Газа Империясының негізін қалаушысы Сошангана Ка Гаса Зикоде

Кіріспе

Газа империясының негізін қалаушы және монархы (1780 – 1858)

Сошангана Ка Гаса Зикоде (шамамен 1780 – шамамен 1858), туған аты Сошангана Нксумало, Газа империясының негізін қалаушы және монархы болды. Империяның өркендеген шағында оның билігі Мозамбиктің оңтүстігіндегі Лимпопо өзенінен басталып, солтүстігіндегі Замбези өзеніне дейін созылған. Сошангана 1825 жылдан 1858 жылы қайтыс болғанға дейін Газа мемлекетін басқарды. Сошангана Манукоси деген атпен де танымал болды.

Ерте өмір

Сошангане шамамен 1780 жылы қазіргі КваНогома, Квазулу аймағында Ндвандуе тайпасының кіші тармағының басшысы Зикоде каГаса отбасында дүниеге келді. Оның кіші інісі Мхлавадабука еді. Гаса тайпасы Мкхузе аймағын, Этшанени тауының (Жұде тауы) маңында мекендесе, ал Звиде басқаратын аға тайпа Магудуда, Понгола аңғарына жақын жерде тұрды. Ндвандуе тайпасының әскери күші артып келе жатқан шақта, Звиде әкесі Ланга КаXабаның қайтысынан кейін Ндвандуе Нксумало тағына көтерілді.

Солтүстік Нгуни патшалықтарының пайда болуы

Нгуни мемлекеттерін қамтыған соғыстардың нәтижесінде үш күшті басшылық пайда болды. Біріншісі – Звиде басқарған Ндвандуе конфедерациясы, екіншісі – Собхуза I басқарған Свази мемлекеті, ал үшіншісі – Дингсвайо басқарған Мтхетва конфедерациясы. Осы үш ірі мемлекеттерді жоғары дәрежелі басшылар басқарды, олар көптеген кіші мемлекеттерден, қауымдастықтардан және рулардан салық жинады. Бағынышты мемлекеттер мемлекеттік және ересектерге арналған рәсімдер, салық төлеу және соғыс жүргізу мәселелерінде орталық билеушінің бақылауын мойындады. Дегенмен, олар күнделікті өмірде үлкен тәуелсіздікке ие болды.

Ндвандуе мемлекеті

Ндвандуе мемлекеті XVIII ғасырдың ортасында көзге түсті. Мемлекетті құрайтын халық бастапқыда 17 ғасырдың соңында Делагоа шығанағының ішкі аймағындағы Тембе патшалығынан көшіп келді. Алғашқы жылдары Ндвандуе Зулулендтің бүкіл солтүстік бөлігін, атап айтқанда, солтүстіктегі Понгола өзенінен Қара Умфолозидің оңтүстік нүктесіне дейін, ал солтүстік-батыстағы Нгомеден шығысқа қарай теңіздегі Сент-Люсия шығанағына дейін алып жатты. Ндвандуе билеушілері экспансиялық саясатқа кірісіп, басқа кішігірім қауымдарды бағындырып, оларды өздерінің аймағына қосты. Ндвандуелердің саяси билігі олардың мемлекетіне бірнеше қауымдарды қосып, шекараларын кеңейту арқылы зор өсті. Бұл Ндвандуе билеушілерін аймақтағы түрлі шағын қауымдардан құралған үлкен мемлекетті басқарған алғашқы Нгуни билеушілеріне айналдырды. Осы мақсатқа жету үшін олар әскери күшті ғана емес, сонымен қатар ескі институттарды пайдаланып, жаңа мақсаттарға бейімдеді. Мысалы, Ндвандуе билеушілері бір жастағы ерлер мен әйелдерден құралған әскери полктерді пайдаланды. Звиде және оның ізашарлары сүндеттеу және бастау рәсімдерін мемлекеттік деңгейде үйлестірудің саяси маңызын бірінші болып түсінген Нгуни билеушілері болды. Бұл рәсімдер енді орталықтан ұйымдастырылды, ал Ндвандуеге бағынышты барлық аумақтардан келген жастар ұлттық жас топтарының мүшелеріне айналды. Соғыс кезінде бұл жас топтары әскери полктерге трансформацияланды. Ұлттық жас топтарының әскери пайдасынан басқа, олар Ндвандуе конфедерациясының әртүрлі бөліктерін біріктіруге де қызмет етті. Өздерінің билігін арттыру және жеңілмейтін аура құру үшін Ндвандуе билеушілері сиқыр мен діннің кең таралған ықпалына сүйенді. Мысалы, Звиде өзінің күші туралы хабарды көршілес қауымдарға тарату үшін көптеген бақсылар мен емшілерді пайдаланды. Ол сондай-ақ аймақтағы басқа мемлекеттермен қарым-қатынасты нығайту үшін дипломатиялық некелер жасады. Оның әпкесі Мтетва билеушісі Дингсвайоға үйленді, ал қыздары Свази королі Собхузаға және Кхумало билеушісі Машобанаға, Ндебеле королі Мзиликазидің әкесіне үйленді.

The Ndwandwe state came into prominence in the middle of the eighteenth century. The people that made up the state originally migrated from the Thembe Kingdom in the interior of Delagoa Bay towards the end of 17th century. In the earlier years, the Ndwandwe occupied the whole northern part of Zululand, and more specifically, from the Pongola River in the north to the southern point of the Black Umfolozi and from Ngome in the north west, eastward to St. Lucia Bay on the sea. The Ndwandwe rulers then embarked on an expansionist policy by subjugating and incorporating other smaller communities to their neighbourhood. The political authority of the Ndwandwe increased tremendously as they annexed several other communities to their own state, and their borders grew quite extensive. This made the Ndwandwe rulers the first Nguni rulers to control a large state from the various small communities in the region. In achieving this, they did not only make use of military force, they also exploited old institutions and adopted them to serve new purposes. For example, the Ndwandwe rulers, made use of military regiments recruited through traditional initiation of males and females of the same age group. It is likely that Zwide and his predecessors were among the first Nguni rulers to see some political significance in the practice of coordinating circumcision and initiation rites on a state–wide basis. These ceremonies were henceforth organised from the centre and youths from all the territories under the Ndwandwe were made members of national age groups. In periods of war, these age groups were converted into military regiments. Apart from the military utility of the national age group, they also served to weld different parts of the Ndwandwe confederacy together. In order to enhance their own authority and create an aura of invincibility round themselves, the Ndwandwe rulers relied on a widespread use of magical and religious influence. For example, Zwide made use of a large number of magicians and medicine men to build up and spread news of his power throughout the neighbouring communities. He also made use of diplomatic marriages to cement relationships with some of the other states in the region. His sister married Dingiswayo, the Mthethwa ruler, while his daughters married Sobhuza, the Swazi king, and Mashobana, the Khumalo ruler and father to Mzilikazi, the king of the Ndebele.

Нгуни және Ндуандве тайпаларының басшылары

Ндвандуе/Нксумало патшалығының бастауы мен тамыры Нгуни халқының бастапқысымен және ең алғашқы Нгуни басшысы Ндловумен тікелей байланысты. Басшы Ндловудың басшылығы шамамен 800-920 жылдары басталған деп саналады, ол өз тобынан, Банту халқынан, «Бато» немесе «Нту» тайпасынан бөлініп шықты. Банту халқы Цвана және Нгуни екі бағытқа бөлінді. Нгуни халқы оңтүстікке бет бұрып, Цвана бағытын қалдырды. Ндлову осы құрлықтың ең ұлы басшысы болды, өйткені ол көптеген халықтардың негізін қалады. Ол зоса, зулу, ндебеле, нгване/свази, Ндвандуе (Шангана) Тонга, Ндаву және тағы да басқалар сияқты көптеген халықтардың әкесі болды. Нгуни тілінде сөйлейтін барлық тайпалар мен ұлттар өздерінің мәдени мұрасын және кімдігін осы ұлы басшы Ндловуға қарызды. Әрі Ндвандуе халқы да өз кімдігін басшысы Нксумалоға қарызды. Нгуни халқы жоғарғы басшысына мақтау айтып, ән шырқағанда: «Вена ве Ндлову! Вена ве Ндлову! Вена ве Ндлову!» дейді. «Сәлем! Сәлем! Сәлем!» Ндвандуе халқы жоғарғы басшысына: «Ндвандуе!» деп үндейді, ал жауабы: «Нксумало!» болады.

