Шеберхана: Суретшілердің тұрақты жұмыс орындарының тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Белгілі бір орында немесе белгілі бір мерзімге жұмыс істейтін суретші. Резидент-суретші, немесе суретшілер резиденциясы – суретшілер мен қабылдаушы ұйымдар, мекемелер немесе қоғамдық бірлестіктер арасындағы ынтымақтастықты қамтитын, алуан түрлі көркемдік бағдарламалардың жиынтығы. Бұл бағдарламалар суретшілерге олардың шығармашылық қызметін қолдау үшін қажетті кеңістік пен ресурстарды ұсынады. Қазіргі заманғы суретшілер резиденциялары көбінесе белгілі бір тақырыпқа бағышталады, онда суретшілер нақты бір мақсатқа жету үшін қабылдаушы тараппен бірлесіп жұмыс істейді.

Тарих

Суретшілердің резиденциясына ұқсас суретшілер топтары кем дегенде 16 ғасырға, өнер академияларының пайда бола бастаған кезеңіне дейін жетеді. 1563 жылы Флоренция герцогы Козимо Медичи және тосканалық суретші Джорджио Вазари Accademia del Disegno-ны бірлесіп құрды, оны алғашқы өнер академиясы деп санауға болады. Бұл мекеме суретшілердің өз өнерін дамытуға арналған белгілі бір орындан пайда көретінін алға тартқан тұңғыш институт болды. 17 ғасырда Франция мемлекеті Рим сыйлығын қаржыландырды, бұл стипендия суретшілерге Римдегі Манчини сарайы мен Флоренциядағы Вилла Медичи сияқты мекемелерде үштен бес жылға дейін білім алуға мүмкіндік берді. 19 ғасырда Еуропада ауылдық жерлерде суретшілер қауымдастықтары пайда бола бастады, онда ашық ауадағы орташа жағдайлар шабыттың катализаторы болып саналды және қауымдастықтағы суретшілердің бірлескен дамуына ықпал етті. Бір ғасырдан кейін, 1919 жылы Штаатс Баухаус «суретшінің қоғамнан оқшауланған академиялық білім беру үлгісіне қарсы реакция» ретінде пайда болды. 20 ғасырдың ортасында, әсіресе 1960 жылдары суретшілердің резиденцияларының үлкен толқыны болды. Суретшілерді орналастыру тобы (APG) суретшілердің резиденцияларының алғашқы үлгілерінің бірі болып есептеледі және Ұлыбританиядағы осы саланың алғашқы өкілі болды. APG 1962 жылы бейнелеуші суретшілер Барабара Стивенс және Джон Лэтам құрды. Бұл топ суретшілердің резиденциялары тарихында маңызды рөл атқарады, өйткені ол суретшілерді мекемелерге енгізген алғашқы ірі резиденциялардың бірі болды. Стивенс фабрикадан өнер практикасында пайдалану үшін материал іздеу кезінде суретшілердің резиденциясы бағдарламасы туралы ой түйді. Бұл сапар Стивенсті жеке мекемелерде суретшілердің тікелей қатысуын қамтамасыз ететін бағдарламаның қандай пайдасын әкеле алатынын қарастыруға итермеледі. APG-нің мақсаты – өнердің қоғамға, ал қоғамның өнерге тигізетін әсерін «суретшілер мен жұмыс істейтін адамдар арасындағы қашықтықты жою арқылы, осылайша әрқайсысы біріншісінің көзқарасы мен тәсілдерінен үйренуіне мүмкіндік беру» арқылы ілгерілету болды. 1960 жылдары Еуропада пайда болған суретшілердің резиденциялық бағдарламаларының толқыны бірнеше факторларға байланысты болуы мүмкін, соның ішінде: аймақтық өнер қауымдастықтарының пайда болуы мен өсуі; өнер саясатындағы мемлекеттік өзгерістер; және «қауымдық өнерге» басымдық беруге көшу. Ұлыбританияда 1960 жылдардың ортасында суретшілердің резиденцияларының көбеюі жаңа Лейбористік үкіметпен және әсіресе жаңа үкіметтің 1965 жылғы «Өнер саясаты: алғашқы қадамдар» атты ақ парағын жазуымен және 1967 жылы Өнер кеңесінің жарғысын қайта қарауымен сәйкес келді. Өнер зерттеушісі Кевин Стивенс айтқандай: «[Жаңа жарғыдағы] басты өзгеріс – «жалпы өнерге» қатысты, «тек бейнелеу өнеріне» емес». Жоғары өнердің басымдығынан бас тарту жаңа тәжірибелерді ынталандырды, оған суретшілердің резиденциясы моделі көмектесті. Бұл суретшілердің резиденциялық бағдарламалары көбінесе бейнелеу өнері резиденцияларынан тұрды. 1960 жылдары ақындар, композиторлар және музыканттар үшін де резиденция мүмкіндіктері пайда болғанымен, сахнада бейнелеуші суретшілер басым болды. 1970 және 1980 жылдары резиденция мүмкіндіктері көбейді. Олар ұқсас тенденцияларды дамыта бастады, бұл суретшілердің резиденциялық бағдарламаларының жаңа саласы пайда болғанын көрсетті. 1980 және 1990 жылдары жаһанданудың күшеюі резиденцияларға шетелден келген суретшілердің қолжетімділігін арттырды, институттар өз резиденциялық бағдарламаларын халықаралық суретшілерге ашты. 2000 жылдардың басында интернеттің кеңінен таралуы суретшілердің резиденциясын одан әрі жаһандандырды, өйткені арзан және жылдам байланыс құралдары халықаралық суретшілердің резиденциясын ұйымдастыру және өтінім беру процесін жеңілдетуге және жылдамдатуға мүмкіндік берді. 2010 жылдары суретшілердің резиденциясы суретшілер үшін «олардың мансабының маңызды бөлігі» болып есептелді.

