Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гомердің каноны туралы пікірталастар
Debate on the factuality of the Homeric canon
Илиаданың тарихилығы ғасырлар бойы ғалымдардың пікірталасы тақырыбы болып келді. XVIII ғасырдағы зерттеушілер Троя соғысының оқиғасын көбінесе аңыз ретінде қарастырғанмен, Генрих Шлиманның Хисарликтің қазбаларын жүргізуі бұл мәселені қайтадан көтерді. Троя VIIa қазбалары және клинопись хетт хаттарындағы "Вилуза" топонимінің табылуы Троя соғысы циклының б.з.д. XII ғасырындағы тарихи қақтығысқа ең болмаса қашықтан негізделген болуы мүмкін екенін көрсетті, тіпті Гомердің поэмалары осы оқиғаны төрт ғасырлық ауызша дәстүрдің бұрмалауы арқылы ғана есте сақтаған болса да.
The historicity of the Iliad has been a topic of scholarly debate for centuries. While researchers of the 18th century had largely rejected the story of the Trojan War as fable, the discoveries made by Heinrich Schliemann at Hisarlik reopened the question. The subsequent excavation of Troy VIIa and the discovery of the toponym "Wilusa" in cuneiform Hittite correspondence has made it plausible that the Trojan War cycle was at least remotely based on a historical conflict of the 12th century BC, even if the poems of Homer remembered the event only through the distortion of four centuries of oral tradition.
Қазіргі заманға дейінгі көзқарастар
Ежелгі Грецияда Троя соғысы көбінесе тарихи оқиға ретінде қарастырылды, бірақ оқиғаның мәліметтері пікірталас тудырды. Мысалы, Геродот Гомер оқиғаны асыра сілтегенін, ал троялықтар Еленаны Мысырға алып кеткендіктен қайтара алмағанын айтты. Троя соғысы Рим империясы кезінде, тіпті христиан қабылдағаннан кейін де, негізінен тарихи деп есептелді. Страбонның тұсында географиялық жазбаларда Гомер есімдерін атаған жерлер туралы сөз болды. Евсевийдің ықпалды "Хроникасы" Трояға адамзат тарихындағы Ыбырайым сияқты тарихи маңыз берді. Иеронимнің "Хроникасы" Евсевийді ұстанды, ал орта ғасырлық барлық жылнама жазушылар осы әмбебап тарихтың қорытындысымен бастады. Орта ғасырлық еуропалықтар Троя соғысын тарихи оқиға деп мойындады, сонымен қатар әулеттер көбінесе Троя батырларынан тарағандарын мәлімдеді. Монмутский Джеффридің "Historia Regum Britanniae" атты псевдо-генеалогиялық еңбегі корольдік британдықтардың Троядан шыққан тегін көрсетті, ал Фредегар Меровингтер үшін де ұқсас миф берді, онда олар аңызға айналған Франсио патшасынан тараған, ол Тревесте жаңа Трояны салған еді.
In Ancient Greece the Trojan War was generally regarded as a historical event, though the details of the story were matters of debate. For instance, Herodotus argued that Homer had exaggerated the story and that the Trojans had been unable to return Helen because she was in Egypt. The Trojan War continued to be regarded as essentially historical during the Roman empire, even after its Christianization. In the time of Strabo, geographic writings discussed the identity of sites mentioned by Homer. Eusebius of Caesarea's influential Chronicon gave Troy the same historical weight as Abraham in his universal history of humankind. Jerome's Chronicon followed Eusebius, and all the medieval chroniclers began with summaries of this universal history. Medieval Europeans continued to accept the Trojan War as historical, with dynasties often claiming descent from Trojan heroes. Geoffrey of Monmouth's pseudo genealogy traced a Trojan origin for royal Britons in Historia Regum Britanniae, and Fredegar gave a similar origin myth for the Merovingians in which they were descended from a legendary King Francio, who had built a new Troy at Treves.