Патша Звиде II

Нксумало Звиде шамамен 1750 жылдары туған. Ол Ндвандуе руының басшысы Ланганың ұлы еді. Анасы – Нтомбази. Звидедің соғыс қолбасшылары Сошанга, Мзиликази Хумало, Нкхаба Мсене және Джеле руының Звангеманба болды. 1790 жылы таққа отырған Звидеге Ндвандуе конфедерациясын құрудың ең үлкен міндеті жүктелді. Ол атасы мен әкесінің салған негіздерін, ескі дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды пайдалана отырып, нығайтты. Звиде көршілес және қарсылас Мтхетва конфедерациясының Дингсвайомен бірдей билік шыңына жетті. Звиде сиқырлы және діни ықпалды қолданды, мысалы, өзінің күшін көршілес қауымдастықтарға тарату үшін бірнеше сиқыршылар мен емшілерді пайдаланды. Ол сондай-ақ аймақтағы басқа мемлекеттермен қарым-қатынасты нығайту үшін дипломатиялық некелер жасады. Оның әпкесі Мтхетва билеушісі Дингсвайоға, ал қызы Тхандиве суази патшасы Собхузаға және Хумало билеушісі Машобанаға үйленді. Дегенмен, Звиде мұндай династиялық одақтардың өзінің экспансиялық саясатына кедерілмес үшін жеткілікті сақтық танытты. Собхуза оның қайын атасы болғанына қарамастан, Звиде оның астанасына шабуыл жасады, себебі Собхуза Понгола аңғарындағы Ндвандуе тайпасының құнарлы жерлерін талап еткен еді. Ндвандуе әскері жеңіске жетіп, Собхузаны Понголадан қуды. 1818 жылы Звиде Мфолози өзені бойындағы Ндвандуе тайпасын күшті етіп дамытты. Сол жылы, 1818 жылы, Ндвандуе тайпасы мен Мтхетва тайпасы арасында соғыс басталды. Сол соғыста Звиде Дингсвайоға тұзақ құрып, оны өлтірді, содан кейін Мтхетва тайпасын жеңді. Дингсвайоны тұтқындап өлтіргеннен кейін Звиде Шакаға елшілер жіберіп, одан өзіне адал болуға ант беруін сұрады. "Мен сенің басыңды алып тастадым" деп мақтанды Звиде, "неге сен маған бүкіл денеңді әкелмейсің, әйтпесе мен оны Тхукела өзеніне лақтырамын". Шака мұны күткен еді, бірақ Звидеге жауап беруге жеткілікті батылдық танытып: "Дене екі басқа ие болды, сияқты үлкен өзен жыланы Нканямба. Сен екінші басқа көз жеткізбедің". Шака Мтхетва тайпасын бірден өзінің руына қосып, күшті әскер құрды, бірақ ол Ндвандуе әскерінен кішірек болды. 1818 жылы Звиде өз әскерін амазулуларға шабуыл жасауға жіберді, бірақ ақылды генерал Шака оларды алдады. Зуллу әскері аз және әлсіз болды, бірақ Шака Ндвандуе әскерінің шабуылға азық-түлік алып бармайтынын білген. Ндвандуе әскерлері Зулу патшалығына кіргенде, олар азық-түлік таба алмады, өйткені Зулу әскері оны өртеп немесе көміп тастаған. Зуллу әскері патшалықтың барлық малын жасырды. Бір түні зулулар Зулу патшалығында лагерь құрған Ндвандуелерге шабуыл жасап, көптеген амабутоларды ұйықтағанда өлтірді. Бұл Ндвандуелерді шабуылдан бас тартып, үйлеріне қайтуға мәжбүр етті. Амазулулар Ндвандуелерді қуып шыға алғанмен, оларды жеңе алмады. Ндвандуелер әлі де көршілес руларға қауіп төндіріп тұрды. Зулулар көршілерімен бірігіп, 1819 жылы Шаканың басшылығындағы амабуто Ндвандуеге қарсы соғысуға жеткілікті күшті болды. Олар Мхлатузи өзенінің жағасында шайқасты, екі әскер де тең болғанымен, зулулар жеңіске жетті. Звиде өзінің ізбасарларының қалдықтарымен бірге қашып, ақырында Трансваалдың шығысындағы қазіргі Мпумаланга провинциясындағы Нкомати аңғарының жоғарғы бөлігінде қоныстанды. 1826 жылы Звидестің мұрагері Сихуняна Ндвандуе күшін бастап, зулуларға шабуыл жасады, бірақ қысқаша ұрыста олар толығымен жойылды. Звидестің бес ұлы – Номаланжана, Мбежва, Сиксобана, Номбенгула және Дайнгубо шайқаста қаза тапты. Номаланьяна Звидестің мұрагері болды. Звиде екі ұлы Сихуняна мен Сомафунгу және екі қызы Тхандиле мен Фикилемен бірге солтүстікке қарай қазіргі Мпумаланга провинциясына қашып, Нкомати өзенінің бойында қоныстанды. Оның екі қызы кейіннен Собуза I-ге үйленді. Тхандиле Мзамозе мен Мавусо II-ді дүниеге әкелді, ал Фикиле ұлы Ндвандуе болды. Звиде 1825 жылы қазіргі Мпумаланга провинциясында қайтыс болды. Сошангананың шын аты Манукуза II еді. Ол өзін Сошангана деп атады, себебі Брайант Сошангана Нсумаланың Зикоде Нсумаланың ұлы екенін, ал анасы Нгубувия Нтяйинтиайи екенін және оның атасы Гаса Нсумала екенін айтады. Сошанга мен оның ізбасарлары ежелден-ақ тәуелсіз халық болған деп есептеледі. Брайанттың айтуынша, Сошанга Ндвандуе руының мүшесі болғанына күмән жоқ, ол сол кезде қазіргі Квазулу-Наталда және Дингсвайоның Мтхетва империясымен, Собхуза I-нің Нгуане тайпасымен, Мпангазитаның Хлуби тайпасымен және Матуанның Нгуане тайпасымен бірге күшті Нгуни тайпаларының бірі болды. Сошанга Ндвандуе халқының басшысы Звидеге туыс немесе әкесі болған деп есептеуге болады. Сошанга 1820 жылдары зулу халқының патшасы Шакадан қашқан Нгуни тобының басшысы болды. Сошанга / Манукуза және оның тобы Ндвандуе патшасы Звиде жеңілгеннен кейін Зулу патшалығына қосылмайтындықтарын шешті.