Artist groups resembling artist residencies can be traced back to at least 16th century Europe, when art academies began to emerge. In 1563 Duke of Florence Cosimo Medici and Tuscan painter Giorgio Vasari co founded the Accademia del Disegno, which may be considered the first academy of arts. It was the first institution to promote the idea that artists may benefit from a localised site dedicated to the advancement of their practice. In the 17th century, the state of France funded the Prix de Rome, a scholarship financing artists to train for three to five years in institutions such as the palazzo Mancini in Rome and the Villa Medici in Florence. During the 19th century in Europe, artist communities began emerging in the countryside, where the outdoor setting was considered a catalyst for inspiration and the collaborative development of artistic ideas among the communities. A century later in 1919, the Staatliches Bauhaus emerged as a "counter reaction to the model of academic education, where the artist is isolated from society". The mid 20th century saw a large wave of artist residencies, particularly during the 1960s. The Artist Placement Group (APG) is widely considered to be one of the earliest iterations of an artist residency, and was the first of its kind in the United Kingdom. The APG was founded in 1962, by visual artists Barabara Steveni and John Latham. The group is significant to the history of artist residencies, as it was one of the first major residencies to introduce visual artists into institutions. Steveni conceived the idea of an artist residency program whilst sourcing material to use in her artistic practice from a factory. The visit led Steveni to consider what benefits might come from a program which directly engaged artists in private institutions. The APG's objective was to promote the influence of art on society, and the influence of society on art, by "bridg[ing] the gap between artists and people at work so that each may gain from the other's perspectives and approaches to an activity". The wave of artist residency programs emerging in Europe in the 1960s may be attributed to several factors, including: the emergence and growth of regional arts associations; government changes in arts policy framework; and a shifting preference towards "community arts". In the United Kingdom, the increase in artist residencies during the mid 1960s coincided with a new Labour government, and in particular the new government’s writing of the 1965 White Paper, Policy for the Arts: the first steps, and redrawing of the Arts Council's Royal Charter in 1967. According to arts academic Kevin Stephens, "the key change [in the new charter] was its reference to 'the arts' rather than 'the fine arts exclusively'". This shift away from the predominance of high arts encouraged more experimental practices, which were facilitated by the model of artist residencies. These artist residency programs consisted almost exclusively of visual arts residencies. Although throughout the 1960s residency opportunities for poets, composers, and musicians appeared, the scene was nevertheless dominated by visual artists. During the 1970s and 1980s, residency opportunities became increasingly common. They began to develop similar tendencies, indicating an emergent field of artist in residence programs. During the 1980s and 1990s, increased globalisation allowed residencies to become more accessible to artists from overseas, with institutions opening up their residency programs to international artists. The expansion of the internet in the early 2000s further globalised artist residencies, as cheaper and more immediate forms of communication allowed the organisation and application processes of international artist residencies to become easier and timelier. By the 2010s, artist residencies had become widely considered by artists to be "an indispensable part of their career".

