Кіріспе

Жалған Бет Қоғамы – Гауденосаунедегі емшілік қоғам, әсіресе ағаштан жасалған бетперделерімен танымал. Емшілік қоғамдар көптеген жергілікті қауымдастықтардың денсаулығының маңызды бөлігі саналады. Қоғамның қауымдастықтағы рөлі – медициналық рәсімдер арқылы ауруларды емдеу, ал Жалған Бет Қоғамы тістерге, құлаққа, буындарға, қабыну тудыратын ауруларға және мұрыннан қан кетуге әсер ететін ауруларға билік етеді. Қоғамға мүшелікке ие болу – қоғамның емдеуі арқылы аурудан айығу немесе қоғам мүшесі болу керектігі туралы арманды сезіну арқылы мүмкін болады. Қоғам мүшелері – ер адамдар, бірақ қоғам басшысы әрқашан әйел болған. Жаратушы (Shonkwaia'tison, каюга тілінде "Ол біздің денелерімізді толықтырды" деген мағынада), жерді және оның үстіндегінің барлығын жасағаннан кейін, жасаған жұмысына ләззаттана отырып, аралап жүргенде, алыста келе жатқан тағы бір адамды байқады. Олар жақын жерде кездесіп, Шонквайатисон бейтаныс адамнан қайдан келгенін сұрайды. Бейтаныс адам: "Мен осы жерді өзім жараттым және енді жасаған еңбегіммен мақтанып аралап жүрмін" деп жауап береді. Шонквайатисон таңғалып: "Жоқ, сен қателесесің. Осы жерді мен жараттым", – дейді. Олар біраз уақыт пікірталас жүргізеді, содан кейін Шонквайатисон: "Жарайды, кімнің осы жерді жаратқанын анықтау үшін сынақтан өтейік" дейді. Ол алыстағы тауға нұсқайды. "Сол тауға қарашы!" – дейді ол. "Оны жылжыту үшін күшімізді қолданамыз. Оны ең алысқа жылжытқан адам ең көп билікке ие болуы керек, демек, ол осы жердің жаратушысы болуы керек". Бейтаныс адам бұл ұсынысқа келісіп, өзінің шартын қосады: "Біз арқамызды бұрайық, – дейді ол, – кезегіміз келгенде, таудың қаншалықты жылғанын көру үшін қайта бұрыламыз". Шонквайатисон осыған келісіп, олар бұрылады. Бейтаныс адам бірінші болып кетеді. Олар қайтқанда, ол таудың қозғалғанын көріп, таңғалады, бірақ ол аз ғана жылған екен. "Енді менің кезегім келді", – дейді Шонквайатисон, олар тағы да таудан бұрылады. Олардың артында қыжылдау мен шу көтеріледі, және бейтаныс адам қызығушылықтан келісімге жеткенге дейін бұрылып қарайды. Ол Шонквайатисон тауды бейтаныс адамның артына жақын жылжытқанын білмейді, ол бұрылып қарағанда бетін соқтырып алады. Соққының күшінен мұрны бүгіліп, бетінің бір жағы қисайып қалады. Осыдан кейін бейтаныс адам Шонквайатисон екеуінің ішінде ең күштісі осы екенін және ол жердің және оның үстіндегінің барлығын жаратқан болуы керек екенін мойындайды. Шонквайатисон енді бейтаныс адаммен не істеу керектігін шешуі керек еді. Ол тауды жылжытқандықтан (аздап болса да), бейтаныс адам белгілі бір күшке ие екенін түсінеді, және Шонквайатисон мұндай жаратылысты жер бетінде қалай қоюға болмайтынын ойлайды; ол жерді адамдармен толтыруға жақын еді, және осы бейтаныс адамның олармен бірге өмір сүруіне рұқсат беру жақсы болмас еді. Ол бейтаныс адамға осыны айтып, оны елден қууға ұсыныс жасайды. Бейтаныс адам Шонквайатисонға жалбарынып, егер оған қалуға рұқсат берілсе, ол Шонквайатисон жасамақшы болған адамдарға көмектесетінін айтады. "Мен мынаны істеймін", – дейді бейтаныс адам. "Менде желді басқару күші бар, және мен осылайша адамдарды қорғай аламын. Егер оларға қатты жел не дауыл соқса, мен таяғымды қолданып, оларды елді мекендерін қиратудан қорғаймын, тіпті желді көтеріп, олардың үстінен өткізе аламын, сонда ол елді мекендерінен өтіп кетпейді. Бұған қоса, менде ауруларды емдеу күші бар. Егер адамдар ауырып қалса, маған шақыра алады, мен оларға жазынуға көмектесемін. Олар мұны былай істейді. Олар маған көмек қажет болғанда, менің бейнемдегі бетперде жасайды, ал мен осы бетперде жасайтын адамдарды өзім таңдаймын. Олар бірінші рет бетперде жасауды бастағанда, ол дереу менің күшіме ие болады. Олар бетпердені пайдаланғанда, белгілі бір жүгері ұнтағын дайындап, темекі жағады. Темекі олардың сөздерін қалыптастырады, мен оларды естимін, мен келемін. Олар мені "әже" деп атайды, мен оларға жер бетінде өмір сүргенше көмектесемін". Шонквайатисон осыған келісіп, бейтаныс адамға жер бетінде қалуға рұқсат береді.

