Кіріспе

Субкомандес Элиса (туған тегі Мария Глория Бенавидес Гевара; 1955 жылдың қаңтары) – Мексиканың Монтеррей, Нуэво-Леон штатынан шыққан белсенді. 1980-ші және 90-шы жылдардың басында ол Zapatista Ұлттық Азаттық Армиясында (EZLN) субкомандес болып қызмет етті. 1994 жылғы Zapatista көтерілісіне қатысы болды деген айыппен 1995 жылдың ақпан айында тұтқындалды. 1996 жылы Мексика үкіметі оның қамауға алынуының заңсыз екенін мойындап, барлық айыптан босатты. Қазір ол Мексиканың Әлеуметтік Қозғалыстар Автономиялық Университетінде профессор (Мексика Ынтымақтастық Желісінің бір бөлігі).

Радикалды бастамалары мен FLN (1970 жылдар)

Бенавидес 1971-1972 жылдары Медицина факультетінде оқыды, онда ол әртүрлі радикалды ағымдардан, әсіресе Juventud Comunista de México (Мексиканың коммунистік жастары), Liga Leninista Espartaco (Спартак Лениншіл Лигасы) және Obra Cultural Universitaria (Жоғары оқу орнының мәдени жұмысы) жиналған солшыл идеялармен танысты. "23 қыркүйек коммунистік лигасы" партиясының көрнекті партизаны Гектор Эскамилла Лираның сөзіне қарағанда, солшыл қозғалыстардың осы кезеңде дамуының бір себебі 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында репрессияның болмауы еді. Ол былай деді: "Коммунистерге қарсы ашу [Ньюэво-Леон әкімі] Альфонсо Мартинес Домингес келгеннен кейін күшейді". Саяси еркіндіктің осы кезеңі Бенавидеске жас радикалды көшбасшы ретінде қалыптасуға мүмкіндік берді. Осы сәттен бастап ол Мексиканың революциялық қозғалыстарына белсенді түрде қатысты, олардың бірі ақырында жеңіске жетті: сапатисттер. 1970 жылдары Бенавидес 1969 жылы құрылған Мексикадағы ең радикалды топ – FLN (Ұлттық азаттық күштері) – қатарына қосылды. FLN Ұлттық азаттық армиясының (EZLN) алдағы іргесі деп саналады. Екі топтың да радикалды солшыл идеологиясы және Мексиканың жергілікті халқының қанаушылығына қарсы күресу ниеті болды. Бенавидес алғаш рет 1974 жылы үйге шабуыл жасалған кезде тұтқындалды, сол кезде ол күйеуінен айырылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол қайтадан қозғалысқа қосылды, бірақ екінші күйеуі мен нәресте қызын келесі әскери шабуылда жоғалтты.

Сапатистердің қатысуы (1983-1996)

1980 жылдардың басында Бенавидес қозғалыста маңыздырақ көшбасшылық рөлге ие болды. Ол 1983 жылдың 17 қарашасында FLN-нің жергілікті емес мүшелерінің қатарында EZLN-ді құрғандардың бірі болды. FLN басшысы Сезар Герман Яньез Муньос Ла Гаррапата деп аталатын лагерьде алты революционерді (үшіншісі жергілікті, үшіншісі жергілікті емес) жинап, іс-қимылға бағытталған жаңа бастама құруға кірісті. 1994 жылы Радио UNAM (Мексиканың Ұлттық автономды университеті) берген сұхбатында Бенавидес сапатистік армияға қосылу және қалу себептерін былай түсіндірді: "Мен сонда адамдардың қалай өмір сүретінін көрдім. Сондықтан бұл мәселені қалай шешуге болатынын ойладым, себебі тауларда жолдастар бар ма, жоқ па, білмедім. Бірақ маған халық үшін күресіп жатқан жолдастар тобы бар екенін айтқанда, бір күні көтерілісші жолдастар ауылға түсіп, олар не қалайтынын, не үшін күрескенін түсіндірді". 1983 жылдан кейін Бенавидес белсенділігінің көп бөлігі Чиапастың шағын ауылдарында, әсіресе Лакандон орманында жергілікті топтар үшін аудармашы болып жұмыс істеумен байланысты болды. Осы кезде EZLN Чиапастағы әлеуметтік жұмысына, соның ішінде маргиналды жергілікті халыққа қол жетімді емес денсаулық сақтау және білім беру бағдарламаларына елеулі қаржы жұмсады. Барлық шешімдер аймақтық жергілікті кеңестермен бірлесіп қабылданды. Бұл тәжірибе EZLN-нің басты мақсатына сәйкес келеді: бейбітшілікпен қадағалау арқылы азаматтық қоғамдағы сәйкестік пен егемендіктің үнемі қайта жаңғыруына қажетті жағдайларды жасау. Қозғалысқа итальяндық марксистік философ Антонио Грамшидің ықпалы зор болды, ол "ұжымдық ерік" құрудың немесе "әртүрлі мақсаттары бар, шашыраңқы еріктердің жалпы және жеке әлем туралы ортақ түсінік негізінде бір мақсатқа біріктірілуі" қажеттігін баса көрсетті. Бұл – үстем тап ұсынған тарихи блоктың орнына балама тарихи блок құрудың алғашқы қадамы, ол гегемонияны кері қайтару және қанаушы мемлекеттің құлатылуын бастаудың кілті деп санайды.

