Кіріспе

Selbstschutz (неміс тілінде "өзін-өзі қорғау") – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін құрылған этникалық немістердің өзін-өзі қорғау жасақтарының әртүрлі нұсқаларына берілген атау. Selbstschutz-тың алғашқы нұсқасы – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия мен Австрия-Мажарстанның Брест-Литовск келісімінен соң Германиядан тыс жерлерде тұратын этникалық немістер үшін құрылған неміс жарымәскери ұйымы. Бұл жасақтардың мақсаты – жергілікті этникалық неміс қауымдастықтарын қорғау және, тікелей емес, Украинаның оңтүстігіндегі неміс қауіпсіздігінің мүдделерін қамтамасыз ету болды. Selbstschutz тұжырымдамасының тағы бір нұсқасы Силезияда құрылды, мақсаты Польшаның қайта жаралуынан кейін поляктар қоныстанған аумақтарды Германияға қайтару еді. 1921 жылы Selbstschutz жасақтары поляктардың үшінші Силезия көтерілісіне қарсы күреске қатысты. Үшінші нұсқасы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін және одан кейін Орталық және Шығыс Еуропа аумақтарында, атап айтқанда Польшада, Данциг еркін қаласында, Чехословакияда, Югославияда және Кеңес Одағында жұмыс істеді. Бұл Selbstschutz ұйымы нацистік кезеңде қалыптасқан және ұйымдастырылған сипатқа ие болды. 1938 жылы Мюнхен конференциясына дейін, жергілікті чехтерді бағындыру мақсатымен, Чехословакияның Судет аймағындағы Selbstschutz Sudetendeutsches Freikorps бастамасы қолға алынды. 1939 жылы Польшаға басып кірген кезде, бірнеше ұқсас жасақтар нацистік Германияда оқытылған өкілдердің басшылығымен саботаж әрекеттерін жүргізді. Бұл топтар ресми түрде біріктіріліп, 100 000-нан астам адамы бар этникалық неміс Volksdeutscher Selbstschutz (Өзін-өзі қорғау күштері) құрылды. Олар поляктарға қарсы бесінші колонна ретінде күресті, сондай-ақ Польшаны басып алудың алғашқы кезеңдерінде Гестапо, СС және СД-нің қосымша күштері ретінде қызмет етті, жаңадан құрылған Рейхсгау Данциг Батыс Пруссия және Рейхсгау Вартландта нацистік әкімшілікке көмектесті. Олар жергілікті бақылаушылар, хабаршылар және жазалау отрядтарының мүшелері ретінде жұмыс істеді, әсіресе Польша интеллигенциясын жаппай қырған Тенненберг операциясы кезінде және басқа да жергілікті, кек алуға құрылған қылмыстарда белсенділік танытты. Volksdeutsche Selbstschutz мүшелеріне тікелей байланысты поляктар мен еврейлердің өлтірілгендерінің саны кем дегенде 10 000 адамды құрады, олардың ішінде ер адамдар, әйелдер және балалар болды. Бұл күш 1939/40 жылдары қысқы маусымда таратылды, ал көпшілігі келесі жылдың көктеміне дейін неміс СС немесе Гестапосына қосылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі меннониттік бөлімшелер