Онондага халқы

Ирокездердің ауызша тарихы Жалған Жүз дәстүрінің басталуын баяндайды. Әңгімеге сәйкес, жаратушы Шонгваиа’дихсум («біздің жаратушымыз» онондага тілінде), тірі нәрселерге деген махаббатына жауап ретінде емдеу күшімен құрметтелген, Онондага тілінде Этисо:да («біздің әдемі әкеміз») немесе Хадо’их деп аталатын белгісіз бір адаммен кездесіп, тауды кім жылжыта алатынын анықтау үшін оны сынаққа тартып, жарыс ұсынды. Этисо:да тауды аз ғана қозғалтып, сілкіндірді. Шонгваиа’дихса’их Этисо:да’ның күші бар екенін, бірақ тауды мағыналы түрде жылжытуға жеткіліксіз екенін жариялады. Ол тауды жылжыта бастады, Этисо:да’ға артқа қарамауға ескертті. Бірақ, қызығушылықтан басын жылдам бұрғанда, тау белгісіз адамның бетіне тиіп, оның бетін деформациялады. Содан кейін Шонгваиа’дихсум Этисо:да’ны балаларын ауру-сырқаптан қорғау үшін пайдаланды. Бірақ Этисо:да’ның сыртқы келбеті балаларының көзіне қолайсыз екенін білген Шонгваиа’дихсум оны үңгірлер мен тығыз орман ішінде өмір сүруге жіберді, тек емдеу үшін шақырғанда немесе арман арқылы байланыс жасағанда ғана шығуға рұқсат берді. Хадо’их содан кейін «Ескі сынған мұрын» деп те аталатын ұлы емшіге айналды.

Дұрыс емес дәстүрлер

Ирокездер әлі күнге дейін бұл жандарды қажет кезде қорғайды, оларды қауіпті қатты желдерден сақтап, ауруларды емдейді деп сендіреді. Бұл жандар ирокездер қауымдарында әртүрлі есімдермен аталады. Каюга тілінде Этихсо:т Хаду7и7 (мағынасы "біздің әкеміз, оны қуатын") деп аталады. Сенека тілінде Гагоша (мағынасы "бет") немесе "Sagojowéhgowa: (мағынасы "ол оларды қорғайды; Ұлы Қорғаушы") деп аталады. Онондага тілінде Этисо:да' (мағынасы "біздің әкеміз") деп аталады. Ал ағылшын тілінде көбінесе "жалған бет" деп ғана аталады.

Бетқоғаздар

Маскалардың дизайны шамалы өзгеріп отырады, бірақ көпшілігі белгілі бір ерекшеліктерге ие. Көздері терең орналасқан және металлмен безендірілген. Мұрындары қисық және бүгілген. Басқа бет әлпеттері өзгермелі. Маскалар қызыл және қара түске боялған. Көбінесе олар маңдайларының үстіндегі шаштарына темекі қыбырларын байлап қояды. Маскалар жасау үшін көбінесе липа ағашы қолданылады, бірақ кейде ақ шырша, тополь және жапырақ ағашы да қолданылады. Шаштары үшін жылқының құйрық шашы пайдаланылады, ол қара, қызғылт қоңыр, қоңыр, сұр немесе ақ түсті болуы мүмкін. Еуропалықтар ат әкелгенге дейін жүгері қабығы мен бизон шашы қолданылған. Маска жасағанда, адам орманды аралап, Хаду7и7 оны ағаштан маска ойып жасауға шабыттандырады. Хаду7и7 масканың ерекше элементтерін ойлап табады, ал оның нәтижесінде туған өнім – оның күшімен толы рухтың өзінің бейнесі болып табылады. Маскалар тікелей ағашқа ойылады және дайын болғаннан кейін ғана алынып тасталады. Егер маска таңертең басталса, ол қызыл түске боялады, ал егер түстен кейін басталса, қара түске боялады. Маскалар тірі ағаштарға ойылғандықтан, олар да тірі және тыныс алатын жаратылыс саналады. Оларға құрғатылған ақ жүгері қайнатылып беріледі және қызметтері үшін сыйлық ретінде шағын қапшаларда темекі табыс етіледі.