Феминисттік нанымдар

Бенавидес гендерлік теңдікке берілген адам еді. Ол сапатист қозғалысын гендерлік қатынастардағы ерекше прогрессивтілік ретінде қарастырды, онда ерлер мен әйелдер барлық деңгейде ынтымақтастықпен жұмыс істейді. Бұл сол кездегі Мексикадағы басым әлеуметтік нормалардан өзгеше еді. Бенавидес сапатист лагерінен тыс, бірақ барлық жерде кездесетін жүйелі сексизмге наразылық білдірді: "Сапатист армиясында ерлер мен әйелдер арақатынасы жақсы. Демократия, әділдік, барлығы бар, біз ер адамдармен бірге өмір сүріп, бірдей жұмыс істейміз. Өйткені шаруа әйел ретінде үкімет бізді мойындамайды. Әйел әрқашан төменде, ал ер адам әрқашан басшы болып табылады, бірақ қазір үкіметтің айтқанының рас емес екенін көріп отырмыз. Әйелдер де жұмыс істей алады, олар да басшылыққа таласа алады, ерлермен бірдей басшы бола алады, сондықтан біз әйелдердің де осы жұмыстарға мүмкіндік алуы үшін күресіп жатырмыз". Сапатист қозғалысындағы әйелдер сыныптық күрес пен жергілікті халықты қанауға қарсы күресте феминистік іс-қимылға деген бейілділіктерімен белгілі. Олар EZLN-нің «Әйелдердің революциялық заңы» қабылдануына бағытталған науқанды бастады, бұл қозғалыс үшін гендерлік теңдіктің нақты жариялануы болды. Осыдан бері ол осы ұстанымды сақтап келеді. 1995 жылдың 8 ақпанында Мексика полициясы Бенавидестің Мехикодағы үйіне шабуыл жасап, оны және революционер Элорриаганы тұтқындады. Республиканың Бас прокуроры оны терроризм, қылмыстық бірлестік, бүлік және тыйым салынған қару-жарақ иелігі үшін айыптап, ресми түрде түрмеге қамау туралы бұйрық шығарды. Бенавидестің адвокаты түрмеге қамау туралы бұйрықтың Конституцияның 19-бабының талаптарына сәйкес келмейтінін, Бенавидестің нақты көтеріліске қатысқандығын дәлелдейтін жеткіліксіз дәлелдер бар екенін айтқаннан кейін терроризм және қылмыстық бірлестік айыптары бойынша ампаро шешімі шығарылды. Сот процесінде ол өзінің кінәсін мойындауына психологиялық қысым көрсетілгенін мәлімдеді. Бұл қорғаныс тарапының ампаро жеңісіне ықпал етті, бірақ оның мүшелігі туралы пікірталасқа одан әрі күйреу тудырды, өйткені оның өз еркімен әрекет еткенін көрсететін көптеген дереккөздер бар. Бүлік және заңсыз қару-жарақ иелігі айыптары күшінде қалды, бірақ Бенавидес кепілдікпен босатылуы мүмкін екендігі айтылды. Кейіннен Бенавидестің үйіне шабуыл жасау үшін үкімет пайдаланған көршілік оқиғаның жалған екені анықталды, ал Бас прокурордың иеленгенін мәлімдеген бүлікшілік құжаттарының көпшілік халыққа тиесілі жалпы саяси әдебиет екені белгілі болды. 1996 жылдың 1 қарашасында ол барлық айыптардан ақталды. Оның тұтқындалуы мен одан кейінгі жағдайлардың саяси мотивацияланғаны кеңінен мойындалды, әсіресе ол 1994 жылғы көтеріліспен байланысты сол кезде тұтқындалған он жеті адамның бірі болғандықтан.