Кіріспе
Бразилияның майпуре тілі Воупес аймағының жергілікті халықтары, оның ішінде Тариана және Шығыс Тукано халықтары, тілдік экзогамиялық болып табылады; олар өз тілдерінде сөйлейтіндерді қанағаттас деп санайды. Бұл аймақта тілдер – тайпалық үлгідегі сәйкестік сияқты – әкелік желі арқылы беріледі және бір-бірінен қатаң түрде бөлек сақталады, олардың арасында лексикалық заимствоу өте шектеулі. Бұл аймақтың жергілікті халықтары дәстүрлі түрде үштен онға дейін басқа тілдерде сөйлейтін, оның ішінде ана мен әке тілдерінде – әдетте, тілдік экзогамияның кең таралған мәдени практикасының салдарынан әртүрлі – және испан және/немесе португал тілдерінде сөйлейтін. Тариана тілінде сөйлейтіндер Тукано тіліне (Тукано тілдер тобынан) көшуде, ол 19 ғасырдың соңында Воупес аймағында лингва франкаға айналды. 1920 жылдары аймаққа келген Салезиан миссионерлері үндістерді дінге көшіру мақсатымен тек Тукано тілін қолдануды насихаттады. Экономикалық себептер де әкелерді өз отбасыларын тастап, америкалық емес бразилиялықтарға жұмыс істеуге итермеледі, бұл Тариана тілінің дәстүрлі түрде әке-бала байланысы арқылы берілуін әлсіретті. 1999 жылы Яуареттегі орта мектепте Тариана тілін екінші тіл ретінде оқытуға күш-жігер жұмсалды. 2003 жылдан бері мектепте Тариана тілінен тұрақты сабақтар өткізілуде. Тариана тілін зерттеу, оның ішінде грамматикалық оқулық және Тариана-португал сөздігі, Аравак тілдері отбасының маманы Ла Тробе университетінің Александра Айхенвальд жүргізді.
The Indigenous people of the Vaupés region, including the Tariana and East Tucano peoples, are linguistically exogamous; they consider fellow speakers of their languages blood relatives. In this region, languages—like tribal identity—are passed down through patrilineal descent, and as such are kept strictly separate from one another, with minimal lexical borrowing occurring among them. The Indigenous people of this region traditionally spoke between three and ten other languages, including their mother's and father's tongues—which were usually different due to the widespread cultural practice of linguistic exogamy—and Spanish and/or Portuguese. Speakers of Tariana have been switching to the unrelated Tucano language (of the Tucanoan family), which became a lingua franca in the Vaupés region in the late 19th century. Arriving in the region in the 1920s, Salesian missionaries promoted the exclusive use of Tucano among Indians in an effort to convert them. Economic concerns have also led fathers to increasingly leave their families to work for non Amerindian Brazilians, which has undermined the patrilineal father child interaction through which Tariana was traditionally acquired. In 1999, efforts were made to teach Tariana as a second language in the secondary school in Iauaretê. Regular classes in Tariana have been offered at the school since 2003. Research on Tariana, including a grammar book and a Tariana Portuguese dictionary, has been done by Alexandra Aikhenvald from the La Trobe University, a specialist on the Arawak language family.
Фоналогия
Тариана тілінің фонемалық құрамы Банива және Тукано тілдері сияқты басқа ваупе тілдерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде кең. Онда фонемалардың сөз басында немесе ортасында кездесуін және қандай морфемаларда қолданылуын анықтайтын сирек фонотаксикалық шектеулер жиынтығы бар. Мысалы, бір фонема түбір сөздерде бастапқы орнында кездесе алады, бірақ қосымшалар мен соңғы буындарда қолданылмайды. Ерекше қаріппен белгіленген әріптер Александра Айхенвальдтың "Тариана грамматикасы" еңбегінде қолданған жазу жүйесін көрсетеді. Егер IPA транскрипциясы стандартты жазудан өзгеше болса, онда көрсетіледі.