Ерте заманғы көзқарастар
Жаңа заманның басында аңыздарға деген көзқарас күмәнді бола бастады. Блез Паскаль бұл әңгімені тек "роман" деп сипаттап, "Троя мен Агамемнонның бар болғанын Гесперидтер алмалары сияқты ешкім қабылдамайды. [Гомер] тарих жазуды емес, бізді көңіл көтеруді мақсат еткен" деді. 19 ғасырда Джордж Гроут Троя туралы әңгімелерді құраушылық әңгімелер деп қарады.
In the early modern era, attitudes towards the legends grew more skeptical. Blaise Pascal characterized the story as merely a "romance", commenting that "nobody supposes that Troy and Agamemnon existed any more than the apples of the Hesperides. [Homer] had no intention to write history, but only to amuse us." During the 19th century the stories of Troy were devalued as fables by George Grote.
Қазіргі заманғы ғылым
1870 жылдары Генрих Шлиманн Хисарлықтағы археологиялық қазбаларымен бұл мәселені қайта көтерді. Бұл жер бұрын Классикалық Илион деп белгіленген, және ежелгі адамдар осы жерде аңызға толы соғыс болғанына сенген. Классикалық қаланың төменгі қабаттарында Шлиманн көптеген ертерек қоныстардың қалдықтарын тапты, олардың бірін Гомер аңызындағы қала деп мәлімдеді. Кейінгі қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл қала Микен сарайларымен бір замандас болу үшін мың жылға ертерек болған. Шлиманнан бері бұл орын көп рет қазылып, қайта бағаланды, әсіресе Микендіктермен бірге болған, жалпы алғанда, Соңғы қола дәуірі Троясы деп аталатын қабаттарға ерекше назар аударылды. Қосымша зерттеулер қатарында Микена сияқты басқа орындарды қазу, хетт жазбаларындағы Трояға қатысты болуы мүмкін сілтемелерді қарастыру және "Илиада" мен "Одиссея" эпостарын филологиялық тұрғыдан зерттеу болды. Осы жетістіктерге қарамастан, нақты Троя соғысы болды ма, жоқ па, туралы бірлескен пікірге келіле қойылған жоқ, және кейбір ғалымдар бұл сұрақты шеше алмайтын мәселе деп санайды.
In the 1870s, Heinrich Schliemann reopened the question with his archaeological excavations at Hisarlik. This site had been previously identified as Classical Ilion, where ancients had believed the legendary war to have occurred. Underneath the classical city, Schliemann found the remains of numerous earlier settlements, one of which he declared to be that of the city of Homeric legend. Subsequent excavations have shown that this city was in fact a millennium too early to have coexisted with Mycenaean palaces. Since Schliemann, the site has been further excavated and reappraised numerous times, with particular attention to the layers which did coexist with the Mycenaeans, known collectively as Late Bronze Age Troy. Additional lines of research have included excavations at other sites such as Mycenae, examination of potential references to Troy in Hittite records, and philological study of the Iliad and Odyssey themselves. Despite these achievements, there remains no consensus for or against a real Trojan War, and some scholars regard the question as unanswerable.
"Илиаданың" мәртебесі
Қола дәуірі тарихы туралы қаншалықты көп білсек, соғұрлым бұл мәселе "иә" немесе "жоқ" түрінде емес, Гомерде қанша тарихи білім бар екенін және ол қай тарихи кезеңге қатысты екенін бағалау туралы екені анық көрінеді. Финли бұл Қараңғы дәуірдегі Грекияның естеліктерін көрсетеді, ал Уэйс пен Степбингстің 1962 жылы жарық көрген "Гомерге серік" еңбегінде білдірген басым пікір Гомер Микен Грекиясының естеліктерін сақтаған деп санайды. "Илиаданың" басты назары соғыс стратегиясына емес, соғысшылардың психологиясына аударған, ал Троя соғысы туралы аңыз – бәріне мәлім аяқталған оқиға ретінде қарастырылады. Бүгінгі таңда ешбір ғалым оқиғаның нақты деректері (көптеген құдайлардың араласуымен байланысты) тарихи факті екенін мойындамайды; алайда, бұл оқиғаның Микен дәуірінен мүлдем айырылғандығын айтатындар да аз. Мартин Л. Вест мұндай көзқарас мәселені "дұрыс түсінбейді" дейді және Троя, ықтимал, әлдеқайда аз шабуылдаушылар тобымен әлдеқайда қысқа мерзімде құлаған болуы мүмкін деп атап көрсетті.