Суретшілердің резиденциялардың әсері

2013 жылы Халықаралық өнер кеңестері мен мәдениет агенттіктері федерациясы (IFACCA) жүргізген сауалнамада суретшілердің тұру бағдарламаларының негізгі мақсаттары мен күтілетін нәтижелері зерттелді. 18 ел мен алты континенттен мәлімет жинаған IFACCA сауалнамаға қатысушылардың ең көп атаған мақсаттары: "Суретшіге кәсіби даму мүмкіндігін ұсыну (88%)", "Жаңа өнер туындысын жасауға немесе дамытуға қолдау көрсету (75%)", "Мәдени ынтымақтастық (31%)" және "Жергілікті қауымдастықты дамыту бағдарламасына қатысу (19%)" болды.

Қауымдастық

Италияның Праяно қаласындағы «Архитектурадағы суретшілер» резиденциясы туралы зерттеуде, қала тұрғындары қысқа мерзімді резиденция аяқталғаннан кейін алты ай өткен соң жүргізілген сұхбаттарда өнерге құштарлық, қамқорлық, әлеуметтік байланыс және шығармашылық сезімдерінің артуын көрсеткен. Зерттеушілер бұл нәтиже суретшілер резиденциясының жергілікті кеңістікпен өнер практикасын байланыстыру арқылы айналағы қоғамға үлкен пайда әкелуі мүмкін деген пікірді қолдайтынын айтты. Олар Праяно қаласы резиденцияны қаржыландыру арқылы өнерге деген адалдығын көрсеткенін, бұл «көрмелерді ұйымдастыруға, еліміздің шығармашылық салалары арасындағы байланыстарды жандандыруға және халықаралық туристік операторларды шақыруға» мүмкіндік береді, соның арқасында қоғамда жағымды өзгерістерге қол жеткізуге болады.

Қарт адамдар

Өнер бағдарламаларының егде жастағы адамдарға тигізетін әсерін зерттеулер 1980-ші жылдардың басынан бері жүргізіліп келеді, содан бері егде жасы барларға күтім жасайтын мекемелерде суретшілердің тұрақты жұмыс істеуі жиі кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, тұрақты суретшілер ұйымдастырған бағдарламалар егде жастағы адамдардың тұрғын үйлердегі жалпы өмір сапасын айтарлықтай жақсарта алады. Бұл бағдарламалар егде жастағы адамдардың физикалық денсаулығын, психикалық денсаулығын және әлеуметтік жағдайын жақсартуға қабілетті екенін көрсетті. Атап айтқанда, зерттеулер өнер бағдарламаларының жалпы денсаулық жағдайына, дәрігерге сирек баратын болуға, дәрі-дәрмектерді аз қолдануға, депрессия мен жалғыздық сезімінің төмендеуіне және әлеуметтік шараларға белсенді қатысуға ықпал ететінін байқады. 2021 жылғы бір зерттеуде егде жасы барларға арналған мекемелерде тұрақты суретшілер ұйымдастырған өнер бағдарламаларының пайдасы, қатысушылардың қабілеттері мен дағдыларына назар аударуымен байланысты екені айтылды. Зерттеу сондай-ақ, мұндай жұмыстар егде жастағы адамдардың нашарлықтарын күшейтіп, күтімдік ортада оларды айқын көрсетуге қарсы тұратынын көрсетті.

