс бұрышында үлкен, құмды, қол сияқты жарым аралы – Кейп-Код орналасқан, ол солтүстікке қарай Мэн шығанағының оңтүстік шекарасын құрайды. Мартаның жүзімдігі және Нантакет аралдары Кейп-Кодтың оңтүстігінде, Нантакет бұғазының ар жағында жатыр. Орталық Массачусетс төбелі, тасты төбелермен ерекшеленсе, Батыс Массачусетс құнарлы аңғарды және Коннектикут өзенін қоршаған тауларды, сондай-ақ Беркшир тауларын қамтиды. Бостон – Массачусетс шығанағының ең ішкі нүктесінде, Чарльз өзенінің сағасында орналасқан Массачусетс штатының ең ірі қаласы. Көптеген "Шығанақ штатының" тұрғындары Бостон аймағында тұрады, ол Массачусетс штатының шығыс бөлігінің көп бөлігін қамтиды. Шығыс Массачусетс тығыз халқы бар және көбінесе қала маңындағы аймақ болып табылады. Батыс Массачусетс Коннектикут өзенінің аңғарына – қалалық анклавтарға (мысалы, Спрингфилд, Нортгемптон) және ауылдық колледж қалаларына (Амхерст, Саут-Хэдли) және негізінен ауылдық болып қала беретін Беркшир тауларына (Аппалачи тауларының бір тармағы) ие. Массачусетс штатында 351 қала мен қалашық бар. Штаттың кез келген бөлігі біріктірілген қала немесе қалашық құрамына кіреді, бірақ көптеген қалалар үлкен ауылдық аймақтарды қамтиды. Штаттың 14 округінің үкіметтік функциялары аз және олар сот округтері ретінде ғана қызмет етеді.