The more that is known about Bronze Age history, the clearer it becomes that it is not a yes or no question, but one of assessing of how much historical knowledge is present in Homer, and of what historical period. Finley concludes that it represents memories of Dark Age Greece, while the dominant view, expressed in A Companion to Homer by Wace and Stebbings (1962), believes that Homer has preserved memories of Mycenaean Greece. The narrative focus of the Iliad is not the strategy of the war, but the psychology of the warriors, assuming common knowledge of the Trojan War as a back story. No scholars now hold that the specific events of the tale (many involving divine intervention) are historical fact; however, few claim that the story is entirely devoid of memories of Mycenaean times. Martin L. West has mentioned that such an approach "misconceives" the problem, and that Troy probably fell to a much smaller group of attackers in a much shorter time.
"Илиада" негізінен аңыз ретінде
Кейбір археологтар мен тарихшылар, ең әйгілісі – 1986 жылы қайтыс болған Мозес И. Финли, Гомердің шығармаларындағы оқиғалардың ешқайсысы тарихи емес екенін айтады. Басқалары Гомердің баяндамасында тарихи оқиғалардың негізі болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ тәуелсіз деректердің жоқтығынан шындықты мифтен ажырату мүмкін емес деседі. Финли "Одиссей әлемі" еңбегінде "Илиада" мен "Одиссея" бейнелейтін қоғамның суретін келтіреді, наративтің басынан соңына дейін ойдан құрастырылған жинақ екендігін еске ала отырып, бұл мәселеден қашып өтеді. Финли үшін, Троя соғысы – "уақыттан тыс оқиға, уақыттан тыс әлемде қалықтап жүрген нәрсе". Кейбір ғалымдар жазудың алғаш рет Грекияға шығыстан, саудагерлер арқылы келгенін және осы ескі өлеңдер жазудың мақсатын көрсету үшін пайдаланылғанын, осылайша ерте грек әдебиетіне зор әсер еткенін сенеді.
Some archaeologists and historians, most notably, until his death in 1986, Moses I. Finley, maintain that none of the events in Homer's works are historical. Others accept that there may be a foundation of historical events in the Homeric narrative, but say that in the absence of independent evidence, it is not possible to separate fact from myth. Finley in The World of Odysseus presents a picture of the society represented by the Iliad and the Odyssey, avoiding the question as "beside the point that the narrative is a collection of fictions from beginning to end". Finley, for whom the Trojan War is "a timeless event floating in a timeless world", Some academics believe that writing first came to Greece from the east, via traders, and these older poems were used to demonstrate the uses of writing, thus heavily influencing early Greek literature.
"Илиада" негізінен тарихи
Басқа пікір бойынша, Гомер Микен дәуірінен 500 жылға соққан ауызша эпостық поэзияның үзіліссіз дәстүрінің мұрагері болған. Бұл мәселе Альберт Б. Лордтың "Әңгімеші әнші" еңбегінде, фольклорші және мифограф Милман Парридің алдыңғы жұмыстарына сілтеме жасай келіп баяндалған. Осы көзқарас бойынша, поэманың негізгі ядросы Микен дәуірінің алдында өткен тарихи жорықты бейнелеуі мүмкін. Көптеген аңыздық материалдар қосылған болуы мүмкін, бірақ осы тұрғыдан алғанда "Илиада" кітабындағы оқиғаларға сәйкес археологиялық және мәтіндік деректерді іздеудің мәні бар. Мұндай тарихи фон Хисарлық және оның төңірегіндегі аймақтың географиялық білімін түсіндіруі мүмкін, бұл Гомер заманында сол жерге саяхаттап білу арқылы қол жеткізілген болуы да мүмкін. "Илиаданың" кейбір жолдары Гомерден бұрынғы кездерге жатса, тіпті Микен дәуіріне дейін сона шақтауы мүмкін. Мұндай жолдар поэманың ырғағына тек қана белгілі бір сөздерді /w/ дыбысымен айтқанда ғана сай келеді, ал бұл дыбыс Грекияның көптеген диалектілерінен б.з.б. 7 ғасырға дейін жойылған.