Nxumalo Zwide was born around 1750s. He was the son of chief Langa of the Ndwandwe clan. His mother was Ntombazi. Zwide‘s generals of war were Soshangana, Mzilikazi Khumalo, Nxaba Msene, and Zwangendaba of the Jele tribe. The greatest task of building the Ndwandwe confederacy fell on Zwide who came to the throne in 1790. He proceeded to build on foundations laid by his grandfather and father by making use of old customs and practices. He reached the peak of his rule at the same time as Dingiswayo of the neighbouring and rival Mthethwa Confederacy. Zwide made use of magical and religious influence, for example he made use of a number of magicians and medicine men to build up and spread news of his power throughout the neighbouring communities. He also made use of his diplomatic marriages to cement relationships with other states in the region. His sister married Dingiswayo the Mthethwa ruler, while his daughter Thandiwe married Sobhuza, the Swazi king and Mashobana the Khumalo ruler. However, Zwide was astute enough not to allow such dynastic alliances to stand in the way of his expansionist policy. Despite the fact that Sobhuza was his in law, Zwide attacked his capital because Sobhuza laid claim to the fertile arable land of the Ndwandwe in the Pongola valley. The Ndwandwe army emerged victorious and expelled Sobhuza from Pongola, driving him and his followers in a northerly direction where Sobhuza later laid the foundation of the Swazi nation. By 1818, Zwide made the Ndwandwe tribe along the Mfolozi River very strong. In the same year, 1818, war broke out between the Ndwandwe tribe and the Mthethwa tribe. In that war Zwide ambushed Dingiswayo and killed him, after which he defeated the Mthethwa tribe. After capturing and killing Dingiswayo, Zwide sent his messengers to Shaka, asking Shaka to pledge his allegiance to him. “Now that I have removed your head” Zwide had boasted, “why don’t you just bring the whole body before me, or I will toss the body into the river Thukela”. Shaka had been expecting this, but had summoned enough courage to reply to Zwide: “The body had two heads like the great river snake Nkanyamba. You were just too foolish to see the other head”. Shaka immediately incorporated the Mthethwa with his own tribe and built a powerful army, but it was yet smaller than that of Ndwandwe. In 1818 Zwide sent his army to attack the Amazulu, but Shaka, a clever general, tricked them. The Zulu army was small and weak, but Shaka knew that the Ndwandwe army did not carry food on its raids. When the Ndwandwe’s forces entered the Zulu kingdom, they found no food because the Zulu army had burnt or buried it. The Zulu army had also gone hiding with all the kingdom’s cattle. One night, the Zulus attacked the Ndwandwe where they had set up camp in the Zulu kingdom, killing many of the Amabutho as they slept. This forced the Ndwandwe to give up the attack and return home. Although the Amazulu had managed to repel the Ndwandwe, they had not defeated them. The Ndwandwe were still a threat to the neighbouring chiefdoms. The Zulus joined forces with their neighbours, and in 1819, the Amabutho under the command of Shaka were strong enough to meet the Ndwandwe in battle. They fought on the banks of the Mhlathuzi River, and although the two armies were evenly matched, the Zulu triumphed. Zwide fled with the remnant of his followers, eventually settling in the upper Nkomati valley in the eastern Transvaal present day Mpumalanga Province. In 1826 Zwide’s successor, Sikhunyana, led an Ndwandwe force back to attack the Zulu, only for it to be utterly decimated in a short engagement. Five of Zwide‘s son `Nomahlanjana, Mbejwa, Sixobana, Nombengula and Dayingubo perished in the battle field. Nomahlanjana was Zwide‘s heir. Zwide with his two remaining sons Sikhunyana and Somaphungu and two daughters Thandile and Fikile managed to escape northwards to the present Mpumalanga Province and settled along the Nkomati River. His two daughters were later married to Sobuza I. Thandile gave birth to Mzamose and Mavuso II, while Fikile‘s son was Ndwandwe. Zwide died in 1825 in the present Mpumalanga province. Soshangana’s real name was Manukuza II. He named himself Soshangana because Bryant states that Soshangana Nxumalo was the son of Zikode Nxumalo the son of Gasa Nxumalo the originator of the branch and his mother was Ngubuviya Ntyayintyayi. It is claimed that Soshangana and his followers were an independent people since immemorial. According to Bryant, it could be stated without doubt that Soshangana was a member of the Ndwandwe clan, at that point in time staying in the present northern KwaZulu Natal and one of the formidable Nguni tribes, along with the Mthethwa Empire of Dingiswayo, the Ngwane of Sobhuza I, the Hlubi of Mpangazitha and the Ngwane of Matiwane. It could be accepted that Soshangana was a cousin/brother of the sovereign king of the Ndwandwe people, Zwide. Soshangana was the leader of the Nguni group who fled away from Shaka Zulu the king of the Zulu nation in the 1820s. Soshangana / Manukuza and his group decided not to become incorporated into the Zulu Kingdom after the Ndwandwe king Zwide, whose subject suffered a defeat.

Газа патшалығының құрылуы

Сошанга төрт ағасы – Маджоле, Нгения, Мписи және Зихатамен бірге, өз халқымен (Газа тармағы) басқа ндвандуе топтарының үлгісін келіп, Цханенидегі туған жерін тастап кетті. Зулу патшасының ашуынан қашып, олар Лумбо тауларының шығыс етегімен Мнгомезулу жері арқылы Жобо өзенінің жоғарғы ағысына қарай жол тартты, онда 1822 жылы капитан У. Оуэн оларды кездестірді. Сошанга мен капитан Оуэннің кездесуі туралы Брайант былай деді: «Бұл әңгіме біз үшін ерекше тарихи маңызға ие – бұл осы «Нгунисидің» ақ адамды алғаш көруі ғана емес, сонымен қатар, біздің білуімізше, ағылшын мен «Нгуни» тайпаларының арасындағы ең алғашқы тіркелген кездесуі». Ол көп жылдардан кейін ғана португалдық Шығыс Африка тайпаларын жаулап алып, Шангана империясының билеушісі ретінде танылды. Олардың көші-қоны 1821 жылдан ертерек, тіпті бір маусым бұрын (1820 жыл) да болған болуы мүмкін. 1826 жылы Сихуниниді Шака жеңгеннен кейін көптеген ндвандуе босқындары оның қатарына қосылды. Сошанга мен оның халқы 1828 жылға дейін Делагоа шығанағы аймағында болды, содан кейін Сошанга Шака әскерін жеңді. Көптеген дәстүрлерде Сошанганың тәуелсіздігін бекіткен Шака әскерлерімен болған тарихи шайқас Билениде болды. Шамамен бірнеше жылдан кейін зулулардың шегінуінен соң Звангеманба солтүстіктен оралып, Сошангаға қосылды. Екі жыл бірге болғаннан кейін өзара қызғаныш туды, Звангеманба маршқа шығуға мәжбүр болды және Нгони тайпаларын Зимбабве арқылы, содан кейін Замбия, Малави және Танзанияға жетектеді. 1827 жылдан 1835 жылға дейін оның резиденциясы төменгі Лимпопо аңғарында орналасқан. 1828 жылы Шака әскерлері мен Ингамбане губернаторы М. Дж. да Костаның әскерлері оған сәтті шабуыл жасамады. Оның астанасы қазіргі Хаймитиге жақын Экупумулениде (демалыс орны) орналасқан. Одан Сошанга жергілікті халықты бағындыру үшін өз полктерін әртүрлі бағытта жіберді. Нгунилендте алған әскери тактикасын пайдалана отырып, олар шабуыл жасаған барлық тайпаларды жаулап алды. Бұл шайқас Шака үшін апатқа ұшырады, ол сол жылы өзінің туған інісінен қаза тапты. Осы жеңісті жорықтан кейін Сошанга мен оның ізбасарлары 1834 жылы Билени аймағындағы төменгі Лимпопо өзенінің құнарлы жазықтарына қоныстанды. Сошанга мен оның тобы жергілікті тсонга, шонгононо, гомане, португал, нду (ндау), хленгве, ньяй, ронга, шона, сенга және чопи тайпаларын бағындырып, біріктірді. Көптеген жас жігіттер Сошанга әскерінің құрамына алынды, әйелдер әйел ретінде, ал мал – азық ретінде қолданылды. Осы бірігу Газа империясын құрды, Сошанга оны атасы Газаның құрметіне атады. Бұл топтың (Шангани) аты оның аты Сошангадан шыққан. 1836 жылы Саве өзенінде (Саби) Сошанга сол жерге қоныстанғаннан кейін шона (Каранга) тайпаларын жазалады. Брайант өзінің зерттеулері арқылы екі нгуни көшбасшысы – Сошанга мен Звангеманбаның кездесіп, үш-төрт күн бойы соғысқандарын анықтады, содан кейін Звангеманба Венда арқылы кейіннен Булавайо, Зимбабве және одан әрі солтүстікке қарай Малави мен Танганьикаға қашып кетті. Осы кездесуден кейін Сошангане Саве тауларының шығыс жағындағы биік жерге қоныстанды. Көп ұзамай Сошанга бұл аймақтағы жалғыз нгуни көшбасшысы емес екенін анықтады. Нкхаба, тағы бір нгуни көшбасшысы, Сошанга штаб-пәтерінен көп алшақтамай Бузи өзеніне қоныстанды. Нкхаба да Звангеманбаның жолын қууға мәжбүр болды. Бұл жеңіс оларға шекараларын кеңейтуге мүмкіндік берді. Осы жерде Сошанга Замбези мен Ингамбане арасындағы халықтарды бағындырып, содан кейін Делагоа шығанағына дейінгі бүкіл аймақты жаулап алды. 1838 жылы шешек эпидемиясы салдарынан көптеген жауынгерлерін жоғалтқаннан кейін Сошангане және оның ізбасарлары Лимпопо аңғарындағы Билениге оралды, ал оның ұлы Мзила Замбезидің солтүстігіндегі аймақты өзінің билігіне бағындыруды тапсырды. Ол үш жылдай Мусапада тұрды. Сошанга Лимпопо аңғарына қайтып келген кезде ол тек ішкі аймақтағы барлық тсонга руларын ғана емес, сонымен қатар Ингамбане маңындағы көптеген Тонга тайпаларын да бағындырды. Газа империясының кең аумақты болғанын және бұл осы топтардың көптеген халқын жаулап алмаса мүмкін болмас еді.

