Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам процесін кері қайтарудың шектелген қабілеті
Restrained ability of human process reversal
Рачеттік эффект – белгілі бір нәрсе болғаннан кейін адам процестерінің кері қайтарылуының шектелген мүмкіндігінің мысалы, сағатты орағанда серіппеге қысым түсіретін механикалық рачет сияқты. Бұл әртүрлі тұтыну тауарларын өндірудегі мүмкіндіктердің артуы және ауқымның кеңеюімен, сондай-ақ әскери жоспарлаудағы мақсаттың өзгеруімен байланысты. Әлеуметтануда "рачеттік эффект" – орталық басқарушылардың келесі жылғы мақсаттарды өткен жылғы көрсеткіштерге сүйене отырып белгілеу тенденциясы, яғни келесі мақсатты кезеңде де қызмет ететініне сенетін менеджерлердің тіпті оңай орындай алса да, мақсаттардан асып түспеуге деген кері ынталандыруға ие болуы.
A ratchet effect is an instance of the restrained ability of human processes to be reversed once a specific thing has happened, analogous with the mechanical ratchet that holds the spring tight as a clock is wound up. It is related to the phenomena of featuritis and scope creep in the manufacture of various consumer goods, and of mission creep in military planning. In sociology, "ratchet effects refer to the tendency for central controllers to base next year's targets on last year's performance, meaning that managers who expect still to be in place in the next target period have a perverse incentive not to exceed targets even if they could easily do so".
Аштық циклі
Гарет Хардин, биолог және экологиялық қорғаушы, аштықта қайтыс болатын адамдарды азық-түлік көмегімен қалай тірі қалдыратынын сипаттау үшін осы фразаны қолданды. Олар жақсырақ уақытта өмір сүріп, көбейеді, осылайша келесі, тіпті үлкен дағдарысқа жол ашады, себебі азық-түлік қоры артқан жоқ. "Ратчеттік эффект" алғаш рет Алан Пикок пен Джек Уайзменнің "Ұлыбританиядағы мемлекеттік шығындардың өсуі" еңбегінде айтылды. Пикок пен Уайзман дағдарыс кезеңдерінен кейін мемлекеттік шығындар ратчет сияқты бірден өсетінін анықтады. Кейіннен американдық тарихшы Роберт Хиггс "Кризис және Левиафан" кітабында осы терминді Пикок пен Уайзманның зерттеулерін атап көрсету үшін пайдаланды. Сол сияқты, үкіметтерге бастапқыда уақытша қажеттіліктер үшін – мысалы, соғыс, табиғи немесе экономикалық дағдарыс кезінде – құрылған ірі бюрократиялық ұйымдарды тарату немесе қайта құру қиынға түседі. Бұл эффект реформаға немесе таратылуға қарсы тұратын көптеген бюрократиялық деңгейлерге ие ірі бизнес корпорацияларына да әсер етуі мүмкін.
Garrett Hardin, a biologist and environmentalist, used the phrase to describe how food aid keeps people alive who would otherwise die in a famine. They live and multiply in better times, making another bigger crisis inevitable, since the supply of food has not been increased. The ratchet effect first came to light in Alan Peacock and Jack Wiseman's work, The Growth of Public Expenditure in the United Kingdom. Peacock and Wiseman found that public spending increases like a ratchet following periods of crisis. The term was later used by American historian Robert Higgs to highlight Peacock and Wiseman's research in his book, "Crisis and Leviathan". Similarly, governments have difficulty in rolling back huge bureaucratic organizations created initially for temporary needs, e. g., at times of war, natural or economic crisis. The effect may likewise afflict large business corporations with myriad layers of bureaucracy which resist reform or dismantling.
Өндіріс стратегиясы
Жан Тироль бұл ұғымды реттеу және монополиялар саласындағы новаторлық еңбектерінде пайдаланды. Рачет эффекті – бұл ынталандыру ағымдағы және өткен өндіріске байланысты болатын жағдайда туындайтын экономикалық стратегияны білдіруі мүмкін, мысалы, бірлік төлемақы қолданылатын бәсекелес өнеркәсіпте. Өндірушілер ынталандыру олардың өндірісіне қарай қайта бағаланатынын байқап, өндірістің кез келген артуы ынталандыруды уақытша ғана арттыратынын, ал еңбек шығындары тұрақты түрде өсетінін түсінеді. Сондықтан олар, мәжбүр болмаса, жасырын өндіріс потенциалын ашпауға бейім.
Jean Tirole used the concept in his pioneering work on regulation and monopolies. The ratchet effect can denote an economic strategy arising in an environment where incentive depends on both current and past production, such as in a competitive industry employing piece rates. The producers observe that since incentive is readjusted based on their production, any increase in production confers only a temporary increase in incentive while requiring a permanently greater expenditure of work. They therefore decide not to reveal hidden production capacity unless forced to do so.
Ойын теориясы
Рашеттік эффект математикалық Паррондо парадоксының орталық тұсы болып табылады.
The ratchet effect is central to the mathematical Parrondo's paradox.
Мәдениет антропологиясы
1999 жылы салыстырмалы психолог Майкл Томаселло мәдениеттің эволюциясын түсіндіру үшін "ракета эффектісі" метафорасын пайдаланды. Ол адамзат мәдениетінің ортақтығы оның жинақы дамуын білдіреді дейді. Бір өнертабыс жасалғаннан кейін, ол бір санадан екіншісіне (еліктеу арқылы) көше алады, соның салдарынан бүкіл популяция жаңа белгіге ие болады (және осылайша ракета бір тіс "жоғары" жылжиды). Салыстырмалы психологтар Клаудио Тенни, Томаселло және Жозеп Колл мұны "мәдени ракета" деп атайды және олар оның приматтардың арасында тек адам мәдениетіне тән екенін көрсетеді.