Another opinion is that Homer was heir to an unbroken tradition of oral epic poetry reaching back some 500 years into Mycenaean times. The case is set out in The Singer of Tales by Albert B. Lord, citing earlier work by folklorist and mythographer Milman Parry. In this view, the poem's core could represent a historical campaign that took place at the eve of the Mycenaean era. Much legendary material may have been added, but in this view it is meaningful to ask for archaeological and textual evidence corresponding to events referred to in the Iliad. Such a historical background would explain the geographical knowledge of Hisarlık and the surrounding area, which could alternatively have been obtained, in Homer's time, by visiting the site. Some verses of the Iliad have been argued to predate Homer's time, and could conceivably date back to the Mycenaean era. Such verses only fit the poem's meter if certain words are pronounced with a /w/ sound, which had vanished from most dialects of Greece by the 7th century BC.
"Илиада" жартылай тарихи
Алайда жоғарыда айтылғандай, Гомер дәстүрінде тарихи фактілер мен ойдан шығарылған элементтер өріліп жатыр деп болжауға болады. Гомер, болжам бойынша, қола дәуірінде қаласы бар бір жерді сипаттайды. Бұл қала Түркияның солтүстік-батысындағы Ида тауының жанында орналасқан. Шындығында, мұндай қала Хисарлық төбесінде болған.
As mentioned above, though, it is most likely that the Homeric tradition contains elements of historical fact and elements of fiction interwoven. Homer describes a location, presumably in the Bronze Age, with a city. This city was near Mount Ida in northwest Turkey. Such a city did exist, at the mound of Hisarlık.
Хеттілердің дәлелдері
Хетт мәтіндері Хетт дәуірі Тройының шын мәнінде аймақтық маңызды қала болғанын, оның кейінгі атауларының түрлерімен бұрыннан белгілі болғанын және Микен гректеріне саяси қызығушылық тудырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, осы жазбалардағы кейбір егжей-тегжейлі мәліметтер мифтік кейіпкерлер мен оқиғалармен байланыстыруға болатын болжамдарға әкелді. Дегенмен, мәтіндер Троя соғысының болғанына немесе мифтердегі қандай да бір тарихи ядроның нақты дәлелін ұсынбайды. Бұл мәтіндерде кездесетін хетт атаулары Вилуса және Таруиса, әдетте, кейінгі грек терминдері (Илиос) және Трояға сәйкес келеді деп есептеледі. Бұл сәйкестіктерді алғаш рет швейцариялық ғалым Эмиль Форрер тілдік ұқсастықтар негізінде ұсынды, және қазір оларды қосымша географиялық деректер де қолдайды. Мәтіндерден Вилусаның Сеха өзені сияқты басқа анықталған орындарға қатысты орналасқан жерін анықтауға болады. Осы деректерді біріктіргенде Вилуса Троада аймағында орналасады, ал археологиялық жазбаларда осы аймақтағы қола дәуіріндегі жалғыз ірі қала – Хисарлик болып табылады. Алайда, бұл аргументтің күштілігіне қарамастан, ол әлі де жанама деректерге негізделген және ғалымдар оны толыққанды дәлел деп санамайды. Сан алуан хетт құжаттары Батыс Анатолиядағы саяси тұрақсыздыққа байланысты Вилусаға әсер еткенін куәландырады. Бұл құжаттардың ішінде Пиямараду есімді соғыс басшысының хеттіктерге қарсы әрекеттеріне қатысты Манапа Тархунда хаты және Тауагалава хаты ерекше аталады. Пиямарадудың Аххиавамен қолдау алғаны және осы хаттарда Вилуса да