Кіріспе
Аңыздық техника (Show, don't tell) – әртүрлі мәтіндерде оқырманға оқиғаны автордың баяндауы, қорытындылауы және сипаттауы арқылы емес, іс-әрекеттер, сөздер, мәтін, ойлар, сезімдер мен эмоциялар арқылы сезінуге мүмкіндік беретін аңыздық тәсіл. Ол автордың талдауын көрсететін сөздерден аулақ болып, оқиғаны оқырмандар өз қорытындыларын жасауға ыңғайлы етіп суреттейді. Бұл тәсіл ойдан шығарылған және шын өмірге негізделген шығармалардың барлық түрлеріне, әдебиетке, соның ішінде хайку мен имиджистік поэзияға, сөйлеуге, кино түсіруге және пьеса жазуға бірдей қолданылады. Бұл ұғым көбінесе орыс драматургі Антон Чеховқа байланысты, ол «Маған ай жарқырап тұр деп айтпаңыз, сынған шыныдағы жарықтың шағылысуын көрсетіңіз» деген сөзді айтқан деседі. Ағасына жазған хатында Чехов былай дейді: «Табиғатты сипаттағанда ұсақ бөлшектерге назар аударып, оларды оқырман көзін жұмғанда бір суретті көзге елестететіндей етіп жинақтау керек. Мысалы, егер сіз диірмен бөгетінде сынған бөтелкеден шыққан шынының бір бөлігі жарқыраған кішкентай жұлдыз сияқты жылтырап, иттің немесе қасқырдың қара көлеңкесі доптай домалап өткенін жазсаңыз, айлы түн суреті пайда болады». ХХ ғасырдың ортасына қарай бұл англосаксондық повествотану теориясының маңызды бөлігіне айналды. Драматург және автор Артур Э. Кроустың айтуынша, американдық драматург Марк Суон 1910 жылдары Кроусқа «Көрсет – айтпа» деген пьеса жазу қағидасы туралы айтқан. 1921 жылы Перси Любоктың «Шығарма шеберлігі» атты еңбегінде дәл осындай ерекшелік, бірақ «бейне» мен «драма» түрінде қолданылған. 1927 жылы Суон пьеса жазу туралы нұсқаулық жариялады, онда көрсету мен айту арасындағы айырмашылық кеңінен көрсетілген.
the song
Show, don't tell is a narrative technique used in various kinds of texts to allow the reader to experience the story through actions, words, subtext, thoughts, senses, and feelings rather than through the author's exposition, summarization, and description. It avoids adjectives describing the author's analysis and instead describes the scene in such a way that readers can draw their own conclusions. The technique applies equally to nonfiction and all forms of fiction, literature including haiku and Imagist poetry in particular, speech, movie making, and playwriting. The concept is often attributed to Russian playwright Anton Chekhov, reputed to have said "Don't tell me the moon is shining; show me the glint of light on broken glass." In a letter to his brother, Chekhov actually said, "In descriptions of Nature one must seize on small details, grouping them so that when the reader closes his eyes he gets a picture. For instance, you’ll have a moonlit night if you write that on the mill dam a piece of glass from a broken bottle glittered like a bright little star, and that the black shadow of a dog or a wolf rolled past like a ball." By the mid twentieth century, it had become an important element in Anglo Saxon narratological theory. According to dramatist and author Arthur E. Krows, the American dramatist Mark Swan told Krows about the playwriting motto "Show – not tell" on an occasion during the 1910s. In 1921, the same distinction, but in the form picture versus drama, was utilized in a chapter of Percy Lubbock's analysis of fiction, The Craft of Fiction. In 1927, Swan published a playwriting manual that made prominent use of the showing versus telling distinction throughout.
