Қавказдың қола дәуірі мәдениеті: Trialeti–Vanadzor мәдениеті
Trialeti–Vanadzor culture
Кавказ қола дәуірі: Trialeti–Vanadzor мәдениеті (б.з.д. 3-2 мыңжылдық). Kura–Araxes мәдениетінен пайда болған, Индоеуропалық болжамы. Lchashen–Metsamor мәдениетіне көшкен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қола дәуірінің Кавказдағы археологиялық мәдениеті
Bronze Age archaeological culture in the Caucasus
Триалети-Ванадзор мәдениеті, бұрын Триалети-Кировакан мәдениеті деп белгілі болған, Грузияның Триалети аймағы және Арменияның Ванадзор қаласының атымен аталады. Ол б.з.д. III мыңжылдықтың соңы мен II мыңжылдықтың басына жатады. Триалети-Ванадзор мәдениеті бұрынғы Кура-Аракс мәдениетінің аймақтарында қалыптасты. Кейбір ғалымдар оны үнді-еуропалық мәдениет деп санайды. Ол Лчашен-Метсамор мәдениетіне дамыды. Бұл мәдениет хеттік мәтіндерде айтылған Хаяса-Аззи конфедерациясының және ассириялықтардың айтуынша Мушкинің пайда болуына себеп болуы мүмкін.
The Trialeti–Vanadzor culture, previously known as the Trialeti–Kirovakan culture, is named after the Trialeti region of Georgia and the city of Vanadzor, Armenia. It is attributed to the late 3rd and early 2nd millennium BCE. The Trialeti–Vanadzor culture emerged in the areas of the preceding Kura–Araxes culture. Some scholars speculate that it was an Indo European culture. It developed into the Lchashen–Metsamor culture. It may have also given rise to the Hayasa Azzi confederation mentioned in Hittite texts, and the Mushki mentioned by the Assyrians.
Өмірбаян
Шұлавери-Шому мәдениетінің ең ерте кезеңі б.з.д. 6000-4000 жылдар аралығында болды. Одан кейін Құра-Аракс мәдениеті пайда болды. Триалет-Ванадзор мәдениетінің гүлдену кезеңі б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңына жақын басталды. Орта қола дәуірінің соңғы кезеңінде (шамамен б.з.д. 1700-1500 жылдары), Триалет-Ванадзор мәдениетінен өзге, Оңтүстік Кавказда (Транскавказия) және шығыс Анатолияда географиялық тұрғыдан бір-бірімен байланысты үш материалдық мәдениет аймағы басым болды: Кармир Берд (әлде Тазакент), Кармир Ванк (әлде Қызыл Ванк, Ван Урмия) және Севан Узерлик (әлде Севан Арцах). Түркияның Карс облысындағы Ани және Кіші Чатма (Малы Пергит) және Эрзурум облысындағы Сос Хёюк IV қабірлерінен табылған қара жылтыр және монохромды боялған ыдыстар Триалеттің ыдыстарына ұқсас.
The earliest Shulaveri–Shomu culture existed in the area from 6000 to 4000 BC. The Kura–Araxes culture followed after. The flourishing stage of the Trialeti–Vanadzor culture began near the end of the third millennium BC. During the final phase of the Middle Bronze Age (c.1700–1500 BC), in addition to the Trialeti–Vanadzor culture, three other geographically overlapping material culture horizons predominate in the South Caucasus (Transcaucasia) and eastern Anatolia: Karmir Berd (a. k. a. Tazakend), Karmir Vank (a. k. a. Kizil Vank, Van Urmia), and Sevan Uzerlik (a. k. a. Sevan Artsakh). Black burnished and monochrome painted wares vessels from the cemeteries of Ani and Küçük Çatma (Maly Pergit), both in the Kars Province of Turkey, and :tr:Sos Höyük IV in Erzurum Province resemble those of Trialeti.
Құрғандар
Сол кезде бай обалардағы жерлеулерден көрініп тұрғандай, әлеуметтік жіктелу күшті болды. Бұл ерте Құрған мәдениетімен салыстыруға болады. Көмекші кремация рәсімі қолданылды. Суреттелген керамикалық ыдыстар енгізілді. Қалайы қосылған қола кеңінен таралды. Географиялық байланыстар мен Таяу Шығыстың басқа да аймақтарымен байланыс мәдениеттің көптеген жақтарында байқалады. Мысалы, Триалетиден табылған қазан Грециядағы Микендегі 4-ші шахталық қабірдегі қазанға дерлік толық сәйкес келеді. Сонымен қатар, оңтүстік және шығыс мәдениеттерімен де байланыстар болды. Триалети-Ванадзордың монохромды және полихромды керамикасы Таяу Шығыстың басқа аймақтарындағы керамикаға өте ұқсас. Атап айтқанда, мұндай керамика Урмия ыдыстары деп аталады (Ирандағы Урмия көлінің атымен). Севан-Узерлик және Кармир Берд-Севан мәдениеттері де осындай ыдыстар жасаған. Триалетидегі қазба жұмыстары 1936-1940 жылдары су электр станциясының құрылысы алдында жүргізілді, сол кезде қырық алты оба ашылды. 1959-1962 жылдары тағы алты оба табылды.