есімделгендіктен, бұл оқиғалар кейде Троя соғысының тарихи негізі ретінде қарастырылады, әсіресе танымал әдебиетте. Бұл түсінік әлі де мүмкін болжам болып табылатындықтан, қазіргі зерттеулерде ол басымдыққа ие емес. Мысалы, Манапа Тархунта хатындағы бөлімдік белгі Пиямарадудың әрекеттері Вилусамен байланысты емес екенін көрсетеді. Сол сияқты, Тауагалава хатында хеттіктер мен Аххиава арасындағы Вилусаға қатысты бұрынғы келіспеушіліктерге сілтеме жасалса да, олардың шиеленіс қатты жазылған клинопись тақташаларынан асып кеткені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Танымал хеттолог Тревор Брайс Вилуса тарихы туралы қазіргі түсінігіміздің нақты Троя соғысы болғанын дәлелдемейтінін ескертеді, себебі "материал қанша аз болса, оны қалаған қорытындыға сәйкес келтіру соншалықты оңай".
Hittite texts provide evidence that Late Bronze Age Troy was indeed a regionally important city, that it was already known by variants of its later names, and that it was of political interest to Mycenaean Greeks. Moreover, some stray details appearing in these records have been speculatively linked to mythic characters and events. However, the texts provide no concrete evidence for the Trojan War having occurred or for any particular historical kernel in the myths. The Hittite placenames Wilusa and Taruisa occurring in these texts are generally regarded as corresponding to the later Greek terms (W)ilios and Troia. These correspondences were first proposed by the Swiss scholar Emil Forrer on the basis of linguistic similarities, and are now supported by additional geographical evidence. From the texts, one can infer Wilusa's location relative to other identified places such as the Seha River, and combining these data points places Wilusa in the Troad—a region in which Hisarlik is the only major Bronze Age city attested in the archaeological record. However, despite the strength of this argument, it is still grounded in circumstantial evidence, and scholars do not regard it as beyond question. A number of Hittite documents attest to ongoing political turmoil in Western Anatolia which affected Wilusa on occasion. Notable among these documents are the Manapa Tarhunda letter and Tawagalawa letter, which concern the anti Hittite activities of a warlord named Piyamaradu. Since Piyamaradu appears to have been supported by the Ahhiyawa and these letters also mention Wilusa, these events have sometimes been interpreted as a historical basis for the Trojan War, particularly in popular literature. Although this interpretation remains a viable hypothesis, it is not favored by current scholarship. For instance, a section divider in the Manapa Tarhunta letter seems to suggest that Piyamaradu's activities were not related to Wilusa. Similarly, although the Tawagalawa letter alludes to a previous disagreement between the Hittites and Ahhiyawa concerning Wilusa, it gives no indication that tensions escalated beyond strongly worded cuneiform tablets. Noted Hittiteologist Trevor Bryce cautions that our current understanding of Wilusa's history does not provide evidence for there having been an actual Trojan War since "the less material one has, the more easily it can be manipulated to fit whatever conclusion one wishes to come up with".