Марк Сван
Американдық драматург және сценарист Марк Сван (1871–1942) «өзінің жазу үстелінің үстіндегі қабырғаға жазған "Көрсет – айтпа" ұранынан басқа ештеңе сөйлей алмайтын» еді. Сван бұл туралы 1927 жылы жарық көрген «Пьеса жазуға қабілеттісіз бе?» атты нұсқаулығында кеңінен тоқталған. Көптеген мысалдардың ішінде: «Өткенде болған, қазіргі уақытта ойнау мүмкін емес оқиғалар туралы айту қажет. Оларды баяндау – пьесадағы жалғыз баяндау немесе сипаттау болуы тиіс. Баяндауды мүмкіндігінше қысқа да нақты етуге тырысыңыз, бірақ тым көзге түспейтіндей етіңіз. Оқиғаларды сахнада немесе бірнеше сахнада айтуға бола ма, актерлерге эмоционалдық жұмыс жасауға мүмкіндік береді, осылайша көрермендер фактілерді қабылдап тұрғанда эмоционалдық жауап алады – яғни, жағымсызды жақсы жасай білу керек». [ ] «Тұлғаны, ниетті және қарым-қатынасты қалыптастыру кезінде: "сөйлемеңіз", "көрсетіңіз". Бұл нәрселерді баяндау немесе сипаттау емес, сахналық көріністерде көрсету керек». «Романшы бір ғана көрініспен оқырманның қиялын оятуға шамасы жетеді. Ал драматург сахнаны көрсетуі керек. Романшының ұсыну арқылы, меңзеу арқылы алатынын драматург сөзбе-сөз көрсету арқылы алуға тиіс».
Перси Лаббок
Британдық эссеші Перси Любок (1879–1965) «The Craft of Fiction» (1921) кітабының VIII тарауында былай деп жазды: «Сурет және драма – бұл романдық өнерде үнемі кездесетін қарама-қайшылық. Генри Джеймс оларды өзінің романдарын талқылағанда қолданды, кейінірек оларды қайта қарады; бірақ мен оларды, қосымша айтайын, одан да кең мағынада қолданамын. [W] Егер сын тақырыбы жалпы көркем әдебиет болса, оның ішінде тек оның романдары емес, онда «сурет» ұғымы «драмадан» гөрі кеңірек болады. [ ] Мен айтқандай, бұл оқырман мен жазушының қарым-қатынасына байланысты мәселе: бір жағдайда оқырман әңгімешіге қарайды да оны тыңдайды, екінші жағдайда ол әңгіменің өзіне қарайды да оны бақылайды. Сахнадағы драмада, қойылымда, көрермен әрекет жүріп жатқанда автормен тікелей байланыста болмайды. Автор рөлдерді актерлердің аузына салады, оларды өз әсерін қалдыруға мүмкіндік береді, ал біз, көрермендер, одан не түсінетінімізді анықтаймыз. Өмірдің қозғалысы біздің алдымызда, ал автордың жазатын, тіркелтетін санасы жойылады. Міне, осы – драма; ал әңгімеші мен драматургті салыстырсақ, романның толық мағынасында драманың болуы мүмкін емес екені анық. Романшы кейіпкерлерінің айтқан сөздерін, диалогтарды келтіре алады, бірақ әрине, ол өз тарапынан араласып, кейіпкерлердің қалай көрінгенін, қайда болғанын және не істеп жатқанын білуіміз керек. Егер ол тек диалогты ұсынса, онда ол пьесаның бір түрін жазады; дәл осылай драматург өзінің пьесасын «сахналық көрсетімдермен» толықтырып, оны кітапта оқуға ұсынса, ол шын мәнінде романның бір түрін жазған болады.
Эрнест Хемингуэй
Нобель сыйлығын алған жазушы Эрнест Хемингуэй «көрсет, түсіндірме» стилінің көрнекті жақтасы болды. Оның Айсберг теориясы, сондай-ақ «жою теориясы» деп те аталады, газет тілшісі ретіндегі тәжірибесінен қалыптасқан. Бұл терминнің өзі 1932 жылғы «Күнде өлім» атты бұқа күресі жөніндегі трактатынан шыққан:
Егер жазушы өз жазғаны туралы жеткілікті білсе, ол білетін нәрселерді жоюға болады, ал жазушы шындыққа жеткілікті жақын болса, оқырман сол нәрселерді жазушы айтқандай күшті сезінеді. Мұздықтың сұлу қозғалысы оның тек сегізден бір бөлігі су бетінде болуымен байланысты. Көркем әдебиет (техникалық жазудан немесе объективті журналистикадан өзгеше) көбінесе түрлі тәсілдерді (мысалы, қорытынды, метафора, сөзді төмендету, сенімсіз баяндаушы және беймәлімдік) шеберлікпен қолдануға негізделген, бұл мұқият оқырманның мәтіннің астында жатқан мағынаны түсінуіне және автордың айтпаған, жазбаған және/немесе көрсетпегенін анықтауына мүмкіндік береді. Бұл оқырманға деген құрметті білдіреді, оған іс-қимылдың мәнін түйсінуіне сену керек, ал оған бұл мәнді тікелей түсіндірудің қажеті жоқ.