1918 жылы Украинаны неміс және австро-венгерлік әскерлер басып алғаннан кейін, неміс оккупациялық билігі Оңтүстік Украинадағы көптеген этникалық неміс қауымдастықтарынан құрылған Selbstschutz жасақтарын құруға көмектесті. Selbstschutz Брест-Литовск шартынан кейін Украинадағы неміс қауіпсіздігінің мүдделерін қорғауға көмектесті. Бұл бағдарламаға орыс меннониттері де қатысты, ал жасақ мүшелері Молочна және Хортица меннониттік колонияларынан таңдалды. Германия императорлық армиясы оларға оқу және қару-жарақ берді. Оккупация аяқталар алдында неміс әскерлері бірнеше Selbstschutz жасақтарын құруды қадағалады, оларға қару-жарақ, оқ-дәрі және жасақтарды басқару үшін бірнеше офицер қалдырды. Молочнадан келген жастар көршілес лютерандық неміс колониясымен бірлесіп, 2700 жаяу әскерінен және 300 атты әскерінен тұратын жиырма рота құрды. Ресей азамат соғысы кезінде бұл күштер 1919 жылдың наурызына дейін анархист Нестор Махноның әскерлерін тоқтатуда сәттілікке жетті. Алайда, өзін-өзі қорғау жасақтары ақырында жеңіліске ұшырап, Махноның партизандары Қызыл Армиямен бірігіп, күшейген кезде кері шегінуге және тарап кетуге мәжбүр болды. Ресей азамат соғысының барысында, кейбір меннониттер Ресей ерікті армиясының этникалық батальондарына қосылды. Ауылдарды қорғауға жасалған әрекет меннониттердің дәстүрлі қарсылық көрсетпеу ілімінен бас тартып, көптеген отарлаушылардың наразылығын тудырды. Басқалары тиімді үкіметтік биліктің жоқтығын өзін-өзі қорғау жасақтарын құруға жеткілікті себеп деп санады. Бұл көзқарас меннониттерге қарсы анархист топтарының жасаған қатыгездіктерімен күшейді. Selbstschutz жасақтары меннониттердің қауымдастықтарын одан әрі зұлымдықтардан қорғауға және азаматтық тұрғындарға Ақ гвардия әскерлері бақылауындағы аймақтарға қашуға уақыт беруге белсенділік танытты. Бірақ, қарсылық көрсетпеу принципінен бас тарту күшті дау тудырды. Кейбіреулер өзін-өзі қорғау шаралары меннонит азаматтарына қарсы анархисттік қатыгездіктерді оятуы мүмкін деп санайды. Соның салдарынан, кейінірек шіркеулердің конференциялары мен делегациялары өзін-өзі қорғау шараларын "ауыр қателік" деп ресми айыптады.

Силезия мен Польша

Selbstschutz жасақтары сонымен қатар Силезияда поляк-герман қақтығыстарының неміс жағында белсенді болды. 1921 жылы оның ұйымдасқан бөлімдері Үшінші Силезия көтерілісінде поляктардың көтерілісіне қарсы тұрды, мақсаты – Жоғарғы Силезияны Германиядан бөліп алу.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Selbstschutz 1930 жылдардың соңында Польша мен Чехословакияда қайтадан енгізілді. Selbstschutz Sudetendeutsches Freikorps белсенділері жергілікті этникалық немістерді идеологиялық тұрғыдан баулуға және Судет аймағындағы чех халқына қарсы терроризм актілерін жасауға күш салды. Соғыс аралық кезеңде Польшадағы неміс азшылық ұйымдарына Jungdeutsche Partei (Жас неміс партиясы), Deutsche Vereinigung (Неміс одағы), Deutscher Volksbund (Неміс халықтары одағы) және Deutscher Volksverband (Неміс халықтарының біріктігі) кірді. Олардың барлығы нацистік Германиямен поляктарға қарсы тыңшылық, саботаж, науқас әрекеттер және саяси идеологиялық баулуда белсенді түрде ынтымақтасты. Олар НСДАП (Нацистік партия), Auslandsorganisation (Шет елдердегі ұйым), Gestapo (Құпия полиция), SD (Қауіпсіздік қызметі) және Abwehr (Қорғаныс) ұйымдарымен тығыз байланыста болды және олардың басшылығында жұмыс істеді. 1938 жылдың қазан айында SD агенттері Польшада Selbstschutz ұйымын құруды ұйымдастырды. Польша азаматтығына ие этникалық немістер үшінші рейхте түрлі саботаж әдістері мен партизандық тактикаға оқытылды. Соғысқа дейін Польшадан келген Selbstschutz белсенділері кейіннен «Танненберг» операциясы кезінде тұтқындалатын немесе өлім жазасына кесілетін поляктардың тізімін жасауға көмектесті. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға басып кірген кезде Selbstschutz бөлімшелері поляк халқы мен әскеріне қарсы қақтығыстарға қатысып, Германияның Польша мемлекетіне шабуылына көмектесетін саботаждық операцияларды жүргізді. Қыркүйек айының ортасында осы ұйымның хаотикалық және тәуелсіз қызметін SS офицерлері үйлестірді. Гиммлер Оффенбахтан келген полиция қызметкері Густав Бергерді ұйымға жетекші етіп тағайындады, ал неміс әскері басып алған аймақтарда округтік командирлер тағайындалды – Батыс Пруссия, Жоғарғы Силезия және Вартегау. SS басшылығы операцияларды бақылаумен шектелсе, жергілікті бөлімшелер соғыстың басында адалдығын дәлелдеген этникалық немістердің бақылауында қалды.

