Кіріспе

Солтүстік-шығыс Калифорнияның жойылған майдуан тілі, АҚШ. Майду /ˈm/aɪ/d/uː/ тілі, сондай-ақ Солтүстік-шығыс Майду немесе Тау Майду тілі деп те аталады, АҚШ-тың Калифорния штатында жойылған майдуан тілдерінің бірі. Бұл тілде Америка және Федер өзендерінің бассейндерінде, Лассен шыңының шығысы мен оңтүстігіндегі таулы аймақтарда дәстүрлі түрде қоныстанған майду халқы сөйлеген. Калифорнияның солтүстік Сьерра-Невада тауларындағы бұл өзен аймақтарына мына аңғарлар кіреді: Индия аңғары, Америка аңғары, Бут аңғары және Биг Медоус. Майду термині конкоу және нисенан тілдерін де қамтуы мүмкін.

Тарих

Майду халқы орталық Калифорнияның бір бөлігінде аң аулау және жинау арқылы күн көріп өмір сүрді. Олар қазір Лассен тауы, Бал көлі, Сакраменто және Тахо көлі деп аталатын аймақтарда мекен еткен. Олар бір-бірімен тығыз байланысты тілдерде сөйледі, соның ішінде Майду, Конкоу және Нисенан тілдері, сондай-ақ Чико тілі және басқа да жойылған диалектілер олардың арасында болды.

Қайта жаңғырту жұмыстары

Фарелл Каннингэм, Ямани Майду тілінде еркін сөйлейтін ең жас тіл білгіштердің бірі, Гринвилл, Сюзанвилл, Невада қаласы және Оберн қалаларында "Тау Майду тілі сабақтарын" оқытты және 2013 жылдың 11 тамызында 37 жасында қайтыс болғанға дейін Невада қаласындағы Майду театрында белсенді қызмет етті. Тілді жаңғырту жұмыстары 2004 жылдан бері жүргізілуде. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Майду тілі сабақтары Калифорния штатының Невада округінде қолжетімді болды. Майдуан тілдері отбасы Пеноутия тілдері тобына жатады, оған Мивок, Винтун, Йокутс және Охлоне тілдері отбасылары да кіреді.

Фоналогия

Ескертпе: Фонетикалық талқылауда дыбыстамалық символдар көлбеу сызықтармен / /, аллофондар тік сызықтар арасында [ ], ал дөңгелек сызықтардағы символдар ( ) IPA емес жазу жүйесін көрсетеді.

Сызықтар

Майду тіліндегі буындар негізгі CV немесе CVC құрылымын қабылдайды. Көптеген сөздер дауыссыз және дауысты дыбыстардың кезектесіп тізілуінен тұрады, сонымен қатар CVCVCCV сияқты тіркестер де кездеседі. Барлық жағдайларда буындар дауыссыз дыбыспен басталады, ал кодада дифтонгтар болмайды. Майду тіліндегі буындар сөздің әсерлі буынымен қатар, дыбыс биіктігін де көрсетеді. Сөздің негізгі әсерлі буыны жоғарырақ дыбыс биіктігіне ие, көбінесе ширығулырақ болып келеді және дауыстылары ұзақ айтылады. Екіншілік әсерлі буын төменгіден орташаға дейін дыбыс биіктігімен және дауыстының ұзаруымен ерекшеленеді. Әлсіз әсерлі буын төменгі және орташа дыбыс биіктігімен және қысқа дауыстылармен сипатталады.

Морфология

Белгілеу: Морфология бөлімінде кейбір белгілер морфемалардың түбірленген немесе біріктірілген кезде болатын өзгерістерін көрсету үшін қолданылады. 'I' белгісі алдыңғы сөздің келесі өзгерістерге түсуін білдіреді: дауыстыдан (V) немесе дауысты және көмекейлік үннен (V') кейін түбір өзгермейді, мысалы, /wepa/ /wepa/ болып қалады. 'К' немесе 'к'' әрпінен кейін алдыңғы дауысты екі еселенеді, мысалы, /banak'/ /banak'a/ болады. Қалған жағдайлардың барлығында 'i' әрпі қосылады, мысалы, /jaman/ /jamani/ болады. 'R' белгісі алдыңғы буынның қайталануын көрсетеді, мысалы, /my/ /mymy/ болады.

