Кіріспе

Б.з.д. III ғасырдағы римдік генерал және мемлекет қайраткері Марк Атилий Регул – Рим Республикасының б.з.д. 267 және 256 жылдары консулы болған римдік мемлекет қайраткері және генерал. Оның мансабының көп бөлігі бірінші Пуника соғысында карфагендіктермен күреске толы болды. Б.з.д. 256 жылы ол және Луций Манлий Вулсо Лонг Эконом мүйісіндегі теңіз шайқасында карфагендіктерді жеңіске жеткізді; содан кейін ол Африкаға римдік экспедицияны жетектеді, бірақ б.з.д. 255 жылғы көктемде Баградас өзенінде жеңілді. Ол тұтқынға алынып, кейіннен табиғи себептерден қайтыс болды.

Өмір

Регул б.з.б. 267 жылы тұңғыш консул болды. Ол өзінің әріптесі (Люций Юлий Либо)мен саллинтилерге қарсы жорық жасап, Брундизийді басып алды және содан кейін екі рет жеңіс тойлады. Бірінші Пуникалық соғыс кезінде ол б.з.б. 256 жылы, қайтыс болған Квинт Цедийдің орнына, қосымша консул болып сайланды. Әріптесі Люций Манлий Вулсо Лонгпен бірге ол Сицилия жағалауында үлкен карфагендік флотты жеңіп, соғысты – Экном мүйісі шайқасы. Содан кейін екеуі Солтүстік Африкаға жорық жасап, Бон түбегінің шығыс жағындағы Асписке қонды. Асписті қоршағаннан кейін консулдар ауылды тонап, шамамен жиырма мың тұтқынға алды. Манлий Римге қайта шақырылып, теңіз жеңісін тойлады, ал Регул Тунисті басып алып, Карфагенмен келіссөздер бастады. Баградас өзенін кешіп өту кезінде оның әскері алып жыланмен шайқасқан деген қаңтар бар. Карфагеннен оңтүстікке қарай 24 шақырым жердегі Адис қаласын қоршау кезінде карфагендіктер қолайсыз төбелі жерлерден шабуыл жасап, Адис шайқасын тудырды, оны римдіктер жеңді. Тунисте қыстаған Регул карфагендіктермен келіссөздер жүргізді, бірақ олар қабылдамаған өте қатал талаптар қойды; Скулардтың «Кембридж ежелгі тарихында» Дионың берген мәліметтері бойынша Регулдың талаптары «толық капитуляцияға» тең деп санау «сенімді емес» делінеді. Скулардтың пікірінше, римдіктер Карфагенді Сицилиядан кетуге міндеттеген болар еді; аралдың батыс жартысын тастағысы келмеген карфагендіктер мұндай талапты қабылдамас еді. Оның өкілеттігі б.з.б. 255 жылға дейін ұзартылды. Сол көктемде Спартадан келген жалдамалы әскерлердің басшысы Ксантипптың келгенімен күшейтілген және Регулдың қатал талаптарына наразы болған карфагендіктер Баградас өзені шайқасында Регулмен шайқасты. Карфагендіктерге соғыс пілдерін және атты әскерді пайдалануға мүмкіндік берген жазықта Регул жеңіліп, тұтқынға алынды; шайқастан шамамен екі мың римдік қана құтқарылып, дауылға ұшырағанға дейін римдік флотпен жиналды. Регул тұтқында күтімсіздіктен немесе аштықтан қайтыс болды, бірақ оның тағдыры «тез арада аңыздармен толықтырылды».

Өлім туралы аңыздар

Карфагендіктер оны Римге тұтқын алмасу немесе бейбітшілік шарты туралы келіссөздер жүргізу үшін оралуға ант бердірген, бірақ ол мұндай алмасуға немесе шарттарға қарсылық көрсеткендіктен, оны қайтадан карфагендіктерге өлімге қинау үшін қайтарған деген аңыз "көптеген жағдайларда ойдан туындаған, мүмкін оның ұлы өзінің өлімі үшін екі пуниялық [карфагендік] тұтқынды қинағандығын ақтау үшін" жазылған. Осы кезеңдегі ең сенімді дереккөз Полибийдің еңбегінде осы оқиғаға қатысты ешқандай мәлімет жоқ. Оқиғаға алғашқы дәлел ретінде б.з.б. 129 жылы Семпроний Тудитанның тарихынан алынған үзінділер келтіріледі; онда ол келіссөздерді әдейі саботаждағаннан кейін карфагендіктер оны аштықтан өлтіреді. Бұл оқиға Цицеронның "De Officiis 3.99 115" еңбегінде де кездеседі, онда бұл оқиға артықшылықты пайдаға қарағанда ар-ұяққа бағалаудың қадірлілігін көрсету үшін пайдаланылады. Гиппоның Августині "Құдай қаласы" (б.з. 5 ғасыры) еңбегінде, Цицеронның "Pisonem" еңбегіндегідей сөздерді қолданып, карфагендіктер "Регулды тар қорапқа қамап, ішінде өткірленген шегелерді тіктеп, оның бір бөлігіне де қатты ауыртпалықсыз сүйенуіне мүмкіндік бермей, тұруға мәжбүр еткен" делінеді. Регулдың тұтқындалуы және патриоттық қарсылығы туралы миф римдік балалар мен патриоттық әңгімешілердің сүйікті аңызына айналды, және римдік тарихшылар мен шешендер оны жылдар бойы дамытып, жетілдірді.

Отбасы

Атили Регулилер плебейлік отбасы болған. Бұл Регул, б.з.б. 257 және 250 жылдары консул болған Гай Атилий Регулдың бауыры болды. Марсия есімді әйелінен кем дегенде бір ұлы болды, ол да Маркус аталды, кейін б.з.б. 227 және 217 жылдары консул болды, ал б.з.б. 214 жылы цензор болып сайланды. Клаус Змескал, Adfinitas еңбегінде, бұл Регул мен б.з.б. 294 жылғы консулдың арасында ешқандай байланыс жоқ екенін көрсетеді.