Білім

Зерттеулер көрсеткендей, суретшілердің резиденциясы мектепке дейінгі сыныптардағы көркем өнер оқу бағдарламаларын күшейтуге мүмкіндік береді. 2011 жылы американдық балалар бағдарламасында жүргізілген зерттеуде алты апталық суретші резиденциясы қолөнерге бағытталған, бұрыннан бар өнер тәжірибесін, көркем туындыларды қарау, өнер жасау және эстетикалық сезімдерге негізделген мағыналы көркем тәжірибелерге айналдырды. Зерттеудің мақсаты суретші резиденциясының ұзақ мерзімді әсерін қарастыру болмағанмен, нәтижелер көрсеткендей, қысқа мерзімді резиденция ұсынылған эстетикалық тәжірибе студенттердің өнерге деген қызығушылығы мен белсенділігін айтарлықтай арттырды, кем дегенде зерттеу барысында.

Қаржыландыру

Өнерпаздар резиденциясын қаржыландырудың кейбір үлгілері қатысушы суретшіге күндізгі жәрдемақы қарастыруы мүмкін. Басқа қаржыландыру үлгілері, көбінесе коммерциялық емес ұйымдар, ешқандай жәрдемақы бермеуі мүмкін, тіпті суретшілерден қатысу үшін төлем алуды талап етуі мүмкін. Әдетте, суретшілер резиденциясын ұйымдастыру мен қаржыландыруға бірнеше орган қатысады. Оларға қабылдаушы ұйым, мекеме немесе қоғам, сондай-ақ резиденцияның әртүрлі қаржыландырушы органдары кіреді. Суретшілер резиденциясын қаржыландыру шығындары бағдарламаның түріне, ұзақтығына және мазмұнына қарай айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Олар әкімшілік қызметкерлерінің жалақысын, басқарушылардың жалақысын, қонақжайлылықты, әуе билеттерін, виза ақыларын, материалдарды, келісімшарттарды және тұруға орынды қамтуы мүмкін. Резиденциялар институционалдық жазбалар мен бағдарламаның ашықтығы үшін қажет болатын резиденцияны құжаттау мен бағалау шығындарын да қамтуы мүмкін. Қаржыландыру көздері алуан түрлі болуы мүмкін. Олар мемлекеттік, жеке немесе олардың аралас түрінде болуы мүмкін. Res Artis жүргізген бейресми зерттеуде 134 суретші резиденциясы бағдарламаларын қаржыландыру туралы деректер жиналды. 134 жауап берушінің 73-і тек мемлекеттік қаржыландыру алды, 34-і мемлекеттік және жеке қаржыландырудың комбинациясын, ал 22-і мемлекеттік және өздері тартқан қаржыландырудың комбинациясын алды. Мемлекеттік қаражат қала, штат, ұлттық, аймақтық және халықаралық деңгейдегі мекемелерден бөлінуі мүмкін. Мысалы, Künstlerhaus Stuttgart Atelierprogramm – Штутгарт қаласы қаржылайтын, жас және дамып келе жатқан суретшілер мен өнер сыншыларына арналған бір жылдық суретші резиденциясы бағдарламасы. Ұлттық деңгейде бөлінетін қаражаттың мысалы – резиденция бағдарламаларына қатысатын суретшілерді қолдайтын Мальта өнер қоры. Жеке қаржыландыру органдарының мысалдары ретінде өнер галереялары, бизнес, ғылыми ұйымдар, экологиялық ұйымдар, ауруханалар немесе мектептер қарастырылуы мүмкін.