Өтірік сөздер

Дейінші тұлға /nik/, екінші тұлға /min/, үшінші тұлға /maj/ және көрсетуші /my/. /maj/ жекеше түрінде қолданылмайды, сондықтан үшінші тұлға жекешесін білдіру үшін /my/ қолданылады. Мұндай қолданысқа есімдік құрамында ("сол әйел" "оны" мағынасында), жекешеде ("сол") және қайталап айтуда ("сол адам") жатады. /maj/ емес, қалған жалқы есімдердің көпше түрі жоқ, олар санға қарай басқа есімдер сияқты өзгеріп отырады.

Зат есімдердегі сандар

Ағылшын тілінде жеке және көпше сан ажыратылса, майду тілінде жеке, екілік және көпше сан ажыратылады. Бұл жұрнақтар көбінесе есімдіктермен бірге қолданылады, ал басқа есімдермен осылай жиі қолданылмайды. Екілік /c'o/ және көпше /cy/ жұрнақтарының бірнеше алломорфтары бар. Бұлармен қатар, /t'yt'y/ деп аталатын екінші көпше морфема да бар, ол көптікті де, кішірейту мағынасын да көрсетеді.

Іс-әрекеттер

Майду етістіктері сөздік тақырыптан және бірқатар жұрнақтардан тұрады. Есімдер сияқты, Майду тіліндегі етістік түбірлері де әртүрлі көздерден пайда болады. Кейбір етістіктер, мысалы /sol/ 'ән салу' бір ғана қарапайым түбірден құралған. Ал басқа етістіктердің түбірінде есімдер кездеседі, мысалы /k'awba/ 'ұңғыма қазу', ол /k'aw/ 'топырақ' және /ba/ 'қазу' деген сөздердің бірігісінен тұрады. Кейбір күрделі етістік түбірлері екі жеке етістік түбірінің қосылуынан жаралады, мысалы /t'ikc'e/ 'сену', ол /t'ik/ 'жеткілікті болу' және /c'e/ 'көру' сөздерінен құралған. Есімдер сияқты, кейбір етістік түбірлерінде өздігінен мағынасы жоқ компоненттер болады, мысалы /bokweje/ 'шақыру', онда /weje/ 'сөйлеу' дегенді білдіреді, ал /bok/ сөзінің мәні белгісіз. Тағы басқалары бір етістік пен көмекші етістіктің нәтижесі болып табылады, соңында қозғалыспен байланысты етістіктер тобы алғашқы құрамында /'y/ дыбысын қолданады.

Себеп-салдар

Себептік жұрнақ /ti/ әрекеттің орындалуын тудырушының іс-әрекеті арқылы жасалатынын көрсетеді, мысалы, ma dondom 'as te 'ynotik'as, яғни «Мен баланы қолынан ұстап серуге жетеледім» немесе «Мен баланы қолынан ұстап серуге себеп болдым». Бұл морфема /wonoti/ сияқты сөздерде де кездеседі, әдеби тілде «өлтіру», сөзбе-сөз «өлмеге себеп болу».