In 1999 comparative psychologist Michael Tomasello used the ratchet effect metaphor to shed light on the evolution of culture. He explains that the sharedness of human culture means that it is cumulative in character. Once a certain invention has been made, it can jump from one mind to another (by means of imitation) and thus a whole population can acquire a new trait (and so the ratchet has gone "up" one tooth). Comparative psychologist Claudio Tennie, Tomasello, and Josep Call call this the "cultural ratchet" and they describe it, amongst primates, as being unique to human culture.
Даму биологиясы
Морфоген концентрациясына жауап ретінде, жасуша тағдырын анықтайтын трандукция каскадтарын іске қосатын рецепторлар, эмбрионның ерте даму кезеңдерінде ратчеттік эффект көрсетеді. Рецепторлардың төмен деңгейде толуы, жасуша тағдырын өзгертетін рецептор толуының артуына мүмкіндік береді, бірақ рецептордың жоғары байланысу қабілеті лигандтың ажырауына жол бермейді, нәтижесінде жасуша тағдыры төмен концентрацияға қалыптасады.
Receptors which initiate cell fate transduction cascades, in early embryo development, exhibit a ratchet effect in response to morphogen concentrations. The low receptor occupancy permits increases in receptor occupancy which alter the cell fate, but the high receptor affinity does not allow ligand dissociation leading to a cell fate of a lower concentration.
Технологияны реттеу
Рашеттік эффект Коллингридж дилеммасында көрініс табады.
The ratchet effect is reflected in the Collingridge dilemma.
Тұтыну өнімдері
Рашеттік әсерді көптеген тұтыну тауарларының өндірісіндегі ұзақ мерзімді үрдістерде байқауға болады. Жыл сайын автомобильдер біртіндеп көбірек мүмкіндіктерге ие болады. Бәсекелестік қысым өндірушілерге шикізаттың нағыз тапшылығына (мысалы, мұнай тапшылығы шығындарды күрт өсірген жағдайда) байланысты болмаса, мүмкіндіктерді қысқартуды қиындатады. Университет оқулықтарын шығарушылар мазмұны мен мүмкіндіктері артық кітаптарды шығаруға біртіндеп "бейімделіп" қалады. Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуде бәсекелес өнімдер көбінесе бәсекелес өнімдердің сипаттамалар тізімін пайдаланып, мүмкіндіктерді қосады, олар бәсекелес өнімнің барлық мүмкіндіктерін қамтамасыз етуі керек деп есептейді, сондай-ақ қосымша функционалдылықты да қосады. Бұл "мүмкіндіктердің артуына" алып келуі мүмкін, онда клиенттер оларды пайдалана ма, пайдаланбаса да, бәсекелестің барлық мүмкіндіктерін қосу қажет деп саналады. Әуе компаниялары жиі ұшатын жолаушылар бағдарламаларын іске қосады, оларды тоқтату өте қиынға соғады. Үй шаруалық техникасының келесі буындары біртіндеп көбірек мүмкіндіктерге ие болады, бағдарламалық жасақтаманың жаңа нұсқалары да көбірек мүмкіндіктерге ие болады және т.б. Осы тауарлардың барлығы бойынша қосылған мүмкіндіктер шынымен де пайдалануды жақсарта ма, әлде адамдардың тауарларды сатып алуға бейімділігін арттыра ма деген пікір талас-тартыс тудырады.
The ratchet effect can be seen in long term trends in the production of many consumer goods. Year by year, automobiles gradually acquire more features. Competitive pressures make it hard for manufacturers to cut back on the features unless forced by a true scarcity of raw materials (e. g., an oil shortage that drives costs up radically). University textbook publishers gradually get "stuck" in producing books that have excess content and features. In software development, products which compete often will use specification lists of competitive products to add features, presuming that they must provide all of the features of the competitive product, plus add additional functionality. This can lead to "feature creep" in which it is considered necessary to add all of a competitor's features whether or not customers will use them. Airlines initiate frequent flyer programs that become ever harder to terminate. Successive generations of home appliances gradually acquire more features; new editions of software acquire more features; and so on. With all of these goods, there is ongoing debate as to whether the added features truly improve usability, or simply increase the tendency for people to buy the goods.
Сауда заңнамасы
Бұл термин 1990 жылдары MAI келіссөз тобы "еркін саудаға" ұмтылу үшін заңнамалық прогресті күшейту құралы ретінде енгізді. Бұл, қатысу шарты ретінде үкіметтердің міндетті мақұлдауымен заңнамалық шегіністен сақтап, іске асырылды. Шегініс – МКИ-ға сәйкес келмейтін шараларды азайту және ақырында тоқтату арқылы жүзеге асырылатын либерализация процесі. Бұл – бастапқы нүктені қамтамасыз ететін тоқтау кезеңімен байланысты динамикалық элемент. Тоқтау кезеңімен біріктірілгенде, ол "бекіту әсерін" тудырады, онда кез келген жаңа либерализация шаралары "бекітіліп", уақыт өте келе кері қайтарылмайды немесе жойылмайды.
The term was included by the MAI Negotiating Group in the 1990s as the essence of a device to enforce legislative progress toward "free trade" by preventing legislative rollback with the compulsory assent of governments as a condition of participation. Rollback is the liberalisation process by which the reduction and eventual elimination of nonconforming measures to the MAI would take place. It is a dynamic element linked with standstill, which provides its starting point. Combined with standstill, it would produce a "ratchet effect", where any new liberalisation measures would be "locked in" so they could not be rescinded or nullified over time.