Саясат

Суретшілер резиденцияларының маңыздылығы артып келе жатқанын ескере отырып, көптеген ұлттық және мемлекеттік үкіметтер, олардың ведомстволары мен басқа да үкіметтік емес ұйымдар суретшілер резиденцияларына қатысты саясат ережелерін жариялады.

Еуропа

2014 жылы Еуропалық Одақ, Еуропалық Одақ мүше мемлекеттерінің суретшілер резиденциялары жөніндегі сарапшылар тобымен бірлесіп, «Суретшілер резиденциялары жөніндегі саясат нұсқаулығын» жариялады. Нұсқаулықта Еуропа бойынша суретшілер резиденцияларын ұйымдастыратын мекемелердің қазіргі трендтері мен тәжірибесі егжей-тегжейлі сипатталған, сондай-ақ Еуропалық Одақ мемлекеттеріне суретшілер резиденцияларын тиімді жүзеге асыру үшін дұрыс саясатты енгізуге бағытталған ұсыныстар берілген. Олардың ұсыныстары: «барлық қатысушы тараптардың нақты, айқын мақсаттары мен ортақ міндеттері болуын қамтамасыз ету»; «суретшілер, қабылдаушы тараптар, қоғам және студенттер үшін мақсатты оқу сессияларын (шеберлік сабақтары мен қолдау) ұйымдастыру»; және «жақсы бағалау жүргізілуін, құжаттама жасалуын және болашақ тәжірибеге пайдалы ақпарат беру үшін кері байланыс алуды қамтамасыз ету» болды. Ұлттық деңгейде нұсқаулықта «суретшілер резиденциялары үшін біртұтас стратегия құру мақсатында, барлық басқару деңгейлерінде (аймақтық, жергілікті, қалалық және т.б.) үкіметаралық байланысты жақсарту» қажеттігі айтылды.

Америка Құрама Штаттары

Artist Communities Alliance (ACA) "АҚШ-та орналасқан, артистердің резиденциясын қамтамасыз ететін адамдарды қолдау мақсатында құрылған халықаралық қауымдастық" деп мәлімдейді. 2020 жылы ACA "Салауатты резиденцияның бес тірегі" атты мақала жариялады. Ұсынылған бес негізгі "баған" мыналар болды:

Куәлік: "әрбір мүдделі тараптың дауысы естілетін, құрметтелетін және ұйымға не қажет екенін және оған қалай жетуге болатынын анықтауға белсенді қатыса алатын мәдениетті қалыптастыру". Бағдарламаны жобалау: "ұйымдар өздерінің негізгі қатысушыларын, олардың ұйымдағы рөлдерін және осы адамдарды қолдайтын қызметтерді білуі керек". Операциялар: "жұмыс жоспарлары жұмысты орындау процестері мен әдістерін құжаттаумен қатар, саясатты нығайтуға және қызметкерлерге ауыр бақылаусыз жұмысын жақсы атқаруға мүмкіндік жасауға тиіс". Ресурстарды дамыту: "ұйымдар өздерінің куәлігін, негізгі қатысушыларын (қызметтерді кім алады және кім ұсынады) және ұйымдық мақсаттарға қалай жететінін анық түсінуі керек". Басқарушылық: "ұйымдар артистер мен қызметкерлердің өркендеуі үшін артистерге, қызметкерлерге, серіктестерге, басқаратын жерлерге және олар өмір сүретін қоғамдарға қамқорлық көрсетуі керек".

Австралия

Австралия астаналық аумағы (АКТ) суретшілердің резиденттік бағдарламаларын дамытуға көмектесу үшін «Суретшілер үшін Резиденттік нұсқаулық» әзірледі және жариялады. Ондағы ұсыныстар: резиденттік бағдарламаның мақсатын анық белгілеу; қабылдаушы ұйымдың жауапкершілігіндегі шығындарды нақты көрсету; және бағдарлама аяқталғаннан кейін оны толыққанды бағалау.