Шолу

Шығыс Массачусетс штатында Бостон Массачусетс шығанағының ең ішкі нүктесінде, Чарльз өзенінің сағасында орналасқан. Чарльз өзені – Массачусетс штатының ішінде толығымен орналасқан ең ұзын өзен (бірақ Вестфилд өзенінің жоғарғы және төменгі тармақтарын біріктіргенде одан ұзын болуы мүмкін); алайда Коннектикут өзені – штаттың және Жаңа Англияның ең ұзын және маңызды өзені. Бостон метрополиясының халқының көп бөлігі (шамамен 4,4 миллион) қаланың өзінен тыс жерде тұрады. Бостон қаласының өзі тығыз құрылысқан. Жалпы алғанда, Шығыс Массачусетс, Бостонды қоса және оның төңірегінде, тығыз халқы бар. Бостон маңындағы қалалар батысқа қарай, Орталық Массачусетс штатындағы Вурчестер қаласына дейін созылады. Орталық Массачусетс Вурчестер округін қамтиды, ол төбелі және тасты. Онда Вурчестер қалалық қаласы, сондай-ақ Фичбург, Леоминстер, Гарднер және Саутбридж сияқты кіші қалалар бар. Орталық Массачусетс көптеген ауылдық таулы елді мекендерді, орманды алқаптарды және шағын шаруашылықтарды қамтиды. Массачусетс штатының географиялық орталығы Вурчестер округінің орталығында орналасқан Ратланд қаласында. Куаббин суқоймасы (бұрын Коннектикут өзенінің саласы болған Суифт өзенінің бөгетімен құрылған) округтің батыс жағымен шектеседі және Үлкен Бостонның негізгі су көзі болып табылады. Коннектикут өзенінің аңғарында Массачусетс штатының және Солтүстік-Шығыс АҚШ-тың ең құнарлы топырақтары бар, себебі мұз дәуіріндегі Гитчкок көлінің мұздақ шөгінділерінен пайда болған. Коннектикут өзенінің төменгі (оңтүстік) аңғарында Коннектикут штатының шекарасынан солтүстікке қарай 5 миль (8 км) жерде орналасқан Спрингфилд қаласы орналасқан. Бұл қала Массачусетс штатының үш маңызды өзенінің қосылған жерінде орналасқан: Коннектикут (солтүстіктен оңтүстікке ағады), Вестфилд (Коннектикутқа батыстан құяды) және Чикопи (Коннектикутқа шығыстан құяды). Спрингфилд пен Коннектикут штатының астанасы Хартфордты 24 миль (39 км) ғана бөліп тұрады. Спрингфилд-Хартфорд аймағы Жаңа Англиядағы екінші ең көп халқы бар аймақ (шамамен 1,9 миллион тұрғыны бар). Солтүстік-Шығыс мегаполисінің Нью-Хейвен-Хартфорд-Спрингфилд тармағының Массачусетс бөлігіндегі басқа қалаларға Чикопи, Агавам, Вест-Спрингфилд, Вестфилд, Холиоке, сондай-ақ колледж қалалары Нортгемптон, Амхерст және Саут-Хадли жатады. Батысқа қарай Беркшир таулары деп аталатын қызғылт таулар тізбегі көтеріледі. Нью-Йорк штатының шекарасына жақын жерде Таконик және Хусак жоталары Массачусетс штатына кіреді; алайда, бұл аймақ көбінесе Беркширлер деп аталады. Бұл аймақты 18 ғасырға дейін американдық индейстер мекендеген, содан кейін шотланд-ирландтық қоныс салушылар Коннектикут өзенінің бойындағы құнарлы жазықтарды табысып, қоныстанды. Беркширге жеткен қоныс салушылар егіншілікке жарамсыз топырақ тапты, бірақ өнеркәсіп үшін көптеген жылдам ағысқан өзендерді тапты. Питтсфилд және Норт-Адамс шағын, бірақ өркендеген қалаларға айналды. Вестфилд және Хаусатоник өзендерінің бойында бай демалыс орындарымен араласатын бірнеше кішкентай диірмен қалалары бар. Ұлттық саябақтар қызметі Массачусетс штатындағы бірқатар табиғи және тарихи орындарды басқарады. Он екі ұлттық тарихи орын, аумақ және дәліздермен қатар, Ұлттық саябақтар қызметі Кейп-Код ұлттық жағалауын және Бостон порты аралдарының ұлттық демалыс аймағын да басқарады.

Физикалық география

Массачусетс батыстағы Аппалачи тауларынан басталып, Атлантика мұхитының құмды және тасты жағалауларына дейін созылады. Висконсин мұз дәуірінде штатының барлық аймағы мұзбен жабылған, осының нәтижесінде бүгінгі ландшафт қалыптасқан. Штаттың көп бөлігі мұздық қалдықтарымен жабылған және қазандық көлдері, дөңгелек төбелер, эскерлер және мореналар сияқты мұздыққа тән нысандармен толық. Су тасқынына ұшыраған жазықтардан басқа, топырақ көбінесе тасты, қышқыл және құнарлы емес. Штаттың бір бөлігі – Плейстоцен мұздықтарымен тілінген, үстіне мореналар мен құм-қиыршық тас жиналған, Кейп-Код деп аталатын үлкен, құмды, қол сияқты жарым аралы және Кейп-Кодтың оңтүстігіндегі Мартас Виньярд және Нантакет аралдары – төзімді метаморфтық тау жыныстарынан тұрады. Батыс Массачусетстегі биіктіктер күрт өседі. Бұл төбелер Коннектикут өзені бойындағы оңтүстік Пионер аңғарымен және Беркшир төбелерін Нью-Йоркпен шектес Таконик қатарларынан бөліп тұратын Хаузатоник аңғарымен үзіліседі. Штаттың ең биік нүктесі – солтүстік-батыс бұрышында орналасқан, 3491 фут (1064 метр) биіктіктегі Грейлок тауы.