Soshangana, along with his four brothers Madjole, Ngheneya, Mpisi and Zikhata as well as his people (Gaza branch) followed the example of other Ndwandwe parties by leaving his family land at Tshaneni. Fleeing before the on coming rage of the Zulu king, they took a route along the eastern foot hills of Lubombo through Mngomezulu country to the upper Ntembe River vicinity where Captain W. Owen found them in 1822. From their meeting between Soshangana and Captain Owen, said Bryant: “This interview possesses for us here an especial historical interest – it was not only the first occasion on which these particular”‘ Ngunisi’ had ever beheld a White man, but, what is more, marked, so far as we know, the first meeting between the English and ‘Nguni’ races on detailed record”. He was not heard of again until years later when he emerged as the conqueror of the tribes of Portuguese East Africa and the potentate of the Shangana empire”. Their migration could have taken place hardly later than the year 1821 and may have been a season earlier (1820). His following was reinforced by many Ndwandwe refugees after the defeat of Sikhunyani by Shaka in 1826. Soshangana and his people stayed in the region of Delagoa Bay until 1828, when Soshangana defeated Shaka’s army. According to most traditions, the historic battle with Shaka’s forces, which confirmed Soshangana’s independence, took place at Bileni. It appears it was a few years after the retreat of the Zulu that Zwangendaba returned from the north and joined Soshangana. After two years together, mutual jealousies arose, and Zwangendaba was forced to begin the march and was to take the Ngoni through Zimbabwe, and ultimately into Zambia, Malawi and Tanzania. From 1827 to 1835 6 his residence was in the lower Limpopo valley. There he was attacked unsuccessfully by the troops of Shaka in 1828 and by those of the governor of Inhambane, M. J. da Costa. His capital was located at Ekupumuleni (resting place) near present day Chaimiti. From there, Soshangana sent his regiments in different directions to subdue local people. Using the military tactics which they had learned in Nguniland they conquered all people they attacked. The battle spelt disaster for Shaka who was murdered by his half brother that same year. After this triumphal march, Soshangana and his followers established themselves in about 1834 on the fertile lowlands of the Lower Limpopo River in the area of Bileni. Soshangana and his group subjugated and incorporated the indigenous Tsonga, Shongonono, Ngomane, Portuguese, Ndzawu (Ndau), Hlengwe, Nyai, Rhonga, Shona, Senga and Chopi tribes. Many young men were incorporated into the regiments of Soshangana’s army, the women taken as wives and beasts as provisions. This incorporation brought into existence the Gaza Empire, which Soshangana named after his grand father Gaza. This group (Shangani) derive their name from his name Soshangana. On the Save River (Sabie) Soshangana chastised the Shona (Karanga) peoples following his settling there in 1836. It is here where Bryant through his research, established that the two Nguni leaders, Soshangana and Zwangendaba met, and fought each other for three or four days until eventually Zwangendaba fled via Venda to what later became known as Bulawayo, Zimbabwe, and even further north to Malawi and Tanganyika. Following this encounter, Soshangane settled somewhat further to the eastern side on the high lands of central Save. Before long it was once again discovered by Soshangana, that he was not the only Nguni leader in the area. Nxaba, another Nguni leader, established himself at the Buzi River not too far from where Soshangana's headquarters were. Likewise Nxaba was forced to follow in the steps of Zwangendaba. This victory enabled them to expand their frontiers. Here Soshangana conveniently subjugated the peoples between the Zambezi and Inhambane and subsequently conquered the whole area south to Delagoa Bay. In 1838 as result of the smallpox epidemic in which he lost many of his warriors, Soshangane and his followers returned to their earlier home, Bileni in the Limpopo valley, leaving his son Mzila to place the area north of the Zambezi under his tribute. He stayed at Musapa for about three years. By the time that Soshangana returned to settle in the Limpopo valley, he had brought not only all the Tsonga chiefdoms of the interior under his control, but he had also subjected many of the Tonga in the immediate neighbourhood of Inhambane. Having said that, the Gaza empire was known to be extensive and this couldn't have happened without the conquest of large populations of these groups.