Ауызша нысан

Сөздік нысанның белгіленуі бес түрлі формада жүзеге асады. /'us/ – өзіне қатысты жұрнақ, мысалы, wonoti'us'am ‘өзін өлтірді’. Екінші жұрнақ /jo/ көптік нысанды да, қайталама әрекеттерді де көрсетеді. Бұл c'ani majse 'ono wojomak' сөзінде ‘Мен оларды (бірінен кейін бірі) таяқпен басына ұрамын’ және humbotmenwet 'hesbopajodom' мысалында ‘Мен кез келген нәрсені қапқа тығып қоя бердім’ деп кездеседі. Үшінші жұрнақ көбінесе қолданылады және оның мағынасы нақты емес. /to/ жұрнағы /ju/ ‘сүрту’ сөзімен бірігіп juto ‘жағып сүрту’ және /mej/ ‘беру’ сөзімен бірігіп mejto ‘сатып алу’ сөздерін құрайды. Бұл әрқашан осылай болмаса да, етістіктің өтімді түрін жасауға көмектеседі. /toto/ жұрнағы /to/ жұрнағының қайталануы өзара әрекетті білдіреді.

Теріс

/men/ теріс жұрнағының екі түрі бар, /men/ дауыссыз дыбыстан кейін және /n/ дауысты дыбыстан кейін. мысалы, kyloknonom 'as wetemmen'usan 'әйелдер бұрын билемеген' және monma'amkano 'сен бітпессің'.

Сөздің ауысуы

Етістік бес инфлекциялық жұрнақ қосылу арқылы толықтырылады. Бұл жұрнақтар етістіктің уақыт, көрініс, модальдық мағына, тұлға және саны бойынша өрнектелуін көрсетеді. Бұл жұрнақтардың реті әртүрлі болуы мүмкін. Модальдық мағына үшін бес түрлі инфлекция бар: жақын, шартты, тілек, сұрау және есімше. Жақын модальдық мағынаның қазіргі, өткен, болашақ, әдеттегі өткен және өткен сәттегі түрлері болады. Тілек модальдық мағынасын ескерту, ниет және кеңес беру сияқты түрлерге бөлуге болады.

Қазіргі-өткен индикативті

Қазіргі өткендегі жақсылық көрсеткіші нөлдік морфемамен белгіленеді. /sol/ 'жырлау' сөзі сольк'а 'мен жырладым', соль'амк'а 'біз екеуміз жырладық', соль'емк'е 'біз бәріміз жырладық', соль'амкано 'сен жырладың' немесе солькан 'ол, сіз, олар жырлады' болады. Көпшелік тек бірінші жақта ғана белгіленеді, ал екінші және үшінші жақтарда екілік немесе көпшелік санын ажырату үшін ешқандай белгілеу жоқ. Бұл етістік түрі жақында аяқталған, бір сәтте болған әрекетті, жағдайды, теңдеуді (бір нәрсе – басқа нәрсе) немесе қазіргі уақыттағы өзгермейтін орынды білдіру үшін қолданылады.

Болашаққа арналған индикативті

Болашақ көрсеткіштік /ma/ жұрнағымен білдіріледі. Solmak'as – «Мен ән айтам», solma'amk'as – «Біз екеуміз ән айтамыз», solma'emk'es – «Біз бәріміз ән айтамыз», solma'amkano – «Сен ән айтасың», ал solmak'an – «Ол, ол, олар ән айтады». Болашақ көрсеткіштік болашақтағы бір реттік әрекетті, нұсқауды немесе жұмсақ бұйрықты көрсетеді.

Басқа мақталар

Кешегі уақыттағы әдеттес, /'/ өткенді және /us/ әдетті білдіру арқылы таңбаланады, бұл өткенде үнемі істелген әрекетті көрсетеді, мысалы, weje'usas 'Мен бұрын сөйлейтінмін' немесе penem nikkotoc'om 'yhej'usan 'Менің екі әжем бірге баратын'. /'/ таңбасымен қарапайым түрде белгіленген өткен шақтағы нақты көрсеткіш – сирек кездесетін етістік формасы. Бұл форма қазіргі контекстен байланыссыз, өткендегі бір рет жасалған әрекетті білдіреді.

Қосалқы

/k'e/ жұрнағымен белгіленетін шартты рай, тек /jak/ 'ұқсау' және /na/ 'салдарға әкелу' етістіктерімен қолданылады, мысалы, jakk'es 'мендей көрінемін'.