Гомердің дәлелдемелері
Сондай-ақ, Кеме каталогында көптеген қалалар туралы айтылады, олардың кейбіреулері, Афина сияқты, қола дәуірінде де, Гомер заманында да қоныстанған, ал кейбіреулері, мысалы Пилос, қола дәуірінен кейін қайта жаратылмаған. Бұл, қазіргі уақытта жоқ болған қалалардың аттары ежелгі заманнан бері есте қалғандығын көрсетеді, себебі Гомердің өзінің заманында тек қираған үйінділерге айналған, тіпті аттары да жоқ, маңызды қола дәуірі қалаларының алуан тізімін сәтті атауы екіталай. Әрі, Каталогта тізілген қалалар географиялық жиынтықтар бойынша берілген, бұл Эгей аймағының топографиясын жақсы білуді көрсетеді. Кейбір мәліметтер нақты емес: Менелайдың дәстүрлі мекені саналған Спартаның қола дәуірі сарайының орны қазіргі қаланың астында анықтау қиын болды, алайда археологтар Спартадан шамамен 7,5 шақырым қашықтықта кем дегенде бір микен дәуіріне жататын қонысты тапты.
Also, the Catalogue of Ships mentions a great variety of cities, some of which, including Athens, were inhabited both in the Bronze Age and in Homer's time, and some of which, such as Pylos, were not rebuilt after the Bronze Age. This suggests that the names of no longer existing towns were remembered from an older time, because it is unlikely that Homer would have managed to name successfully a diverse list of important Bronze Age cities that were, in his time, only a few blocks of rubble on the surface, often without even names. Furthermore, the cities enumerated in the Catalogue are given in geographical clusters, this revealing a sound knowledge of Aegean topography. Some evidence is equivocal: locating the Bronze Age palace of Sparta, the traditional home of Menelaus, under the modern city has been challenging, though archaeologists have discovered at least one Mycenaean era site about 7.5 miles outside of Sparta.
Микендік дерек
Сондай-ақ, Микен гректерінің Сызықтық B тақташаларында кейбір Гомер есімдері кездеседі, соның ішінде Ахилл (Сызықтық B: 𐀀𐀑𐀩𐀄, a ki re u), бұл есім классикалық кезеңде де кең таралған және Кносс пен Пилос тақташаларында тіркелген. Сызықтық B тақташасындағы Ахилл патша немесе жауынгер емес, қойшы болып бейнеленген, бірақ атының қола дәуіріне тән екендігі маңызды. Гомер поэмаларындағы бұл есімдер, мүмкін, нақты адамдарды еске түсірмесе, кем дегенде, Гомер эпостары жазылған кездегідей есімдердің болмаған ерте заманды сақтайды. Тақташалардағы кейбір сюжеттік элементтер "Илиада" да кездеседі.
Likewise, in the Mycenaean Greek Linear B tablets, some Homeric names appear, including Achilles (Linear B: 𐀀𐀑𐀩𐀄, a ki re u), a name which was also common in the classical period, noted on tablets from both Knossos and Pylos. The Achilles of the Linear B tablet is a shepherd, not a king or warrior, but the very fact that the name is an authentic Bronze Age name is significant. These names in the Homeric poems presumably remember, if not necessarily specific people, at least an older time when people's names were not the same as they were when the Homeric epics were written down. Some story elements from the tablets appear in the Iliad.
Геологиялық дәлелдер
2001 жылдың қараша айында Делавэр университетінің геологы Джон К. Крафт 1977 жылы басталған аймақтың геологиясын зерттеу нәтижелерін ұсынды. Геологтар қазіргі геологияны "Илиада" және басқа классикалық дереккөздерде, әсіресе Страбонның "Географиясында" сипатталған ландшафттар мен жағалау ерекшеліктерімен салыстырды. Олардың қорытындысы бойынша, Трояның Хисарлик (және грек лагері сияқты басқа да жерлер) орналасқан жері, геологиялық дәлелдер, топографияның сипаттамалары және "Илиададағы" шайқас туралы айтылған мәліметтердің арасында үнемі сәйкестік байқалады.
In November 2001, geologist John C. Kraft from the University of Delaware presented the results of investigations into the geology of the region that had started in 1977. The geologists compared the present geology with the landscapes and coastal features described in the Iliad and other classical sources, notably Strabo's Geographia. Their conclusion was that there is regularly a consistency between the location of Troy as Hisarlik (and other locations such as the Greek camp), the geological evidence, and descriptions of the topography and accounts of the battle in the Iliad.