Газа/Газа патшалығының құрылуы

Сошангане өзінің ізбасарларымен және кіші інісі Мхлабавадабукамен бірге Лебомбо тауларының шығыс етегіне қарай жолға шықты, Тембе өзенінің жоғарғы ағысына жеткенше. Шамамен 1825 жылы Сошангане Мацоло мен Нкомати өзендері арасындағы жерге кірді, онда ол Джеле руынан шыққан, бұрынғы Ндвандуе басшысының бірі Звангембеда Хлатсвайомен кездесті. Олар қысқа мерзімге одақ құрды, бірақ Сошангане өзінің мемлекетін құруға ұмтылғандықтан, бұл одақ ұзаққа созылмады. Сошангане мен оның кіші інісі Мхлабавадабука арасында туындаған даулардан кейін Звангембеда және оның ізбасарлары Лимпопо (Вембе) және Левубу (Рибвубье) өзендері арасындағы Вендаландқа кетіп, Мхлаба қосылды. Олар солтүстікке (Розвилендке) көшіп кеткенше, қазіргі Булавайоға жақын жерде біраз уақыт тұрды. Ол Вашонаны жеңді. Содан кейін ол солтүстік-шығыстағы Маникаландқа кетіп, 1830-шы жылдардың басында Сошанганемен қайта кездесті. 1834 жылы Сошанганенің кіші інісі Мхлабавадабукадан айырылғаннан кейін, 1835 жылы Звангембеда Сошанганеден қашып, Замбези өзенінен өтті. Мхлабавадабука Замбези аймағында қалды. Мхлабавадабука – жерді бөліп, тотем (Квамулания) құрған адам деген мағынаны білдіреді. 1825 жылы Нкхаба Мсана, тағы бір бұрынғы Ндвандуе генералы және басшысы, Мозамбиктің орталық бөлігіне, Софала провинциясына келді. Ол 1825 жылдан 1835 жылға дейін шамамен 10 жыл бойы Софаламен билік етті. 1835 жылы ғана Сошангане оны биліктен ығыстырды. Нкхаба Софаладан Замбияға кетті. Нкхабаны жеңгеннен кейін Сошангане Зимбабведегі Мусапада біраз уақыт тұрды, онда ол Ндау (Вандау) және Маника (Ваманика) халықтарын жаулап алды. Газа нгунилерінің бір бөлігі Зимбабведегі Зинди, Саманга, Нямхука, Каромбе және Мурахва сияқты әртүрлі Маника аймақтарында қоныстанды. Сошангане кейіннен атасы Гаса Каланганың есімімен аталған Газа империясын (немесе Гаса) құруға кірісті, ол кейіннен қазіргі Мозамбиктің оңтүстігінің және Манделакази маңындағы Лимпопо өзенінің аймақтарын қамтитын кең аумаққа дейін кеңейді. Газа мемлекетінің өркендеуі негізінен әскери жаулап алуларға негізделді, әсіресе Вахленгве, Ваджонга, Вахлаве және Ндау халықтары Газа нгуни мемлекетіне сіңірілді. Сошангане өзінің атымен аталатын жаңа тіл мен мәдениет құру науқанын бастады. Бұл, ең алдымен, Газа/Газа мемлекетінің әртүрлі топтарына бөлінген реттелген жүйенің құрылуымен басталды. Жаулап алынған Ндау, Вахоса және Вахлаве халықтары Мавуландлела полкіне біріктіріліп, нгуни/Ндвандуе шайқас тактикасын үйренді. Көптеген бағындырылған халықтар (Ндау, Шона, Нгуни және Цонга сияқты) Газа империясына қосылды. Бұл Шангаан тайпасы мен ұзақ жылдардан бері бар Тсонга халқы арасында қақтығыс тудырды, онда Газа Шангаан империясы басқыншы күш ретінде және Тсонга халқының және басқа да жақын тайпалардың мәдени институттарына қауіп ретінде қарастырылды. 1828 жылы Шака солтүстіктегі қарсыласын жою үшін жазалау экспедициясын жіберді, бірақ безгек пен азық-түлік жетіспеушілігінен жеңіліске ұшырады және Сошангане өзінің империясын нығайтты. [1] Сошангане әскері Делагоа шығанағындағы португалдық елді мекендерді, Ингамбане және Сенаны басып алды [1] және еуропалықтардан, әсіресе португалдардан сый-құрмет алды. Сошангане шамамен 1856 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның империясы ұлдары Мзила мен Мавеве арасындағы мұрагерлік дауларға ұшырады. Газа мемлекетінің соңғы билеушісі Сошангане немересі Мдунгадзе каМзила болды, ол 1895 жылы Шопи халқына қарсы соғысқа қатысып, кейіннен бір кездегі португалдықтардың жеңіліске ұшырауына себеп болды, бұл Газа нгуни империясының құлдырауына әкелді. Сошангане Мфекане дәуірінде танымал болған бірнеше көрнекті тұлғалардың бірі. Сошангане империясы португалдық сауда посттарын жойғаны үшін және Нхумало Нгунилер келгенге дейін болған құл саудасын тоқтатуы үшін мақталады. Осы кезеңдегі оқиғалар тіркелді: а) 1833 жылдың 22-27 қазанында Газа жауынгерлері капитан Д.А. Рибейро мен оның адамдарын Луренко Маркестегі Эспирито фортынан эвакуациялауға және Шефина аралына қашуға мәжбүр етті (Брайант, 1929: 455); б) 1828 жылы Газа жауынгерлері Шаканың өлтірілуінен аз бұрын Зулу армиясын жеңді, ол кезде Зулу әскери күшіне қарсы тұру өте қиын болды (Денкон, 1972: 37); в) 1833 жылдың 28 қазанында Газа жауынгерлері фортты толығымен қиратты және оның келуінен бұрын болған құл саудасын тоқтатып, (Брайант, 1929: 455); d) 1834 жылдың 3 қарашасында португал капитаны және Ингамбане қонысының 10-нан басқа барлық тұрғындары жойылды (Брайант, 1929: 455); е) 1836 жылдың қазанында: Софаладағы әскери команда, Дж.Н. Да Коста және бүкіл гарнизон Газаға қарсы жиналды, содан кейін гарнизон жойылды (Брайант, 1929: 455); f) Сошангане португалдарды өзінің патшасы деп мойындауға және оған салық төлеуге бұйрық берді. g) Сошангане Газа немесе Шангаан империясын құрды, ол Делагоа шығанағының (Мапуту) солтүстігінен басталып, шығыс жағалауы бойымен Замбези және Лимпопо аңғарларына дейін созылды; g) Ол жеңісті жолында португалдардың барлығын жойды немесе теңізге айдады және Лимпопоның оң жағалауындағы Ван Ренсбургтің вортреккерлер тобын жойды (Шака Зулу, 1955:152). h) 1840-1850 жылдары Делагоа шығанағының, Ингамбане, Сена аудандарының және Баруэ мен Маника басшылары салық төледі (Ньюитт: 287); i) Маника мемлекеті жеңіліске ұшырады және португалдар ондағы сауда орындарын тастап кетуге мәжбүр болды (Мояна Х. және Сибанда М., 1999:20); j) Маника басшылары Газа үстемдігін мойындағандығының белгісі ретінде 100 бас мал төледі (Ньюитт: 287); i) Сена және Тете Шангане бақылауына көшіріліп, салық төлеуге мәжбүр болды; j) Сошангане билігінде олар Делагоа шығанағындағы, Ингамбане және Софаладағы португалдарға құрмет көрсетпеді және олардың аумақтарынан өтетін барлық саяхатшылардан алым талап етті, мысалы, арабтардан, саудагерлерден, британдықтардан, португалдықтардан, вортреккерлерден және миссионерлерден бұрын және кейін. Газа мемлекетінен өтуге рұқсат беру үшін барлығы алым төлеуге тиіс болды (Албасин, жарияланбаған кітап, 1988); k) Тіпті жас Жоао Албасин өзінің Хленгве бұталары арқылы Зоутпансбергке жасаған алғашқы сапарында қажетті тарифті Сошанганеге төледі (Албасин, жарияланбаған кітап, 1988); l) Газа мемлекетінің мойындалуы ретінде З.А.Р. Жоао Албасинге Левуву өзенінің оңтүстігіндегі, бүгінгі Элимнен Мозамбик шекарасына дейінгі ауданын, оның мыңдаған Шангаандары үшін резерв ретінде берді. Бұл ресми түрде Кнобнеузен орны деп белгіленді. Бұл ауданда тек Шангаандарға қоныстануға рұқсат берілді, тек Махкандоның інісі Даване, Жоао Албасинмен амандасу үшін оның бауырласынан қашып келгенінен басқа. (Албасин, жарияланбаған кітап, 1988);