Топография

Биіктік және рельеф штаттың батыс бөлігінде ең жоғары, ал оңтүстіктен солтүстікке қарай сәл көтеріледі. Апалач тау жүйесінің бір бөлігі болып табылатын Таконик таулары Нью-Йоркпен батыс шекарасы бойында созылады, штаттың оңтүстік-батысындағы Эверетт тауында 800 метрге дейін жетеді, ал штаттың ең биік нүктесі – Солтүстік-батыс бұрышындағы Грейлок тауы 1064 метр биіктікте орналасқан. Хаузатоник-Хусик аңғары Таконик тауларын Беркширден бөліп тұрады, ол Вермонт штатының Жасыл тауларының оңтүстікке қарай созылған тік төбелердің кең белдеуі болып табылады. Олар Коннектикут штатының шекарасына дейін созылады. Грейлок тауы Таконик қатарының батыс шетінде, Хусик өзенінен артық, Хоусак қатарының шығысында жатыр. Хоусак қатары Жасыл тауларды Беркширмен байланыстырады. Беркшир мен штаттың қалған бөлігі арасында Коннектикут өзенінің аңғары орналасқан, Массачусетс штатында Пионер аңғары деп аталады. Бұл ежелгі жарық аңғары мезозой дәуірінде Солтүстік және Оңтүстік Америка Еуропа мен Африкадан бөлінген кезде пайда болған. Том тауының жанындағы динозаврлардың іздері сол дәуірдің куәсі, ал Тоби тауы, Холиок тауы, Том тауы және басқа да таулар Лонг-Айленд шығанағына дейін созылған базальт және шөгінді тау тізбектерін (жалпы алғанда Метакомет қатары деп аталады) және аңғардың 300 метрлік (бір мың фут) батыс тіктеуін тектоникалық күштердің әсерін көрсетеді. 100 миллион жылдан кейін, плейстоцен дәуірі аяқталғанда, мұздықтар шегініп, Коннектикут өзенін тосқан мореналарды қалдырды, нәтижесінде Хичкок көлі пайда болды. Өзен моренаны бұзып, көл жоғалып кеткеннен кейін, мұздықтармен сыпырылған топырақтың орнына лакустрикалық саз жинақтары орналасып, терең, өнімді топырақ қалдырды. Осы аңғардың шығысында көлдермен тіреліп жатқан және батыста Коннектикут өзеніне, ал шығыста Мерримак, Куинбауг, Блэкстоун немесе Чарльз өзендеріне, немесе басқа, жағалауға жақын кішкентай өзендерге құятын өзендермен тілінген төбелі жазықтар орналасқан. Пионер аңғарының шығысындағы төбелер Коннектикут өзенінің бассейні мен шығыстағы өзендердің бассейні арасындағы суайырыққа қарай тік көтеріледі. Бұл суайырық Массачусетс штатының ортасынан өтеді, бірақ Коннектикут өзенінің шығысындағы штаттың ең биік нүктесі – Вахусет тауының шыңы 611 метрге дейін көтеріледі. Осы суайырықтың шығысында төбелердің биіктігі біртіндеп төмендеп, ландшафт көбірек жұмсақ болады. Жағалаудан 48 шақырым қашықтықта 91 метрден асатын төбелер сирек кездеседі. Жағалауға жақын жерде батпақтар, құрғақ жерлер мен көлдер төменгі төбелермен кезектеседі. Дегенмен, Бостонның оңтүстігіндегі Блю-Хиллз тауы айналадағы ландшафттан жоғары көтеріледі. Штаттың аты, мүмкін, Массачусетс тайпасының ең биік нүктесі – Ұлы Көк төбесінен алынған. Массачусетс жағалауы шығанақтармен, сағалармен және лагуналармен терең тілінген, олар тар мүйістермен бөлінген. Олардың кейбіреулері штаттың тарихи порттарына, соның ішінде Ньюберипорт, Глостер, Салем, Бостон және Нью-Бедфордқа жол ашқан табиғи бейдер болып табылады. Штатта бірнеше кішкентай тосқауыл аралдары бар, олардың ең үлкені – Плюм аралы. Штаттың ең үлкен мүйісі – Кейп-Код түбегі. Оның арқа сүйегін мұздық мореналар құрайды, бірақ оның жағалауының көп бөлігі жағалау құмдарының дрейфімен қалыптасқан, ол оның көптеген атақты құмды жағажайларын құрайды. Кейп-Кодтың оңтүстігінде мұздық мореналар мұхит бетінен жоғары көтеріліп, штаттың ең үлкен аралдарын құрайды: Мартаның жүзімдігі, Нантакет, Элизабет аралдары және Мономой аралы.