Соғыс қылмыстарына қатысу

"Сельбстшуц" интернатта отырған поляктарды жаппай қырғын үшін арнайы орындарды ұйымдастырды. Кейде олар Вермахт пен Орднунгсполицей құрған концлагерьлердің орналасқан жерлерінде жасалды. Мұндай 19 орын Польшаның келесі қалаларында тіркелді: Бидгощ (Бромберг Ост), Бродница (Страсбург деп қайта аталды), Хелмно (Хелмно жойғыш лагері), Дорпош Шлахецкий, Камень Краеньский, Каролево, Липно (Липпе деп қайта аталды), Лобженица, Накло (Накель), Новый-Век (Скаршев маңында), Нове-на-Висле, Пястошин, Плутово, Сенпульно Краеньске, Солец Куявский (Шульц), Тухола (Тухель), Вонбржежно (Бризен), Воленталь (Скюрч маңында), және Выржиск (Вирсиц). Қолға түскен поляктардың көпшілігі – ерлер, әйелдер және жастар – "Сельбстшуц" жазалаушыларының қолынан сол жерде қаза болды. Цитата: Атылған адамдарды лопаталармен және автоматтарының салдақтарымен ұрып өлтірді, оларды тірі кезінде жаппай қабірлерге көмді. Аналарға балаларын оқталған шұңқырларға тастауға мәжбүр етілді. Жазалаудан бұрын әйелдер мен қыздар зорланды. ( ) [Бұл қырқындар] тіпті немістердің арасында, соның ішінде кейбір әскерлердің арасында да үрей тудырды. Свице қаласындағы оқиғаны көрген екеуі (қазір Германияның федералдық архивінде сақталып тұрған) есеп беруге мәжбүр болды. Нацистік геноцид саясатының нәтижесінде 10 аймақтық акцияда 60 000 поляк мұғалімі, кәсіпкер, жер иесі, әлеуметтік жұмыскер, әскери ардагер, ұлттық ұйым мүшесі, дін қызметкері, судья және саяси белсенді қаза тапты. "Intelligenzaktion" Польшадағы неміс "AB Aktion" операциясымен жалғасты. Батыс Пруссияда СС группенфюрері Людольф фон Альвенслебен басқарған "Сельбстшуц" ұйымы 17 667 адамнан тұрды және 1939 жылдың 5 қазанына дейін 4 247 полякты атқан. Альвенслебен "Сельбстшуц" офицерлеріне жеткілікті поляктардың атылмағанына шағымданды. Неміс офицерлері оған аймақта поляктардың тек бір бөлігі ғана "жойылғанын" хабарлады, ал Батыс Пруссияда осы акция кезінде шамамен 20 000 адам қаза тапты. "Сельбстшуц" командирі Вильгельм Рихардт Каролевода (Карлхоф) поляктар үшін үлкен лагерьлер салуды және оларды тамақтандыруды қаламайтынын, ал поляктардың денелерімен неміс топырағын тыңайту олар үшін мәртебелі екенін айтты. Акцияға қатысқандардың арасында "Сельбстшуц" қызметіне деген ынта-күш байқалды.