Soshangane left with his followers and his younger brother Mhlabawadabuka for the eastern Lebombo foothills, till they reached the vicinity of upper Tembe river. Around 1825 Soshangane entered the country between Matsolo and Nkomati river where he found Zwangendaba Hlatswayo of the Jele clan, a former Ndwandwe subsidiary chief. They briefly formed an alliance, but due to Soshangane's ambition to establish his own kingdom this was short lived. After trouble arose between Soshangane and his younger brother Mhlabawadabuka, Zwangendaba and his followers left for Vendaland, between Limpopo (Vembe) and Levubu (Ribvubye) rivers being joined by Mhlaba. They lived there for a while, before migrating to the North (Rozviland), near present day Bulawayo. He defeated the Vashona. He later left for Manyikaland in the North east where he met Soshangane again in the early 1830s. They fled from Soshangane and Zwangendaba crossed the Zambezi river in 1835, after they split with Soshangane's young brother Mhlabawadabuka in 1834. Mhlabawadabuka remained in the Zambezi area. Mhlabawadabuka means the one who split the land, which led to the totem (Kwamulanyika). By 1825 Nxaba Msane, another former Ndwandwe general and subsidiary chief had entered central Mozambique, in the Sofala province. He ruled Sofala undisturbed for about 10 years, between 1825 and 1835. It was only in 1835 when he was removed by Soshangane. Nxaba left Sofala for Zambia. After defeating Nxaba, Soshangane lived for a while in Musapa in Zimbabwe, where he conquered the Ndau (Vandau) and Manyika (Vamanyika). Some Gazan Nguni lived in various Manyika regions in Zimbabwe, like the Zindi, Samanga, Nyamhuka, Karombe and Murahwa. Soshangane then began to carve out a Nguni empire of conquest known as the Gaza Empire (or Gasa), named after his grandfather Gasa KaLanga, which would later significantly expand to cover areas over present day southern Mozambique, and parts of the Limpopo River around Mandlakazi. The rise of the Gaza Kingdom was based primarily on military conquests, particularly of the Vahlengwe, Vadjonga, Vahlave and Ndau peoples, who would be absorbed into the Nguni Gaza Kingdom. Soshangane then began a campaign to create a new language and culture named after himself. This began primarily with the formation of a regimented system in which different classes of the Gasa/Gaza kingdom were separated. The conquered Ndau, Vakhosa, and Vahlave peoples were regimented under the Mavulandlela regiment and taught Nguni/Ndwandwe battle tactics. Many of the subjugated peoples (including the Ndau, Shona, Nguni, and Tsonga) were incorporated into the Gaza empire. This created a conflict between the Shangaan tribe and the long existing Tsonga people, where the Gaza Shangaan empire was seen as an invading force and a threat to the cultural institutions of the Tsonga people and other nearby tribes. In 1828 Shaka sent a punitive expedition to liquidate his rival to the North, however suffering from malaria and food shortages they were easily defeated and Soshangane consolidated his empire. [1] Soshangane's army overran the Portuguese settlements at Delagoa Bay, Inhambane and Sena,[1] and he extracted tribute from the Europeans, primarily the Portuguese. After the death of Soshangane around 1856, Soshangane's empire was embroiled in succession disputes between his sons Mzila and Mawewe. The final ruler of Gaza kingdom was Soshangane's grandson Mdungazwe kaMzila who in 1895 was embroiled in war against the Chopi people and later defeated by the once tributary Portuguese leading the Nguni Gaza empire into decline. Soshangane is one of a number of prominent figures that rose to prominence during the Mfecane. The empire under Soshangane is credited for destroying Portuguese trading posts thus putting an end to slave trading that has been taking place before the arrival of the Nxumalo Ngunis. The following events of the time were recorded: a) 22nd 27 October 1833 warriors of Gaza forced captain D A Riberiro and his men at Fort Espirito, Lourenco Marques, to evacuate and flee to the island Shefina (Bryant, 1929: 455); b) In 1828 warriors of Gaza defeated a Zulu army shortly before the assassination of Shaka, when it was still extremely difficult to resist Zulu military power (Dencoon, 1972: 37); c) 28 October 1833 warriors of Gaza destroyed the fort completely and put an end to slave trading that was taking place before his arrival. ( Bryant, 1929: 455); d) 3 November 1834 the Portuguese captain and all inhabitants, except 10 of the Inhambane settlement were destroyed (Bryant, 1929: 455); e) October 1836 : military command at Sofala, J N Da Costa and a whole garrison, rallied against Gaza and subsequently the garrison was wiped out ( Bryant ,1929: 455); f) Soshangana even commanded the Portuguese to recognize him as their king to whom they had to pay taxes. g) Soshangane formed the Gaza or Shangana Empire, which extended from just north of Delagoa Bay (Maputo), up the East Coast, as far as the Zambesi and Limpopo valleys; g) In his victorious progress he annihilated or drove into the sea all the Portuguese in his path, and it was he who destroyed Van Rensburg’s party of Voortrekkers on the south bank of the Limpopo (Shaka Zulu, 1955:152). h)In 1840s 50s the Portuguese of Delegoa Bay, Inhambane, Sena districts and the chiefs of Barue and Manica were paying tribute (Newitt: 287); i) The Manika Kingdom was defeated and the Portuguese were forced to abandon their trading settlements there (Moyana H & Sibanda M, 1999:20); j) The Manika chiefs paid 100 head of cattle as acknowledgement of Gaza overlordship (Newitt: 287); i) Sena and Tete were brought under Shangane control and forced to pay tax; j) During Soshangana‘s reign, they paid no homage to the Portuguese at Delagoa Bay, Inhambane and Sofala, and demanded levy from all travellers passing through their territory e. g. before and after Arabs, Traders, British, Portuguese, Voortekkers and missionaries. All had to pay toll before being allowed to pass through the Gaza kingdom (Albasin, unpublished book, 1988); k) Even the young Joao Albasin paid the required tariff to Soshangana on his first journey through the Hlengwe bush to Zoutpansberg (Albasin, unpublished book, 1988); l) As the recognition of the Gaza kingdom Z. A. R granted Joao Albasin the area along the south of Levuvu River, stretching from Elim to the Mozambique border today, as the reserve for his many thousands Shangaans. It was officially known as the Knobneusen Location. Only Shangaans were allowed to settle in this area, with the exception of Davhane, the brother of Makhando, who had deserted his brother to seek sanctuary with Joao Albasin Albasin, unpublished book, 1988);

Сошангане мен сол кездегі тағы бір маңызды күш, Нгване патшасы Мсвати II арасындағы достық қарым-қатынасқа байланысты, Сошангане Мсватиге екі қызын, Махамбандле мен Номагаканы үйлендіру арқылы жағдайды тұрақтандырды (Ван Дер Мерве). Сошангане билігінің соңғы жылдары оның полктерін жыл сайын Замбези өзеніне дейін салық жинауға жіберу арқылы өкіметін нығайтумен және сақтаумен өтті. Сошангане қазіргі Чибутодан батысқа қарайғы төменгі Лимпоподағы Чаймитиде (Шаимити) орналасқан резиденциясында қайтыс болды. (Ол 1858 жылы қайтыс болды. Ол Газа мемлекетін 37 жыл бойы басқарды: 1821-1858 (Лиесэганг, 1975:3). Брайантқа сәйкес, Сошанганенің денесі/сүйектері Зулуландтағы еТшанени тауына апалып жерленді (Брайант, 1929: 45). Газа мемлекетінің аумағы Оңтүстікте Нкомати өзенінен Солтүстікте Замбези және Пунгве өзендеріне дейін және Шығыста Үнді мұхитынан бүгінгі Зимбабвенің Шығыс бөліктеріне дейін шамамен 240 000 км2 құрады. Лиесэгангқа сәйкес, ол Шығыс Венданы да өзінің билігіне қосып алғандай көрінеді (Лиесэганг, 1975:2; Майбург 1949:75-76; Омер Купер 1988: 59-60 және Витттің жарияланбаған мерзімі белгісіз есебі). ...