Климат

Массачусетс ылғалды континенттік климатқа ие. Жазда температура жылы, ал қыстар салыстырмалы түрде суық, штаттың көп бөлігінде қаңтар айының орташа температурасы нөлден төмен болады. Жалпы, Массачусетс штатының төбелі орталық ішкі аймағы (мысалы, Ворчестер) және оның батыс Беркшир тау аймағы (мысалы, Питтсфилд) жағалаудағы және Коннектикут өзенінің аңғарындағы аймақтарға қарағанда суық қысқа ие. Беркширлердегі Стокбриджде қаңтар айының орташа температурасы , ал Массачусетс шығанағының жағалауындағы Бостон қаласында қаңтар айының орташа температурасы . Мартаның жүзімдігі аралында Атлант мұхитының жылыту әсерінен штаттың ең жоғары орташа температурасы байқалады. Жазғы температуралар жылу арал эффектісіне байланысты штаттың қалалық орталықтарында ең жоғары болады. Массачусетс штатының ең көп халқы бар үш қалалық орталығындағы шілде айының орташа температурасы: Бостон (жағалау) ; Ворчестер (орталық) ; және Спрингфилд (Коннектикут өзенінің аңғары) . Массачусетс штанында жауын-шашын жыл бойы біркелкі таралады. Бостонның жылдық орташа жауын-шашын мөлшері , қараша айында ең жоғары, ал шілде айында ең төмен. Пионер аңғарындағы Спрингфилдте жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері , маусым айында ең жоғары айлық орташа көрсеткіш, ал ақпан айында ең төменгі айлық орташа көрсеткіш. Массачусетс штатының ішкі аймағында жазда жауын-шашынның ең көп мөлшері болады, себебі ішкі аймақта ауа массаларының конвекциясы қызып, жиі найзағайлар пайда болады. Бұл құбылыс жағалауда сирек кездеседі, себебі мұхиттың суық суларында конвекцияның деңгейі төмен. Керісінше, штаттың ішкі аймағындағы суық, құрғақ ауа массалары қысқы жауын-шашынды азайтуға бейім. Массачусетс штатының барлық аймақтарында әдеттегі қыста қар жауады; алайда, жалпы алғанда, жағалау аймақтары (мысалы, Бостон, Кейп-Код) және Коннектикут өзенінің аңғары (мысалы, Спрингфилд) орталық Массачусетс (мысалы, Ворчестер) және Беркширлер (мысалы, Питтсфилд) аймақтарына қарағанда шамамен 2/3 есе аз қар жауады. Бостон, Спрингфилд және Ворчестер қалаларындағы жалпы жылдық қар жауудың орташа мөлшері: Бостон; Спрингфилд; және Ворчестер. Қаңтар және ақпан айларында жер беті апталар бойы қармен жабылуы мүмкін. Массачусетс ылғалды климатқа ие болғанымен, сол ендіктегі басқа ылғалды климаттарға қарағанда оның климаты күннөлді. Бостон қаласында әр айдағы күн сәулесінің орташа пайызы кем дегенде 50% құрайды. Ұлттық ауа райы қызметінің мәліметтері бойынша, жаз және күздің басында күн сәулесінің орташа пайызы 60% -тан асады. Ең жоғары температура 108 градус Фаренгейт (42,8 градус Цельсий) тіркелген.