At that time, there was already strong social differentiation indicated by rich mound burials. There are parallels to the Early Kurgan culture. Cremation was practised. Painted pottery was introduced. Tin based bronze became predominant. Geographical interconnectedness and links with other areas of the Near East are seen in many aspects of the culture. For example, a cauldron found in Trialeti is nearly identical to the one from Shaft Grave 4 of Mycenae in Greece. but also with cultures to the south and east. Trialeti Vanadzor painted monochrome and polychrome pottery is very similar to that in the other areas of the Near East. In particular, similar ceramics are known as Urmia ware (named after Lake Urmia in Iran). Also, similar pottery was produced by the Sevan Uzerlik culture, and the Karmir Berd Sevan culture. The site at Trialeti was originally excavated in 1936–1940 in advance of a hydroelectric scheme, when forty six barrows were uncovered. A further six barrows were uncovered in 1959–1962.
Қауымдасқан қорғандар
Мартқопы қорғандары шамалы осыған ұқсас және Триалети қорғандарының ең ертегімен бірдей кезеңде салынған. Олар Орта Кавказдағы ерте курган мәдениетінің бастапқы сатысын көрсетеді. Мартқопы Бедени деп белгілі ерте курган кезеңі орта қола дәуірінің көшу кезеңі және алғашқы сатысы ретінде қарастырылады.
Martqopi kurgans are somewhat similar, and are contemporary to the earliest among the Trialeti kurgans. Together, they represent the early stage of the Early Kurgan culture of Central Transcaucasia. This Early Kurgan period, known as Martkopi Bedeni, has been interpreted as a transitional phase and the first stage of the Middle Bronze Age.
Жерлеу үрдістері
Триалетиванадзор мәдениеті ерекше жерлеу салтымен белгілі болды. Әулет өкілдері үлкен, аса бай қабірлерге, кейде төрт дөңгелекті көліктермен бірге жер астындағы тас үйінділерге жерленген. Қабірлерден көптеген алтын заттар табылған. Мұндай дөңгелекті көліктермен біргегі күмбез немесе "қорған" түріндегі жерлеу салты, прото-индоевропалық тілдерінде сөйлейтін халықтармен байланысты Курган мәдениетіне ұқсас. Шынында, ерте Триалетиванадзор қорғандарының қара күйдірілген керамикасы Кура-Араксе керамикасына өте ұқсас. Тарихи контексте, олардың жерлеу қорғандарындағы байлықтың айқын жиналуы, осыған ұқсас жерлеу салтын ұстанған басқа да жақын және көршілес мәдениеттердегідей, ерекше атап өтуге лайық. Бұл практика, әлдебір ықпал, құнарлы Жарты Айдың оңтүстігіндегі ежелгі өркениеттердің әсерінен туындаған болуы мүмкін. Триалетиванадзор керамикалық стилінің, қазіргі Түркияның шығыс бөлігінде табылған Кейінгі Қола дәуірінің Транскавказ керамикалық бұйымдарына айналғаны саналады. Бұл керамика Мушкилердің таралуымен байланыстырылған.
The Trialeti–Vanadzor culture was known for its particular form of burial. The elite were interred in large, very rich burials under earth and stone mounds, which sometimes contained four wheeled carts. Also there were many gold objects found in the graves. This form of burial in a tumulus or "kurgan", along with wheeled vehicles, is the same as that of the Kurgan culture which has been associated with the speakers of Proto Indo European. In fact, the black burnished pottery of especially early Trialeti kurgans is similar to Kura Araxes pottery. In a historical context, their impressive accumulation of wealth in burial kurgans, like that of other associated and nearby cultures with similar burial practices, is particularly noteworthy. This practice was probably a result of influence from the older civilizations to the south in the Fertile Crescent. The Trialeti–Vanadzor pottery style is believed to have developed into the Late Bronze Age Transcaucasian ceramic ware found throughout much of what is now eastern Turkey. This pottery has been connected to the expansion of the Mushki.