Әдет-ғұрып

Жалған жүздер қоғамы жылына екі рет рәсім өткізеді. Салтанаттың құрамында Жалған жүз мифін айту, темекі қолдану арқылы рухтарға шақыру, Жалған жүздің негізгі рәсімі және соңында қайнатылған жүгері бөліп беру бар. Ритуалдың негізгі бөлігі кезінде Жалған жүз мүшелері бетперде киіп, қауымдағы үйлерге барып, ауру-сырқапты, дертті және зұлым рухтарды қуады. Жалған жүз мүшелері тасбақа қабығынан жасалған сыңғырлақтарды қолданып, оларды сілкіп, едендер мен қабырғаларға сүртеді. Жалған жүздердің келуін жүгері қабығынан жасалған маскаларды қолданатын тағы бір емшілер қоғамы хабарлайды. Егер науқас адам табылса, темекі мен ән арқылы емдеу рәсімі орындалуы мүмкін. Темекі өртеліп, ағаш күлі науқастың үстіне себіледі. Содан кейін қауым ұзын үйге жиналады, онда Жалған жүздер кіріп еденге отырады. Адамдар темекі әкеледі, ол келген кезде жиналып, рәсім басталғанда өртеледі. Салтанаттың мақсаты – жиналған бетперделердің күшін, сондай-ақ Хадуи7 рухын жаңарту және нығайту. Ритуал бимен жалғасады. Салтанат аяқталған соң жиналған көпшілікке қайнатылған жүгері тағамдары таратылады, сосын бәрі үйлеріне кетеді. Бұл рәсім көктем және күз айларында өткізіледі. Басқа, кішірек түрлері Қыс ортасы мерекесінде және жеке адамның үйінде сұралған жағдайда орындалады.

Қазіргі заманғы қақтығыстар

Гауденосаунелердің Ұлы кеңесі жалған бет маскаларын жеке коллекционерлерге және мұражайларға сатуға қарсылық білдірді. Олар бұл қоғамның өте қасиетті екенін және оның мүшелеріне немесе ұлтына жатпайтын ешкіммен, қандай да бір формада бөлісуге болмайтынын айтады, тіпті олардың мүшелері кейде қоғамға мүше болмай-ақ емдеу рәсімдеріне қатысады. Дәстүрді сақтаушылар мектептердің жобалар үшін осы беттерді еліктемеу керектігін қатаң талап етеді, себебі олар мұны ирокез халқына және Жалған Бет рухына көрсетілген құрметсіздік деп санайды. Көптеген гауденосаунелер жеке коллекционерлер мен мұражайларда сақталған маскаларды қайтарып алу үшін күш салап жатыр. Бірнеше гауденосауне үкіметтері маскаларды олар жасалған қоғамдарға қайтаруды талап етті. Вашингтондағы Американың ұлттық мұражайы маскаларды қоса алғанда, маңызды көптеген заттарды қайтарып берді және осы процесті жалғастыруда. 1995 жылы Гауденосаунелердің Ұлы кеңесі маскаларға қатысты Гауденосаунелердің саясаты туралы онлайн мәлімдеме жасады. Бұл саясаттар маскаларды сатуға, көрмеге қоюға немесе суретте бейнелеуге тыйым салады. Сонымен қатар, медициналық қоғамдар туралы ақпаратты жалпыға таратуды айыптайды және бей-үндістерге осы қоғамдардың сенімдерін, қызметтерін немесе міндеттерін зерттеуге, түсіндіруге немесе ұсынуға құқық бермейді. Кейбір гауденосауне суретшілері жалған бет маскаларын таратуға тыйым салуға қарсы шығып, көптегендер осы маскаларды сатудан табыс табады.