Due to cordial relations between Soshangana and another significant force at the time, that of the Ngwane King Mswati II, Soshangana stabilized the tension by presenting in marriage two of his daughters, Mahambandle and Nomagaca( Van Der Merwe), The last years of Soshangana s’ reign were spent in stabilising and enforcing his power by sending his regiments out as far as the Zambezi River on a yearly basis to collect taxes. Soshangana died in his residence near Chaimite (Shayimithi) on the lower Limpopo west of the present –day Chibuto where he was buried. (He died in 1858. He ruled the Gaza kingdom for 37 years: 1821 1858 (Liesegang, 1975:3). According to Bryant Soshangana‘s body /bones was taken to eTshaneni Mountain in Zululand where it was buried (Bryant, 1929: 45). The Gaza Kingdom was stretching from close to the Nkomati River in the South to the Zambezi and Pungwe Rivers in the North and from the Indian Ocean in the East towards the Eastern parts of what today known as Zimbabwe a total of approximately 240 000 km2 According to Liesegang it seems as if he also incorporated the eastern Venda under his control (Liesegang, 1975:2; Myburgh 1949:75 76; Omer Cooper 1988: 59 60 and Witt’s unpublished undated report). The Gaza Kingdom, which at height of its power may have controlled between 49 500 000 1000 000 people, was one of the two Nguni states between the Limpopo and Zambezi Rivers (Carlos: 2005:1). Like other Nguni states, the Gaza Monarchy was unique, not in the way it provided an umbrella of sovereignty over tribute paying subjects, but in the sheer extent of its operations. At the height of its power in the 1850s and 1860s the direct authority of its rulers extended over the whole of what is today southern Mozambique and large parts of western Zimbabwe, eastern and northern Transvaal (Liesegang, 1975:1). The region of the Lebombo Mountains and the Zoutpansberg was situated on the edge of the area from which of Gaza Kingdom took tribute (Newitt, 1995:293). In 1840s both Barue and Manica had been brought to acknowledge the overrule of Gaza king, Soahangana. Like other Nguni states, the Gaza Kingdom had centrally controlled and administered nucleus and a much larger “penumbra’ of territory where tribute was collected and Gaza overlordship was loosely acknowledges under the threat of being raided by Gaza impis. On its fringes, therefore, the “states” were loosely organized. Subject chieftaincies retained their identities and their traditional ruling dynasties, but had to accept the presence of their representatives of the Gaza state at their capital. These chieftains were affiliated to one or other of the great aristocratic “houses” among which the patrimony of the Gaza Monarchy was distributed. Mention must be made that armed tax collecting parties representing these “houses”, periodically visited the outlying areas (Newitt:, 1973: 287). chieftains were affiliated to one or other of the great aristocratic “houses” among which the patrimony of the Gaza Monarchy was distributed. Mention must be made that armed tax collecting parties representing these “houses”, periodically visited the outlying areas (Newitt:, 1973: 287).

Қоғамдық басқару саясаты

Сошанга өз ұлдарын және басқа да жақын туыстарын белгілі бір аймақтармен немесе басшылықтармен қамтамасыз етті. Патшаның шешімін қажет ететін мәселе туындағанда, басшылардың өкілдері мен елшілер ең алдымен осы адамдарға жүгінетін. Бұл оның ұлдарына, әсіресе пікірсайыстарға қатыса алатын үлкендеріне саяси тәжірибе, белгілі бір мәртебе және көптеген адал ізбасарлар сыйлады. Осы тұрғыдан Газа патшалығы 1850 жылдан кейін Ндебеле патшалығынан ерекшеленді. Мзиликазидің ұлдарын кейбір еуропалық саяхатшылар білген, бірақ олардың саяси қызметін ешқайсысы тіркемеген. Португалиялық деректерде Газа Нгуни туралы, әсіресе Софаладан алынған мәліметтер, осы мәселе бойынша нақты айтылған. Кейінгі ағылшын жазбаларында премьер-министр ретінде тағайындалған сарай шенеуніктері (яғни, патшаның және оның ата-бабаларының үйіне жататындар) да Газа патшалығы туралы есептерде кездеседі (Liesegang, 1975: 3). Әскери үстемдік үшін Газа Нгуни басшылары индуналар немесе лейтенанттар басқаратын полктарға (мангалар немесе импилер деп аталатын) сүйенді. Шаканың полкі үлгісінде құрылған, кәсіби сарбаздардың қатаң жаттығулармен шыңдалған тобы жергілікті шаруаларды басып тастады. Жеңіліп алынған Ронга, Тонга және Чопи тайпаларымен аралас некелер олардың санын арттырды, бірақ Нгуни этностық ерекшелігін жұмсартты. Нгуни билеушілері біртектіліктің жоғалуын өтеуге тырысып, өз халқынан құлақтарын тесу сияқты әдет-ғұрыптарды қабылдауды талап етті. Моне Мутапаның үстемдігінен бері шетелдік басқыншы Замбезиден төмендегі елдің мұндай үлкен бөлігін басып алып, бағындырмаған еді (Henriksen, 1978: 77). Мемлекеттің ядросы бұрынғы Газа монархтарымен және олардың жақын туыстарымен байланысты бірнеше аристократиялық Нгуни "үйлерінен" тұрды. Осы үйлерге халықтың белгілі бір бөлігінен алынған табыс төленді. Олар салық жинау және азаматтармен қарым-қатынасты басқаруға жауапты болды. Үйлердің әкімшілері Нгуни аристократиясының ең қуатты өкілдері болды және Патша кеңесіне қатысу құқығына ие болды (Newitt, 1973: 297). Полк құрылымы Зулуныкіне ұқсас болды. Мемлекет бар болған кезеңде жиі 24 полк құрылды. Олар Зулулардағыдан гөрі аз бақыланатын жас-полк жүйесін сақтады және әртүрлі мәртебелік топтардың күрделі иерархиялық құрылымы арқылы халқына үстемдік етті, онда Ндвандве патшалық әулеті Тсонга, Ндау және Тонга халқынан жоғары тұрды (Devenport, 1987: 68). Сошангане әскери тактиканы қолданып, көптеген қарсыластарын жеңіп, Замбези мен Лимпопо арасындағы жерлерге бақылауын орнатты. Патшалығын құруда Сошангане жас-полк жүйесін пайдаланды. Жеңіліп алынған халықтардың басшылары қол астындағы қосалқы басшылар ретінде қарастырылды. Жас жігіттерді әскери индуналар жаулап алушылардың күресу әдістеріне үйретті. Нгуни халқының мүшелері ба Нгуни деп аталатын ерекше топты құрады. Жаңадан қосылған топтар Ба Тшангене деп аталды. Жаңадан келгендер өздерінің "ба Нгони" офицерлері басқаратын жеке полктарға бөлінді. Уақыт өте келе, ба Тшангене өздерінің жеңімпаздарымен сәйкестендіріліп, патшаларына адал болғандары үшін мақтан тұтты (Moyana H & Sibanda M, 1999:21). Үкіметті тиімді ету үшін биліктегі әулет патшалық бауырластардың басқаруындағы аумақтық иеліктер жүйесін құрды, олар тұрақты түрде өсіп, 1858 жылы Сошангане қайтыс болғаннан кейін азаматтық қақтығыстан кейін қайта бөлінді, бұл кезде Мзила өзінің бауыры Мавевені мұрагерлікке жеңіп алды (Devenport, 1987: 68 &, 1966: 59). Газа патшалығының полктері казармаларда орналаспаған және олардың өз штаб-пәтері немесе мал қоры болған жоқ. Жеңілген жастар Сошанга армиясына шақырылды. Олардың көпшілігі Мавуландлеладан (яғни жолды тазартатын) шақырылып, оларды жолдағы барлық кедергілерді жою үшін әскерлерінің алдына жіберді. Бұл жастар полктарға біріктіріліп, оның шерулері кезінде алдын ала күзетшілер ретінде пайдаланылды (Junod, 1938). Сошангане Зулу патшалығынан келген босқындардың келесі толқындарын біріктіріп, қатаң полк жүйесін сақтап, Мозамбик пен Трансвальды Замбези өзенінің солтүстігіне дейін үстемдікке ие болды және Луренко Маркес пен Софаладағы португал қоныстарынан, сондай-ақ Замбезидегі португал бекіністері мен празоларынан алым-салық алды. Алайда Сошангане суази билеушілерінен гөрі жаулап алынған халықтарды өздеріне сіңіруде және тұрақты саяси институттарды дамытуда аз сәттілікке жетті. Саби өзеніндегі патшалығының ядросынан тыс, оның күші бірден барлық жерде бола алмайтын полктерінің болуына байланысты болды (Curtin & others, 1978:306 308). Газалар Сабидің шығысында Ндау елінде қоныстанды, ал Ндау тілі, шона диалектісі, Газа Нгунилерінен мұраланған Zulu сөздерінің байлығын қамтиды. Шона емес, басқа да халықтар, соның ішінде Чопи, Тхонга/Тсонга, Хленгве және Ронга, бірақ олардың арасында көптеген жеке тайпалар бағыныссыздықтарын қайта орнатып, басқа жерлерге қашқан. "Шангаан" термині, негізінен жаулап алушыларға қатысты, жаулап алынғандардың барлығын қамтиды. Олар Газа армиясына адам күшін қосты және Ндау осылайша көптеген адамдарын жоғалтты. Газалар жергілікті халықпен аралас некелерге тұрды, бірақ Ндебелелер Матабелеландта тілдерін таңуға жеткендей сәттілікке жете алмады. Әсер бір жақты болған жоқ. Жергілікті халық Газадан, мысалы, Zulu әскери тактикасы туралы көп нәрсені білді, ал олар өздері үстемдік ететін топқа әсер етті. Ндау сенімдері Шангаандарға (Газа Нгуни) күшті әсер етті, дәл сол сияқты Ндебелелер өз вассалдары Шоналардан Млимо тұжырымын қабылдады (Warhurst, 1966:48). Шона үшін Газа мемлекетінің өсуі олардың қоғамдарын ғасырлар бойы қамтып келген көптеген империялардың соңғысы болды. Сошангане жаңа саяси жүйені құрудың орнына, өзінің Розви предецессорларының рөлін көбінесе иеленді (Elkiss, 1981:66). Газа билігі оған қарсы көтерілмесе, тым қатал болған жоқ; мұндай көтеріліс қатал түрде басып тасталды. Сошангане Замбезиден Лимпопоға, Сабиден теңізге дейін бұрынғыдай биледі. Ол Газа империясын 37 жыл бойы басқарды. Ол 1859 жылы Чаймитидегі астанасында қайтыс болды (Warhurst, 1966:48). Алайда Газа империясы құл саудасына қатысты және патшалық Харрис тарапынан пайдаланушылық басқару ретінде сипатталды.