Чак Паланик
2013 жылғы мақалада Чак Палахниук (Fight Club романының авторы) «ой етістіктерін» («Ойлайды, біледі, түсінеді, сезінеді, сенеді, қалайды, еске түсіреді, қиялдайды, тілейді [ ]») қолдануға тыйым салуға дейін барады, оның орнына «нақты сезімдік ерекшеліктерді: іс-қимыл, иіс, дәм, дыбыс және сезімді» пайдалануды ұсынады.
Джеймс Скотт Белл
Джеймс Скотт Белл өзінің "Ережеден ерекшеліктер" атты кітабында "көрсету, айтпау" қағидасын әңгіменің барлық жағдайларына қолданудың қажеті жоқ екенін айтады. "Кейде автор оқиғаның немесе көріністің маңызды бөлігіне жылдам жетіп алу үшін, қысқаша баяндап береді. Көрсету – көріністерді айқын етудің бір жолы. Егер оны үнемі қолдансаңыз, ерекшеленіп тұруы тиіс бөліктер көзге түспейді, ал оқырмандарыңыз шаршап қалады". Көрсетуге көбірек сөздер қажет, ал баяндау ұзақ уақытты қысқасырақ түсіндіруге мүмкіндік береді. Тек көрсетуден ғана тұратын роман тым ұзақ болар еді; сондықтан повестьте шамалы баяндау болуы мүмкін.
Орсон Скотт Кард
Маңызды көріністерді драмалық түрде көрсету керек, бірақ кейде көріністер арасындағы оқиғаларды баяндау арқылы әңгіменің дамуын жеделдетуге болады. Орсон Скотт Кард пен басқалардың пікірінше, "көрсету" (showing) өте көп уақытты қажет етеді, сондықтан оны тек маңызды көріністерде қолдану тиімді. Мақсат – баяндау мен көрсету, қорытындылау мен әрекет арасында дұрыс тепе-теңдікті табу. Ритм, қарқын және стиль сияқты факторлар да маңызды рөл атқарады.
Ив Лавандье
Ив Лавандье өзінің "Сценарий жасау" кітабында және "Сценарий жазушыларға құрмет!" веб-сериалында диалог арқылы көрсетуге болатынын айтады. Ол "Түрмеден қашу" сериалынан мысал келтіреді, онда Майкл Скофилд (Вентворт Миллер) мен Твинер (Лейн Гаррисон) арасындағы таза диалог Твинердің шебер ұры екенін көрсетеді, бірақ айтпайды.
Үстел үстіндегі рөлдік ойын
Dungeon шеберлері мен Dungeons & Dragons сияқты үстел үстіндегі рөлдік ойындардағы ойыншылардың баяндауы "көрсет, айтпа" қағидасына негізделген. Жақсы dungeon шеберлері ақпаратты интонация мен образды тіл арқылы жеткізеді, оны тікелей баяндамайды.
Сын еткен пікірлер
2017 жылы вьетнамдық-американдық жазушы Вьет Тан Нгуен «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған мақаласында шығармашылық жазу сабақтарында «көрсет, айтпа» ережесін оқытудың қажеттігіне күмән келтірді. Оның пікірінше, мұндай оқыту иммигрант жазушыларға қатысты жағдайды қиындатады, себебі олар эмоцияларды оқырмандарға, әсіресе өз мәдениетінен тыс адамдарға түсініксіз болуы мүмкін тәсілмен сипаттауы ықтимал, сондықтан «айту» қажеттігі туындайды.