Soshangana handed over determined areas or chiefdoms to his sons and other close relatives. The subjects and the envoys of the chiefs would first go to these men when they had a problem which the king had to decide upon. This gave his sons, especially the older ones who could take part in discussions, political experience, a certain standing and a number of loyal followers. In this respect the Gaza Kingdom was markedly different from the Ndebele kingdom after 1850. Mzilikazi’s sons were known by some of the European visitors but they do not record any political activity. Portuguese records on the Gaza Nguni, especially those from Sofala, are very explicit on this point. So called court officials (i. e. those belonging to the house of the king and those of his ancestors) one of whom was often designated as prime minister in later English accounts, are also mentioned in reports on the Gaza Kingdom (Liesegang, 1975: 3). For military hegemony, the Gaza Nguni chiefs relied on regiments (called mangas or impis) which were commanded by indunas, or lieutenants. Modelled on Shaka’s regiments these organisations of professional soldiers, grouped by a toughened by rigorous training, dominated the local peasantry. Intermarriage with conquered Rhonga, Tonga and Chopi to expand their numbers diluted the Nguni ethnic distinctiveness. The Nguni overlords tried to offset the loss of homogeneity by requiring their subjects to adopt their customs, such as pierced earlobes. Not since the times of Mwene Mutapa dominance had a foreign invader overrun and subdued so much of the country below the Zambezi (Henriksen, 1978:77). The core of the state consisted of a number of aristocratic Nguni ‘houses’ associated with the past Gaza monarchs and their next of kin. These houses were endowed with the tribute from sections of the population. It was they who had the responsibility of collecting tribute and administering relations with subjects. The administrators of the houses were the most powerful of the Nguni aristocracy and had the right of attending the King’s council (Newitt, 1973: 297). The regimental structure was superficially similar to that of the Zulu. Some twenty–four age sets of regiments were formed during the existence of the state. They maintained an age–regiment system less tightly controlled than that of the Zulu, and dominated their subjects’ peoples under an elaborate hierarchical structure of status groups graded by lineages, in which the Ndwandwe royal lineage had precedence over their Tsonga, Ndau and Tonga subjects (Devenport, 1987: 68). Soshangane using military tactics defeated most rivals and consolidated his control over the lands lying between the Zambezi and the Limpopo. In building his kingdom, Soshangane used the age–regiments system. The chiefs of conquered peoples were treated as vassal sub chiefs. Young men were trained by military Indunas in the fighting methods of their conquerors. Members of the Nguni people constituted a distinct class called the ba Ngoni. The newly incorporated group of people were distinctly known as the Ba Tshangane. The new recruits were segregated against in regiments of their own under ‘ba Ngoni’ officers. As time went on, the ba Tshangane came to identify with their conquers and took pride in their loyalty to their king (Moyana H &Sibanda M, 1999:21). In order to govern more effectively, the ruling lineage devised a system of territorial apanages under royal siblings, which increased steadily and were re divided after a civil conflict on the death of Soshangane in 1858, when Mzila beat his brother Mawewe for the succession (Devenport, 1987: 68 &, 1966: 59). The regiments of the Gaza kingdom were not stationed in barracks and did not have their own headquarters or stocks of cattle. Their defeated young men were conscripted into Soshangane army. Many of them were recruited from among the Mavulandlela (i. e. those who sweep the road clean) and sent them ahead of his armies to remove all obstacles from the road. These young men were organised into regiments and used as advance guards during his marches (Junod, 1938). Soshangane incorporated later waves of refugees from the Zulu kingdom and maintains a tight regimental system, succeeded in dominating Mozambique, Transvaal as far as north as the Zambezi River and extracting tribute from the Portuguese settlements at Lourenco Marques and Sofala and from the Portuguese forts and the prazos on the Zambezi. But Soshangane was less successful than the Swazi rulers in assimilating conquered peoples and developing durable political institutions. Beyond the core of his kingdom on the Sabi River, his power depended on the presence of his regiments, which could not be everywhere at once (Curtin & others, 1978:306 308). The Gaza settled in Ndau country, east of the Sabi, and the Ndau language, a Shona dialect, contains a wealth of Zulu words inherited from the Gaza Ngunis. The conquered peoples who were not Shona included the Chopi, Thonga/Tsonga the Hlengwe and the Ronga however many separate tribes among these remained unconquered and many fled to other parts where they re established their independence. The term ‘Shangaan’ which properly relates to the conquerors themselves, include all of those who were conquered. They contributed manpower to the Gaza army and the Ndau lost a high proportion of their men in this way. The Gaza intermarried with the local people, but were less successful in imposing their language on them as the Ndebele were doing in Matabeleland. Influence was not one way traffic. Whilst the local people learned much about from the Gaza, Zulu military technique, for instance, they in turn influenced the dominant group. Ndau beliefs took on a strong on the Shangaans (Gaza Nguni), just as the Ndebele took over the Mlimo concept from their Shona vassals (Warhurst, 1966:48). For the Shona, the growth of the Gaza state represented the latest in a series of far flung empires that had engulfed their communities over the centuries. Soshangane largely usurped the role of his Rozwi predecessors rather than establishing a new political system. (Elkiss, 1981:66). The Gaza rule was not at all harsh provided people did not rebel against it; any such rebellion was severely crushed. Soshangane ruled unchallenged from the Zambezi to the Limpopo, from the Sabi to the sea. He ruled the Gaza Empire for 37 years. He died at his capital Chaimiti in 1859 (Warhurst, 1966:48). The Gaza empire was however embroiled in the slave trade and the kingdom has been described by Harries as an exploitative governance.